Թուրքիան «առաջին պլան» է ձգտում. ինչպե՞ս են արձագանքում դրան Ռուսաստանում

Բազմաթիվ փորձագետներ արդեն նշել են միջազգային թատերաբեմում Թուրքիայի մեծացած դերի մասին: Համարվում է, որ Էրդողանի օրոք նրա երկիրը մեծ ազդեցություն է ստացել աշխարհում` Ֆրանսիային կամ Մեծ Բրիտանիային համարժեք (երկրորդ շարք): Սակայն Անկարան ձգտում է առաջին շարքում հայտվել: Այդ նպատակով ստեղծում է իր «Ալեքսանդր Մակեդոնացու կայսրությունը»` Արևելյան Միջերկրածովից մինչև Աֆղանստան:

Ռուսաստանում սովորել են Թուրքիային համարել երկրորդական երկիր, սակայն համարվում է, որ դա այլևս այդպես չէ: 80 մլն բնակչությամբ, զարգացած արդյունաբերությամբ ու գիտությամբ պետությունը յուրահատուկ դիրքեր ունի Կիպրոսում, Լիբիայում, Սիրիայի և Իրաքի հյուսիսում, Անդրկովկասում, Միջին Ասիայում, իսկ այժմ նաև` Աֆղանստանում:

Նշվում է, որ Բայդենի վարչակազմն Էրդողանին առաջարկել է ընդլայնել թուրքական ազդեցությունը` հույս ունենալով առճակատում առաջացնել Ռուսաստանի և Չինաստանի հետ: Սակայն թուրք նախագահը շարունակում է խաղալ հակասությունների վրա` պահպանելով հավասարակշռությունը բոլոր երեք առանցքային դերակատարների` Վաշինգտոնի, Պեկինի և Մոսկվայի հետ:

Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև 2016թ.-ից ռազմավարական գործընկերության առանձնահատուկ հարաբերություններ են ձևավորվել: Սակայն կողմերից յուրաքանչյուրն իր հետաքրքրություններն ունի: Ընդհանուր առմամբ, ինչպես նշվում է, Մոսկվայի ձեռքբերումը սիրիական պատերազմում ռուս-թուրքական նման հարաբերությունների հաստատումն է: Սակայն դրանք նախկինի պես փխրուն են:

Սիրիայում ռազմական գործողությունների դադարից հետո (2020թ. սկիզբ), երբ թուրքական բանակն Իդլիբում առաջին անգամ սկսեց կռվել Սիրիայի կառավարական զորքերի դեմ, Մոսկվայի և Անկարայի միջև փոխըմբռնման համաձայնություն կայացավ: Նույնը տեղի ունեցավ նաև Լիբիայում: Սակայն Արցախը խառնեց խաղաքարտերը:

Համարվում է, որ Անկարան Անդրկովկասում խստորեն պահպանում է Մոսկվայի հետ փոխգործակցության կանոնները: Սակայն այստեղ նրա քաղաքականությունն առավել հաջողված է: Փաստացի` Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև երկարաժամկետ ռազմավարական դաշնակցություն է հաստատվել, թուրքական կողմը սկսել է ամրանալ Կենտրոնասիական տարածաշրջանում և Աֆղանստանում:

Այդ ամենը ենթադրում է, որ Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև բանակցությունների նոր փուլ է նախատեսվում: Իրավիճակը, ինչպես նշվում է, փոխվել է. անհրաժեշտ է նոր հանդիպում և մտադրությունների հստակեցում: Այդ պատճառով Պուտինի և Էրդողանի հնարավոր հանդիպման մասին լուրը զարմանալի չեն: Ընդ որում` հնարավոր է համարվում, որ այն արդեն ավելի բարդ է լինելու և առավել մեծ ազդեցություն է ունենալու համաշխարհային քաղաքականության վրա, քան Պուտինի և Բայդենի հանդիպումը` Ժնևում:

Նկարը` © РИА Новости \ Ռուս և թուրք զինվորականներ` Սիրիայում

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Մանե Թանդիլյանն ու Մեսրոպ Առաքելյանը «Ապրելու Արցախ» հիմնադրամ են ստեղծում

Արցախի Հանրապետության Աշխատանքի, սոցիալական և միգրացիայի հարցերի նախարար Մանե Թանդիլյանը հայտնել է, որ ՀՀ Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախկին նախարար Մեսրոպ Առաքելյանի հետ նախաձեռնել են «Ապրելու Արցախ» հիմնադրամի ստեղծման մասին: Գրառումը ներկայացնում ենք ամբողջությամբ.

«Արցախյան պատերազմից հետո Արցախի նկատմամբ հոգածությունը և այն հզորացնելու հանձնառությունը պետք է դառնա համայն հայության կարևորագույն առաքելություններից մեկը՝ Արցախը նորովի ապրեցնելու համար:

Պատերազմի ողբերգական հետևանքները, մարդկային կորուստները անվերականգնելի են, սակայն մենք պարտավոր ենք ապրեցնել Արցախը նաև հանուն իրենց կյանքը զոհած հայորդիների հիշատակի: Արցախի և արցախցու մասին խոսում են բոլորը, երբեմն գալիս Արցախ՝ նկարվելու, մինչդեռ անցյալի ու ներկայի հավերժ բանավեճի մեջ, մենք կորցնում ենք ապագան՝ այն նորից վերածելով ներկայի ու անցյալի միջև կործանիչ առճակատման շրջապտույտի:

Առանց ապրող Արցախի, ապրող արցախցու, քաղաքական տեքստերը չունեն որևէ արժեք: Ընդ որում, Արցախն ապրեցնելու համար պետք է նվիրում, ոչ թե պաշտոն կամ կարգավիճակ:

Արցախի նկատմամբ մեր հոգածությունը բազմաթիվ նվիրյալ հայրենասերների հետ փորձել ենք իրականացնել սկսած պատերազմից անմիջապես հետո՝ կարևորելով անհատական ջանքը՝ որպես համատեղ նպատակի՝ Արցախն արագ վերակենդանացնելու և ապրեցնելու հաջողության գրավական:

Արցախն այսօր ապրում է, ապրում է՝ ի հեճուկս շատերի: Արցախցին ապրում է` իր երեխայի որակյալ կրթության սպասումով, ավելի լավ աշխատանքի ձգտումով, ավելի ուժեղ Արցախ ունենալու երազանքով: Մենք այդ նպատակների ու երազանքների կողքին ենք՝ անկախ մեր ներկայի ու ապագայի կարգավիճակների:

Մենք նախաձեռնում ենք «Ապրելու Արցախ» հիմնադրամի ստեղծումը, որի նպատակը բացառապես լինելու է Արցախում տնտեսական զարգացման, կրթական, առողջապահական, սոցիալական ծրագրերի արդյունավետ իրականացումը՝ հանուն Ապրելու Արցախի:

Մենք հավատում ենք, որ բազմաթիվ նվիրյալներ կմիանան մեր նախաձեռությանը՝ Արցախը դարձնելով իրենց ապրելու մի փոքր, բայց կարևոր մասը»:

Թանդիլյանը նաև խոստացել է առաջիկայում առավել մանրամասն տեղեկացնել նախաձեռնության մասին:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Քոչարյանն ազատագրված տարածքներն «ադրբեջանական շրջաններ» է անվանում

Հայաստանի Հանրապետության 2-րդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանն օրերս հանդիպել է իր երիտասարդ աջակիցների հետ և պատասխանել նրանց հարցերին:

Ներկայումս իրեն ընդդիմադիր հռչակած և առաջիկա ընտրություններին դեռևս անհայտ ձևաչափով մասնակցելու հայտ ներկայացրած Քոչարյանը պատասխանել է նաև Արցախի խնդրի և բանակցություններում իր «հաջողությունների» վերաբերյալ հարցերին, որտեղ, ի թիվս մի շարք ուշագրավ և թեմային ծանոթ մասնագետների գնահատմամբ` անհասկանալի ձևակերպումների, խոսել է կարգավորման իր «ապագա տարբերակի» մասին:

Քոչարյանը, մասնավորապես, փորձել է բացատրել, թե սահմանային ինչ տեսք է ունենալու Լեռնային Ղարաբաղը: Այստեղ Արցախի և Հայաստանի Հանրապետությունների նախկին նախագահը ցանկացել է երիտասարդներին ներկայացնել Լեռնային Ղարաբաղի սահմանների վերաբերյալ որոշ տեղեկություններ: Նրա խոսքով` հայկական կողմը փաստացի տնօրինում էր նախկին «НКАО»-ի (Нагорно-Карабахская автономная область, Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ) տարածքը և 7 ադրբեջանական շրջանները:

© News.amTV

Այստեղ Ռոբերտ Քոչարյանը, բացի ազատագրված տարածքներն «ադրբեջանական շրջաններ» որակելուց, ուշագրավ «լուծում» է առաջարկում. վերականգնել նախկին «НКАО»-ն (Нагорно-Карабахская автономная область, Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ): Սակայն փորձում է շարունակել միտքը` չկարողանալով այդպես էլ նշել` «НКАО»-ի կարգավիճա՞կը վերականգնել, թե՞ սահմանները:

Հիշեցնենք, որ «НКАО»-ն ինքնավար մարզ էր Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմում…, չուներ Մայր Հայաստանի հետ ցամաքային կապ…

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Թուրքիան` Ադրբեջանում. դանդաղ օկուպացիա, տնտեսական և ռազմական կախվածություն

Թուրքիան, որն աշնանը պատերազմ հրահրեց Արցախի դեմ, Ադրբեջանին տրամադրած աջակցության դիմաց փորձում է նրան զրկել ինքնիշխանությունից: Էրդողանի աշխարհաքաղաքական նկրտումների շարքում են Բաքվի լիարժեք կախվածությունն Անկարայից, այդ թվում` տնտեսական ոլորտում:

Դանդաղ օկուպացիա

Թուրքիան Ադրբեջանում սկսել է ամրապնդվել դեռ ԽՍՀՄ փլուզումից անմիջապես հետո: Արցախյան պատերազմը, Ռուսաստանի ներքին խնդիրները, Ադրբեջանում առկա ներքաղաքական ու հասարակական իրավիճակն Անկարային հնարավորություն տվեցին ռազմական և քաղաքական առումներով ներկայություն ունենալ այնտեղ:

Սկսած 1992թ.-ից` ադրբեջանցի զինվորականներն ուսում են ստանում թուրքական ռազմական բուհերում: 1994թ. երկու երկրների միջև կնքվել է ռազմավարական գործընկերության և փոխադարձ օգնության համաձայնագիրը, որն էլ ավելի է խթանել ռազմական համագործակցությունը: 1996թ.-ից Ադրբեջանում գործում է թուրք խորհրդականների մշտական խումբը, որը կառավարվում է Թուրքիայի ԶՈՒ ԳՇ-ի կողմից:

Չնայած պայմանագրերի մեծ մասը գաղտնի են, բաց աղբյուրներից հայտնի է, որ 2006-2008թթ. Ադրբեջանը թուրքական Roketsan-ից գնել է 244 մլն դոլարի հրետանային համակարգեր ու զրահատեխնիկա, անվարձահատույց ստացել է 20 մլն դոլարի սպառազինություն:

Ադրբեջանը Թուրքիայից ստանում է ժամանակակից զինատեսակներ, ինչպիսիք են Bayraktar TB2 ԱԹՍ-ները, TRG-300 Kaplan ՀԿՌՀ-երը, հակատանկային կառավարվող MAM-L ռումբերը: Հայտնի է, որ առաջիկայում Բաքուն ստանալու է «երկինք-երկիր» դասի SOM գերճշգրիտ թևավոր հրթիռներ, որոնք նախատեսվում է տեղադրել ՄիԳ-29 կործանիչների և Սու-24 ռմբակոծիչների վրա:

Հաղորդվում է, որ Արցախյան վերջին պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանում 1500 թուրք զինվորական է գտնվել` գումարտակից մինչև Գլխավոր շտաբի խորհրդականներ, ԱԹՍ-ների ու ՀՏԿՀ-ների օպերատորներ, տարբեր զինատեսակների տեխնիկական մասնագետներ: Ադրբեջանի օգտին են գործել նաև թուրքական հետախուզական ծառայությունները: Ընդհանուր առմամբ` Ադրբեջանի տարածքում անցկացվող զորավարժությունների, անձնակազմի վերապատրաստման, սպառազինության սպասարկման և ռազմատեխնիկայի միջոցով` Թուրքիան կարողացել է իր մշտական ներկայությունն ապահովել այնտեղ` զինված ուժերը վերցնելով իր վերահսկողության տակ:

Ադրբեջանցի 77 զինվորականներ Էրդողանի փեսայի (Բայրաքթարն արտադրողը, խմբ.) կողմից անօդաչուների կիրառման ուսուցման հավաստագիր է ստացել:

Նշվում է, որ Թուրքիան նաև կադրային լուրջ քաղաքականություն է տարել Ադրբեջանի ռազմական կառույցներում` աշնանը սանձազերծած պատերազմից առաջ:

Անկարայի համար գլխավոր խնդիրը սկսած 2010թ.-ից Ադրբեջանում ռազմաբազաներ ունենալն է: Պատճառաբանությունն, իբր, այնտեղից դեպի Թուրքիա գնացող նավթի և գազի խողովակների անվտանգության ապահովումն է: Թուրքական լրատվամիջոցները շտապեցին նաև հայտարարել, որ ավիաբազաներ են կառուցվելու Գյանջայում, Գաբալայում և Լենքորանում: Թեև սա ադրբեջանական պաշտոնական աղբյուրները հերքեցին, սակայն համարվում է, որ տեղեկությունն ունի իր հիմքերը:

Տնտեսական զավթողականություն

Օգտվելով Արցախյան հակամարտությունից և Նախիջևանի անկլավային կարգավիճակից, որոնք բարդացրել են Ադրբեջանի և Ռուսաստանի տնտեսական համագործակցությունը, Թուրքիան փորձել է խաղալ «տնտեսության փրկչի» դերը: Իրականում` լուծում է իր աշխարհաքաղաքական խնդիրը` ներխուժելու Կասպից ծովի տարածաշրջան, այնտեղից` դեպի Կենտրոնական Ասիա:

Արտաքին առևտրաշրջանառության ցուցանիշներով Ադրբեջանի թիվ մեկ գործընկերն Իտալիան է, երկրորդը` Թուրքիան: Երրորդ տեղում Ռուսաստանն է` չնայած, որ վերջինը Հայաստանի հետ մասին ԵԱՏՄ-ում և ՀԱՊԿ-ում է:

Ու թեև թուրք պաշտոնյաները հայտարարում են, որ Ադրբեջանի հետ առևտրաշրջանառությունը կարող են հասցնել տարեկան մինչև 15 մլրդ դոլարի, սակայն 2020թ. այն կազմել է 2,2 մլրդ դոլար: Ակնհայտ է, որ հնչեցվող մեծ թվերով Անկարան այլ նպատակ է հետապնդում (տնտեսական վերահսկողություն Ադրբեջանի նկատմամբ): Հիշեցնենք, որ մարտի 1-ից Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև ազատ առևտրի համաձայնագիրն է ուժի մեջ մտել:

Ընդգծվում է, որ Թուրքիան այդպիսի միջոցներ պարզապես չունի, ինչի վկայությունն է Չինաստանից 30 մլրդ դոլարի վարկ վերցնելը: Ներկայումս, փորձելով Բաքվից ստանալ ռազմական աջակցության «վճարը», Էրդողանը սկսելու է պահանջել էներգակիրների գների նվազեցում, մինչդեռ Ադրբեջանը կարող էր նույն գազն ու նավթը իրեն ձեռնտու գներով վաճառել Ռուսաստանի, Վրաստանի և Իրանի տարածքով:

Նշվում է, որ Անկարան զոհաբերում է իր գործընկերներին` հանուն իր շահերի: Սրա վկայությունն է ի հակադրություն չինական «Մեկ գոտի, մեկ ուղու» և ԵԱՏՄ-ի Թուրքիա-Ադրբեջան-Թուրքմենստան միջանցքի մասին քննարկումը, որը բխում է նաև Արևմուտքի շահերից:

Մեկ ա՞զգ, թե՞ մեկ պետություն

Թուրքական պանիսլամական և պանթյուրքական քաղաքականության առաջին զոհը հենց Ադրբեջանն է, որի համար ստեղծվել է «Մեկ ազգ, երկու պետություն» տերմինը, սակայն թուրքական կողմի հրապարակած «ապագա» սուլթանության քարտեզներում Ադրբեջան պետություն գոյություն չունի:

Եթե ներկայումս Ադրբեջանը և Թուրքմենստանն Թուրքիայից արդեն կախվածության մեջ են, ապա հաջորդը Ղազախստանն է. ղազախական լրատվամիջոցներում արդեն լայնորեն քարոզվում է «Մեծ Թուրանին» միանալու գաղափարը` որպես Թուրքիայի հետ կրոնական և լեզվական ընդհանրություն:

Համարվում է, որ Ադրբեջանում թուրքական ռազմաբազաների տեղակայման արդյունքում ոչ միայն Բաքուն ավելի շատ կախվածության մեջ կհայտնվի Անկարայից, այլև ադրբեջանցիները կսկսեն մասնակցել թուրքական զավթողական գործողություններին` տարբեր ուղղություններում` Սիրիա, Լիբիա, Իրաք, Արևելյան Միջերկրածով:

Համարվում է, որ այս գործընթացը կարող է հանգեցնել Ադրբեջանի և Իրանի հարաբերությունների բարդացմանը: Իրանը ոչ միայն Թուրքիայի ռազմական հակառակորդն է Սիրիայում, այլև բացասաբար էր վերաբերվում Արցախում թուրք-ադրբեջանական ահաբեկչական գործողություններին` իր սահմանների երկայնքով տեղակայելով ՀՕՊ համակարգեր, ԻՀՊԿ-ի ցամաքային ուժեր: Բացի այդ` Իրանի հետ որոշ տնտեսական ծրագրեր բավականին ձեռնտու են Ադրբեջանի համար:

Ադրբեջանում թուրքական ներկայությունը չի կարող չանհանգստացնել նաև Ռուսաստանին. Անկարան ՆԱՏՕ-ի անդամ է, ուստի նրա բազաները Մոսկվայի համար թիրախ են, իսկ այս դեպքում նաև` խոցման տիրույթում են:

Նշվում է, որ նոյեմբերի 9-ի Հայտարարությամբ Ալիևն ինքնուրույնություն է դրսևորել: Արդյունքում Թուրքիան ավելի քիչ բան է ստացել, քան ակնկալել է, բայց և` ավելին, քան ունեցել է մինչև պատերազմը:

Բաքվի համար ներկայումս կարևոր է հավասարակշռված քաղաքականությունը: Թուրքիայի դեպքում Ադրբեջանը նրա մասնակցությունից ակնկալում է ստանալ հակամարտության վերջնական ցանկալի լուծումը, տնտեսական, տրանսպորտային, ենթակառուցվածքային և ինտեգրացիոն հնարավորությունները:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Բելգիացի փորձագետը` Ադրբեջանի կողմից դրոնների երամի կիրառման մասին

Բելգիական The Bulletin պարբերականում հրապարակվել է փորձագետ Մաաիկե Վերբրյուգենի հետազոտությունը, որտեղ ժամանակակից պատերազմներում դրոնների կիրառման համատեքստում անդրադարձ է կատարվել նաև Ադրբեջանի կողմից Արցախի դեմ սանձազերծված պատերազմում անօդաչու թռչող սարքերի դերին:

Վերբրյուգենը նշել է, որ 2020թ. աշունն ամբողջ աշխարհին ցույց տվեց, թե ինչպիսին կարող են լինել ապագա պատերազմները: Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած պատերազմը, Բրյուսելի համալսարանի աշխատակցի խոսքով, լավագույն ցույց տվեց, թե հաջորդ բախումներն ինչ ընթացք են ունենալու:

Փորձագետն ընդգծել է, որ Ադրբեջանը հարձակում է իրականացրել անօդաչուների երամ օգնությամբ, երբ երկնքում միաժամանակ մի քանի հարվածային-հետախուզական դրոններ են գտնվել. դրանց մի մասը հարվածել է հայկական դիրքերին: Բելգիացի փորձագետի խոսքով` դրոնների երամի այդօրինակ կիրառությունն ընդհանուր առմամբ մարտական գործողության վարում չէր համարվում, սակայն Ադրբեջանը նորույթ է ցուցադրել:

Ֆերբրյուգենը շեշտում է, որ դրոնների երամի կիրառությունը բարձր արդյունավետություն կարող է ապահովել միայն այն դեպքում, եթե երամը կառավարվում է արհեստական բանականությամբ:

Փորձագետն ընդգծում է, որ չնայած դեռ չի ստեղծվել լիովին ինքնավար երամների համակարգ, սակայն ամեն դեպքում անհրաժեշտ է անհանգստանալ հումանիտար հետևանքների համար: Բելգիացի մասնագետի կարծիքով` անհրաժեշտ է սահմանել դրոնների երամների կիրառության սահմանները, իսկ զինվորականները պետք է ուշադրություն դարձնեն դրանց դեմ պայքարի մեթոդներին:

Մաաիկե Ֆերբրյուգենի խոսքով` անհնար է պատկերացնել այն հետևանքները, որոնք կարող են առաջանալ ռազմական գործողությունների ժամանակ անօդաչու թռչող սարքերի երամների զանգվածային կիրառության դեպքում:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Պրոթեզավորման կարիք ունեցողների կարիքները կգնահատվեն բազմակողմանիորեն

Փետրվարի 3-ից ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարությունն Արցախի գործընկերների հետ համատեղ սկսում են իրականացնել պրոթեզավորման անհրաժեշտություն ունեցող անձանց կարիքների բազմակողմանի գնահատման գործընթացը։

Նախարար Մեսրոպ Առաքելյանի խոսքով` գործընթացը նպատակ ունի հատուկ ստեղծված գնահատման գործիքակազմի միջոցով ոչ միայն ստանալ ամբողջական և համապարփակ տեղեկատվություն անձին անհրաժեշտ պրոթեզի տեսակի, դրա ֆունկցիոնալության մասին, այլև տրամադրել եզրակացություն՝ մասնագիտական վերականգնման, բնակարանի, աշխատավայրի ու հարակից միջավայրի հարմարեցման և նրա անկախ կյանքի հմտությունների զարգացման համար անհրաժեշտ ծառայությունների վերաբերյալ։

«Պետության պարտավորությունն է ապահովել մարդկանց կենսագործունեության անխափան իրացումը։ Պատերազմի ընթացքում ծանր վիրավորում ստացած անձինք լինելու են պետության բացառիկ հոգածության ներքո՝ որպես մեր հայրենիքի առջև իրենց պարտքն անձնուրաց կատարած նվիրյալներ։ Պրոթեզավորման կարիք ունեցողներին միջազգային չափանիշների պրոթեզավորմամբ ապահովելն իրականացվելիք առաջին քայլերից է։ Սա նվազագույնն է, որ մենք պարտավոր ենք անել հայրենիքի պաշտպանության համար անմնացորդ անձնազոհություն ցուցաբերած անձանց համար»:
Մեսրոպ Առաքելյան

Նախարարը նշել է, որ գերատեսչության կողմից ստեղծված բազմամասնագիտական խմբերը կապ կհաստատեն պրոթեզավորման կարիք ունեցող անձանց հետ, կքննարկվեն նրանց գտնվելու վայր այցելության օրերը և ժամերը, կկազմակերպվի կարիքների գնահատման ամբողջական գործընթացը։

Ընդգծվում է, որ որևէ դիմում լրացնելու կարիք չկա. «Մեր մասնագետներն ունեն անհրաժեշտ բոլոր կոնտակտային տվյալները և անձամբ կապ կհաստատեն շահառուների հետ։ Երախտապա՛րտ ենք ձեզ ծառայության համար․․․»,- եզրափակել է Առաքելյանը:

Նկարը` © RFE/RL Graphics \ Հայրենիքի պաշտպանի վերականգնողական կենտրոնում

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Արցախի ժողովրդագրական գործընթացները նախապատերազմյան շրջանում

«Թող ոչ մեկի մտքով չանցնի, թե Ղարաբաղում հայ չապրելով`
Ղարաբաղը կարող է Հայաստանի մաս դառնալ:
Հողը նրանն է, ով այդ հողի վրա ապրում և պաշտպանում է այն»։

ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի առաջին նախագահ Արթուր Մկրտչյան

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱԿՆԱՐԿ ԱՐՑԱԽԻ ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Ի տարբերություն Արևելյան Հայաստանի այլ տարածքների՝ Արցախը հիմնականում կարողացել է պաշտպանվել օտարերկրյա հարձակումներից և տիրապետությունից, քանի որ Արցախում ընդհուպ մինչև 18-րդ դարի երկրորդ կեսը պահպանվել էին հայկական կիսանկախ իշխանությունները, որոնք կարողացել են անգամ օտարերկրյա տիրապետության պայմաններում ապահովել Արցախի հայ բնակչության գոյատևումը մայր հողում:

Արևելյան Հայաստանում Օսմանյան կայսրության ժամանակավոր հաջողության հետևանքով 1720-ական թվականների վերջերին և 1730-ական թվականների սկզբներին որոշ թվով հայեր լքել են Արցախի սահմանները՝ հաստատվելով Ռուսաստանում: Նադիր շահի կողմից թուրքերին պարտության մատնելուց (1735թ.) և Խամսայի մելիքությունների առաջացումից (1736թ.) հետո Արցախից հայերի արտագաղթի գործընթացը կանգ է առնում, սակայն Խամսայի մելիքությունների ներքին պայքարի հետևանքով Շուշիում և նրա հարակից տարածքներում հաստատվում է քոչվոր սարըջլու ցեղը, որի առաջնորդ Փանահի իշխանության ժամանակաշրջանից էլ սկսվում է Արցախում թյուրքական և քրդական էթնիկ տարրի հաստատումը: Այնուամենայնիվ, դարավերջին Արցախի հայ բնակչությունը գերակշռում էր Արցախում, և ըստ մոտավոր հաշվարկների՝ գերազանցում էր 500 հազարը: 1790-1820-ական թվականներին Արցախը գտնվել է ռուս-պարսկական ռազմական գործողությունների թատերաբեմում, ինչի հետևանքով մեծ թվով հայեր լքել են նրա սահմանները, իսկ Դիզակի հարավային և Վարանդայի արևելյան մասի հայերը տեղափոխվել են Արցախի լեռնային շրջաններ: 19-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած Արցախից սկսվում է բնակչության աշխատանքային միգրացիա Բաքու և Անդրկովկասի այլ արդյունաբերական շրջաններ, իսկ 1905-1906թթ. Արցախում տեղի է ունենում թաթարական հրոսակախմբերի հարձակումներ հայերի վրա, և, այնուհանդերձ, Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին՝ 1913թ. ներկայիս Արցախի Հանրապետության տարածքում 372 հազար հայ էր բնակվում, իսկ Շուշին Արևելյան Հայաստանի ամենահայաշատ (24) քաղաքն էր:

1918-1920-ական թվականներին նախ թուրքական, ապա ադրբեջանական ներխուժումների հետևանքով հայ բնակչությունը նոր կորուստներ է կրում: 1920թ. մարտին Շուշին երեք տարվա մեջ երրորդ անգամ ենթարկվեց ջարդերի: Ադրբեջանական զորքերն ու զինված կազմավորումները թալանեցին ու հրկիզեցին քաղաքի հայկական հատվածը՝ կազմակերպելով զանգվածային կոտորած և վտարելով հայ բնակչությանը:

1920թ․ ապրիլի 28-ին Ադրբեջանում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո Կարմիր բանակը գրավում է Արցախը՝ այն հայտարարելով վիճելի տարածք:

1921թ․ հուլիսի 5-ին Թբիլիսիում կայացած ՌԿ(բ)Կ ԿԿ Կովբյուրոյի պլենումի նիստով Արցախը թողեցին ԱԽՍՀ կազմում՝ տրամադրելով նրան լայն մարզային ինքնավարություն՝ Շուշի վարչական կենտրոնով, որը մտնում է ինքնավար մարզի կազմի մեջ:

Ադրբեջանական և Հայաստանի ԽՍՀ-ները 1922թ. դեկտեմբերին ընդգրկվեցին ԽՍՀՄ-ի կազմավորման գործընթացներում, իսկ Ղարաբաղի տարածքի ընդամենը մի հատվածում 1923թ. հուլիսի 7-ին Ադրբեջանական ԽՍՀ Կենտրոնական գործադիր հեղափոխական կոմիտեի որոշմամբ կազմավորվեց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը (ԼՂԻՄ)` Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում, որով, ըստ էության, ոչ թե լուծվեց, այլ ժամանակավորապես սառեցվեց ղարաբաղյան հիմնախնդիրը: Ավելին, ամեն ինչ արվեց, որպեսզի ԼՂԻՄ-ն ընդհանուր սահման չունենա Հայաստանի հետ:

1926թ․ ԽՍՀՄ առաջին մարդահամարի տվյալներով՝ ԼՂԻՄ-ի սահմաններում բնակչության թիվը կազմում էր 125,3 հազար մարդ, որից 89,1 տոկոսը կամ 116,6 հազարը՝ հայ, 8,5 հազարը՝ կովկասյան թաթար (ադրբեջանցի) և 592-ը՝ ռուս: 1939թ․ մարդահամարը ԼՂԻՄ-ում արձանագրել էր 150,8 բնակչություն, որից 88 տոկոսը կամ 132,8 հազարը՝ հայ, 14 հազարը՝ ադրբեջանցի և 3,1 հազարը՝ ռուս: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը և ԼՂԻՄ-ից նաև հայերի մտածված բուռն զորակոչն էական ազդեցություն էին ունեցել ԼՂԻՄ-ի էթնիկական պատկերի վրա: 1959թ․ ԽՍՀՄ համամիութենական մարդահամարի տվյալներով՝ ԼՂԻՄ-ում բնակչության թիվը նվազել և կազմել էր 134,1 մարդ, ընդ որում, էթնիկ հայերի թիվը, ի տարբերություն 1939թ․, նվազել էր մոտ 20 հազարով, իսկ ադրբեջանցիներն աճել էին 6 հազարով:

Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում Հեյդար Ալիևի իշխանության գալուց հետո 1970-ական թվականներին ԼՂԻՄ-ից հայերի դուրս մղման գործընթացը հասավ պետական համակարգված մակարդակի: Իրականացվում էր էթնիկ հայերի՝ ԼՂԻՄ-ից դուրս մղման և ադրբեջանցիների բուռն վերաբնակեցման գործընթաց, որի արդյունքում 1979թ․ ԽՍՀՄ մարդահամարի տվյալներով՝ հայ բնակչութան տոկոսն իջել էր մինչև 76-ի և կազմում էր 123 հազար մարդ, իսկ ադրբեջանցիների թիվը՝ 37,2 հազար կամ ընդհանուրի 23 տոկոսը: ԽՍՀՄ վերջին մարդահամարը ԼՂԻՄ-ում արձանագրել էր 189,1 հազար բնակչություն, որից հայերը կազմում էին 145,4 հազարը կամ ընդհանուր բնակչության 76,9 տոկոսը, ադրբեջանցիները՝ 40,6 հազար կամ 21,5 տոկոսը:

ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ԲՆՈՒՅԹՆ ԱՐՑԱԽՈՒՄ 1991-2019ԹԹ.

          1988թ․ Արցախյան ազատագրական զարթոնքը և հետագա գործընթացներն էական փոփոխությունների ենթարկեցին ԼՂԻՄ-ի, այնուհետև Լեռնային Ղարաբաղի և Արցախի Հանրապետությունների ժողովրդագրական գործընթացները: 1991թ. սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտում տեղի ունեցավ պատգամավորների մարզային և Շահումյանի շրջանային խորհրդի համատեղ անկախության հռչակման մասին նիստը: Նույն թվականի դեկտեմբերի 10-ին տեղի ունեցավ հանրաքվե, որը հաստատեց Լեռնային Ղարաբաղի անկախությունը։ Այդ օրը ԼՂԻՄ-ի բնակչության 80%-ը մասնակցեց հանրաքվեին, որի 99%-ից ավելին քվեարկեց անկախության օգտին։

Արցախի Հանրապետության դեմ Ադրբեջանի սանձազերծած պատերազմի հիմնական նպատակն Արցախի Հանրապետության հայաթափումն էր և Արցախի նկատմամբ լիակատար հսկողության սահմանումը: 1991-1994թթ. առավել բուռն մարտական գործողությունների ընթացքում Արցախի ինքնապաշտպանական ուժերին և Հայաստանից օգնության մեկնած հայ կամավորականներին հաջողվեց ոչ միայն Ադրբեջանի զինված ուժերին դուրս մղել Արցախի Հանրապետության տարածքից, այլև ստեղծվեց Հայաստանի և Արցախի միջև կայուն տարանցման հնարավորություն: 1992-1993թթ․ ազատագրվեցին և հայկական զինված ուժերի վերահսկողության տակ անցան Լաչինի, Քելբաջարի, Ղուբաթլիի, Զանգելանի, Ջաբրայիլի, Ֆիզուլիի և Աղդամի տարածաշրջանները: Պետք է նշել, որ հայկական ուժերի տիրապետությանն անցած Ադրբեջանի Հանրապետության Քելբաջարի, Լաչինի, Ղուբաթլիի, Զանգելանի տարածաշրջանների տարածքներն ամբողջական էին,  Ֆիզուլիի տարածաշրջանը՝ 33 տոկոս, Աղդամինը՝ 77 տոկոս հարաբերակցությամբ:

Արցախի Հանրապետությանն անցած  այդ 7 շրջանների ընդհանուր տարածքը կազմում էր 7633 քառ. կմ, որից՝

1. Աղդամի տարածաշրջանը՝ 842 քառ. կմ

2. Ֆիզուլի՝ 462 քառ. կմ

3. Ջեբրայիլ՝ 1050 քառ. կմ

4. Զանգելան՝ 707 քառ. կմ

5. Ղուբաթլի՝ 802 քառ. կմ

6. Լաչին՝ 1835 քառ. կմ

7. Քելբաջար՝ 1935 քառ. կմ։

1989թ․ ԽՍՀՄ վերջին մարդահամարի տվյալներով՝ վերոնշյալ 7 տարածաշրջաններում բնակչության թիվը կազմում էր 421,7 հազար մարդ, որից մոտ 98 տոկոսն ադրբեջանցիներ էին: Պետք է նշել, որ տարիներով ադրբեջանական քարոզչամեքենայի պնդումները, թե Արցախյան պատերազմի հետևանքով հայկական հսկողության տակ անցած տարածքներից հեռացել է 1 մլն մարդ, չէին համապատասխանում իրականությանը: Մոտավոր հաշվարկներով՝ Արցախից հեռացած ադրբեջանցիների թիվը ներառյալ չէր գերազանցում 400 հազարը:

Ընդհանուր առմամբ, 1994թ․ մայիսի 12-ին Ղրղզստանի Հանրապետության մայրաքաղաք Բիշքեքում Ռուսաստանի Դաշնության միջնորդությամբ Ադրբեջանի, Հայաստանի և Արցախի հանրապետությունների պաշտպանության նախարարների միջև կնքված անժամկետ զինադադարի արդյունքներով Արցախի Հանրապետության տիրապետության տակ էր անցնում մոտ 12 հազար քառ. կմ տարածք, որից բուն Արցախի Հանրապետությանը՝ 4,4 հազար քառ. կմ:

Զինադադարի կնքումից հետո Արցախի Հանրապետությունում ստեղծվում է 7 վարչատարածքային կազմավորում, որից՝

1. Ասկերանի շրջան՝ 1222 քառ. կմ

2. Հադրութի՝ 1877 քառ. կմ

3. Մարտակերտի՝ 1795 քառ. կմ

4. Մարտունու՝ 951 քառ. կմ

5. Շահումյանի՝ 2494 քառ. կմ

6. Շուշիի՝ 381 քառ. կմ

7. Քաշաթաղի՝ 3376 քառ. կմ։

Պատերազմն ու սոցիալ-տնտեսական, առողջապահական և այլ խնդիրները պատճառ էին դարձել Արցախի Հանրապետությունից քաղաքացիական բնակչության արտահոսքի համար, և 1995թ․ տվյալներով՝ Արցախում արձանագրվել էր 122,6 հազար հայ ազգաբնակչություն, որը, ի տարբերություն 1989թ․, նվազել էր մոտ 23 հազարով: 2005թ․ արցախյան  առաջին մարդահամարի տվյալներով՝ մշտական բնակչության թիվը՝ ներառյալ Քաշաթաղի և Շահումյանի շրջանները, կազմել էր 137,7 հազար մարդ:

Արցախյան երկրորդ մարդահամարի տվյալներով՝ մշտական բնակչությունն աճել և հասել էր 145,1, իսկ 2020թ․ սկզբին՝ 148,8 հազարի: Արցախի Հանրապետության բնակչությունն անհավասարաչափ էր բաշխված: 2020թ․ սկզբի տվյալներով՝ Արցախի բնակչության գերակշիռ մասը՝ 39 տոկոսը, կենտրոնացած էր մայրաքաղաք Ստեփանակերտում: Ի տարբերություն Արցախի Հանրապետության այլ շրջանների՝ մայրաքաղաք Ստեփանակերտում բնակչության աճն ամենաբարձրն էր, և դա պայմանավորված էր ինչպես բնական, այնպես էլ ներքին տեղաշարժերով:

2005-2020թթ․ ընթացքում Ստեփանակերտի մշտական բնակչության թիվն աճել էր 8,3 հազարով և hասել 58,3 հազարի: Ինչ վերաբերվում է բուն Արցախի Հանրապետության այլ տարածաշրջաններին, ապա 2005-2020թթ. միջև ընկած ժամանակաշրջանում Ասկերանի մշտական բնակչության թիվը մնացել էր նույն մակարդակի վրա՝ 17 հազար, Հադրութի տարածաշրջանը նույնը՝ 12 հազար, Մարտակերտինն աճել էր ընդամենը 900 մարդով և հասել էր 19,8 հազարի: Մարտունու տարածաշրջանի բնակչությունը 2015-2020թթ. ընթացքում նվազել էր 1,8 հազարով և կազմում էր 21,3 հազար մարդ, իսկ Շուշիի տարածաշրջանի մշտական բնակչության թիվն աճել էր 1 հազար մարդով և կազմում էր 5,4 մարդ:

Ինչ վերաբերվում է Քելբաջարի, Լաչինի, Զանգելանի և Ղուբաթալիի շրջանների հիմքի վրա ստեղծված Քաշաթաղի և Շահումյանի տարաշրջաններին, ապա 2005-2020թթ. ընթացքում Շահումյանի տարածաշրջանի բնակչության թիվն աճել էր ընդամենը 800 մարդով և Արցախյան երկրորդ պատերազմի նախօրեին կազմում էր 3,3 մարդ, իսկ Քաշաթաղի տարածաշրջանինը՝ 2 հազար մարդով և հասել էր 11,7 հազարի:

Արցախյան առաջին և երկրորդ պատերազմների միջև ընկած ժամանակահատվածում Արցախի Հանրապետության և հարակից շրջանների բնակչության համալրման կարևոր աղբյուր էր վերաբնակեցումը, քանի որ 12 հազար քառ. կմ տարածքով հանրապետությունում շատ սուր էր դրված տարածքների յուրացման և բնակեցման հարցը: Չնայած ինչպես տնտեսական, այնպես էլ սոցիալական տարբեր խթաններին՝ այդ հսկայական տարածքներում այդպես էլ լիարժեք բնակչության համալրում տեղի չունեցավ, և դա, թերևս, Արցախյան երկրորդ պատերազմում մեր պարտության արձանագրած պատճառներից մեկն էր։

1992թ․-ից մինչև Արցախյան երկրորդ պատերազմի նախօրեին Արցախում վերաբնակվել են Ասկերանի շրջանում՝ 810 բնակիչ, Հադրութի շրջանում՝ 550, Մարտակերտի շրջանում՝ 300, Մարտունու շրջանում՝ 650, Շահումյանի շրջանում՝ 3500, Շուշիի շրջանում՝ 250 և Քաշաթաղի շրջանում՝ 14․500 բնակիչ,ընդհանուր առմամբ՝ մոտ 21 հազար վերաբնակիչ, որը խիստ քիչ էր այդպիսի մեծ տարածքի համար:

Ինչ վերաբերվում է Արցախի Հանրապետության ժողովրդագրական ցուցանիշներին, ապա բնական աճի հաշվին բնակչության թվաքանակի ավելացումն իր դերակատարումն ունենում էր: Մասնավորապես 2000-2019թթ․ Արցախի Հանրապետությունում ծնվել էր 46,8 հազար երեխա, մահացածների թիվը կազմել էր 25 հազար, իսկ բնական աճը՝ 21,8 հազար մարդ: Ի տարբերություն ՀՀ-ում 1000 բնակչի հաշվով ծնունդների գրանցված ցուցանիշների՝ Արցախի Հանրապետությունում ավելի վաղ գործարկված ծնելիության խրախուսման միջոցառումների շնորհիվ դրանք ավելի բարձր էին: Մասնավորապես, 2010թ․ ԱՀ-ում 1000 բնակչի հաշվով ծնվածների թիվը 18,8 էր, իսկ ՀՀ-ում՝ 14,7, բնական աճի ցուցանիշն ԱՀ-ում 9,5 էր ՀՀ-ի 5,5-ի դիմաց: 2019թ․, թեև ԱՀ-ում էլ 1000 բնակչի հաշվով ծնունդների թիվը նվազել էր և հասել 14,3-ի, սակայն ավելի բարձր էր ՀՀ-ում գրանցված 12,2-ի համեմատ:

Ընդհանուր առմամբ, ծնունդների առումով 2010-2019թթ․ ԱՀ-ում ևս գրանցվել էր ծնունդների բացարձակ թվաքանակի անկում, որը կազմել էր 21,4 տոկոս, իսկ բնական աճի ցուցանիշը՝ 28,2 տոկոս: ԱՀ-ում բազմազավակությանը միտված պետական քաղաքականության, ինչպես նաև բարերարների տրամադրած միջոցների շնորհիվ երեխաների ընդհանուր կարգաթվում 3-րդ և հաջորդ երեխաների տեսակարար կշիռն ավելի բարձր էր, քան ՀՀ-ում: 2019թ․ ընդհանուր ծնվածների մեջ երրորդ և հաջորդող հերթական կենդանի ծնված երեխաների թվաքանակը տոկոսային առումով 36,1 տոկոս էր, իսկ ՀՀ-ում՝ 22,5: Ի շնորհիվ ծնելիության հաճախության ավելի բարձր ցուցանիշի՝ ԱՀ-ում ծնելիության գումարային գործակիցը (մեկ կնոջ հաշվով ծնված երեխաների թիվը) 2018թ․ կազմել էր 2,1 երեխա և ապահովում էր բնակչության պարզ վերարտադրությունը: ՀՀ-ում 2018թ․ ծնելիության գումարային գործակիցը կազմել էր 1,6 երեխա և փաստացի ցածր էր պարզ վերարտադրության ցուցանիշից:

2010-2019թթ․ ԱՀ-ում, ինչպես և ՀՀ-ում արձանագրվում էր ամուսնությունների թվաքանակի նվազում, որը 1200 գրանցված դեպքից իջել էր մինչև 836-ի կամ նվազել էր  30 տոկոսով: Հատկանշական է, որ 2008թ․ բարերար Լևոն Հայրապետյանի հովանավորությամբ իրականացված զանգվածային պսակադրության շնորհիվ ԱՀ-ում գրանցվել էր 3․057 ամուսնության դեպք:

Հատկանշական է, որ ԱՀ միգրացիոն տեղաշարժերի առումով 2016թ․-ից դիտարկվում էր եկողների և մեկնողների բացասական ցուցանիշ, թեև 2008-2015թթ․ այդ ցուցանիշը գտնվում էր դրական գոտում:

Արցախյան երկրորդ պատերազմը, կարելի է ասել, լիովին խաթարել է Արցախի Հանրապետության ժողովրդագրական գործընթացների սահուն ընթացքը, և դժվար է կանխատեսել ապագան։

Արտակ Մարկոսյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, ժողովրդագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Հատուկ նշանակության ստորաբաժանման 136 թուրք զինվորական է տեղափոխվել Ադրբեջան

Թուրքիայի պաշտպանության նախարարությունը հայտարարել է, որ երկրի ցամաքային զորքերի հատուկ նշանակության ստորաբաժանման 136 զինծառայող է տեղափոխվել Արցախի` Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցած տարածք` աջակցելու ադրբեջանական զինված ուժերին:

Հաղորդվում է, որ զինվորականների խնդիրների մեջ են մտնում ադրբեջանցի սակրավորների ուսուցանումը, Բաքվի վերահսկողության ներքո գտնվող տարածքներում ականազերծման անմիջական աշխատանքները:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Ադրբեջանը խախտում է եռակողմ հայտարարության մի շարք առանցքային դրույթներ. Աննա Նաղդալյան

ՀՀ ԱԳՆ մամուլի խոսնակ Աննա Նաղդալյանի պատասխանները «ԻՆՏԵՐՖԱՔՍ»-ի հարցերին:

Հարց. Ադրբեջանի ԱԳՆ-ն հայտարարություն տարածեց, որ ՀՀ ԱԳ նախարարի այցը Արցախ նոյեմբերի 9-ի հայտարարությամբ ստանձնած պարտավորությունների խախտում է: Ի՞նչ պարտավորությունների մասին է խոսքը: 

Պատասխան. Այդ պնդումներն ամբողջովին սին և հիմնազուրկ են: Նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը որևէ սահմանափակում չի մտցնում Հայաստանի և Արցախի միջև տարբեր մակարդակներում կապերի մասով:

Նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունը, որն ուղղված էր հրադադար հաստատելուն և Արցախ ռուս խաղաղապահներ տեղակայելուն, չի արձանագրում որևէ համաձայնություն Արցախի կարգավիճակի մասով: Եվ այդ տեսակետից այն բոլոր պնդումները, որ Արցախի կարգավիճակի մասով տեղի են ունեցել փոփոխություններ, իրականությանը չեն համապատասխանում:

Արցախի կարգավիճակը պետք է որոշվի խաղաղ գործընթացի արդյունքում՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների կողմից առաջարկված սկզբունքների, ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի հիման վրա: 

Հարց. Ինչպես է հայկական կողմը գնահատում նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարության կատարման ընթացքն Ադրբեջանի կողմից: 

Պատասխան. Նոյեմբերի 9-ի հայտարարության արդյունքում դադարեցվեցին լայնածավալ ռազմական գործողությունները, և Արցախում տեղակայվեցին ռուս խաղաղապահներ: Միևնույն ժամանակ ադրբեջանական կողմը խախտել է և շարունակում է խախտել եռակողմ հայտարարության մի շարք առանցքային դրույթներ: 

Այսպես՝ եռակողմ հայտարարության առաջին կետի համաձայն կողմերը պետք է կանգ առնեն նոյեմբերի 10-ի դրությամբ իրենց կողմից զբաղեցրած դիրքերում և ավարտեն ռազմական գործողությունները: Մինչդեռ ադրբեջանական կողմը հրադադարի հաստատումից ավելի քան մեկ ամիս հետո ռազմական գործողություններ է իրականացրել Արցախի Հադրութի շրջանի Հին Թաղեր և Խծաբերդ բնակավայրերի ուղղությամբ՝ պատճառելով մարդկային կորուստներ և գերեվարելով տեղում գտնվող հայ զինծառայողների: ՀՀ ԱԳՆ-ն անդրադարձել է հայտարարության այդ կոպիտ խախտմանը իր դեկտեմբերի 13-ի հայտարարությամբ: 

Ադրբեջանական կողմը մինչ օրս ամբողջովին չի կատարում եռակողմ հայտարարության 8-րդ կետը, որի համաձայն պետք է տեղի ունենա ռազմագերիների, պատանդների և պահվող այլ անձանց փոխանակում: Ինչի հետևանքով ազատ չեն արձակվում հայ ռազմագերիներն ու պատանդի կարգավիճակում հայտնված անձինք: Ավելին, ադրբեջանական կողմը քրեական գործեր է հարցում հայ ռազմագերիների հանդեպ և ամենաբարձր մակարդակով նրանց ներկայացնում որպես ահաբեկիչներ՝ փորձելով խոչընդոտել նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարության ամբողջական կատարումը: 

Ադրբեջանական կողմից նոյեմբերի 9-ի հայտարարության խախտումների դադարեցումը անհրաժեշտ է եռակողմ հայտարարության լիարժեք իրականացման համար:

Քննարկվել են տեղահանված և Արցախ վերադարձած քաղաքացիների խնդիրներին համապարփակ լուծումներ տալու մոտեցումները

Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը հունվարի 7-ին աշխատանքային ընդլայնված խորհրդակցություն է հրավիրել՝ բնակչության սոցիալական ու բնակարանային խնդիրների կարգավորման ծրագրերի շուրջ՝ Արցախի պետական լիազոր մարմինների ղեկավարների ու Հայաստանի Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարար Մեսրոպ Առաքելյանի մասնակցությամբ:

Քննարկվել են ինչպես տեղահանված, այնպես էլ Արցախ վերադարձած քաղաքացիների խնդիրներին համապարփակ լուծումներ տալու մոտեցումները:

Մասնավորապես, առաջարկվել է շարունակել բնակչության յուրաքանչյուր անդամի (բացի արական սեռի՝ 18-58 տարեկան) 68,000-ական դրամի աջակցության տրամադրումը մի քանի ամիս շարունակ: Ըստ առաջարկի՝ վերապահումներ են լինելու միայն այն բնակիչների համար, որոնց բնակարանների և բնակավայրերի հետ կապված անվտանգային խնդիրներ չեն առաջացել, բայց շարունակում են մնալ ՀՀ տարբեր համայնքներում: Սոցիալական աջակցության նշված ծրագրի առաջարկը պետք է վերջնականացվի ու հաստատվի ՀՀ կառավարության կողմից:

Արայիկ Հարությունյանի կողմից բարձրացված հիմնական խնդիրը, սակայն, բնակարանային ապահովման հարցն էր: Արցախի նախագահի խոսքով` առաջնահերթորեն պետք է ավարտել շրջաններում առկա ազատ բնակֆոնդի գույքագրումը, և այդ առումով նա հանձնարարել է վարչակազմերի ղեկավարներին` առաջիկա օրերին վերջնականացնել ցանկերը և ներկայացնել պետական լիազոր մարմիններ:

Պետական, բարեգործական և աջակցության այլ ծրագրերով տարվա ընթացքում համայնքներում նաև կտեղադրվեն արագ կառուցվող տներ, որոնք կունենան կենսական նշանակության բոլոր պայմանները:

ԱԳ նախարարն այսօր աշխատանքային այցով Արցախ կմեկնի

ՀՀ արտաքին գործերի նախարարության հաղորդման համաձայն` հունվարի 5-ին ՀՀ ԱԳ նախարար Արա Այվազյանն աշխատանքային այցով կմեկնի Արցախ:

Նշվում է, որ այցի շրջանակներում նախատեսված են հանդիպումներ Արցախի ղեկավարության հետ:

Լեռնային Ղարաբաղը պատերազմի վարման նոր մակարդակ ցույց տվեց. Le Monde

Ֆրանսիական պարբերականը նշում է, որ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը համարվում էր սառեցված և միջազգային հանրության կողմից պատշաճ ուշադրության չէր արժանանում: Սակայն առաջին պատերազմից 26 տարի անց վիճալի տարածաշրջանը ռազմական գործողությունների լիովին այլ մակարդակ ցույց տվեց և գրավեց փորձագետների ուշադրությունը:

Le Monde-ը հիշեցնում է, որ պատերազմը տևել է 44 օր. 2020թ. սեպտեմբերի 27-ին ադրբեջանական զորքերի ձեռնարկած լայնածավալ հարձակումն ավարտվեց հայկական կողմի պարտությամբ և նոյեմբերի 9-ին կնքված եռակողմ հայտարարությամբ: Նշվում է, որ միայն Մոսկվայի միջամտության շնորհիվ հայկական անկլավն ամբողջությամբ չանցավ Բաքվի վերահսկողության ներքո:

Ֆրանսիական աղբյուրի հավաստմամբ՝ մինչև տեղի ունեցածը բոլորը վստահ էին, որ հայկական բանակն առավել արդյունավետ է, քան՝ ադրբեջանականը: Սակայն Ադրբեջանը շատ լավ էր պատրաստվել. Բաքուն մեծաքանակ ռազմական միջոցներ էր պահեստավորել: Բացի այդ՝ Թուրքիայից ու Իսրայելից ձեռք էին բերվել անօդաչուներ: Անկարան իր դաշնակցի հետ կիսվել էր նաև ռազմական փորձով:

Հաղորդվում է, որ քիչ ժամանակ պահանջվեց հայկական բանակին նահանջել ստիպելու համար: Իսրայելական և թուրքական ԱԹՍ-ները, ըստ Le Monde-ի, ահ ու սարսափ էին տարածում բնակչության ու Լեռնային Ղարաբաղի պաշտպանների շրջանում:

«Պարզվեց՝ հայերը պատրաստ չէին նման պատերազմի: Ադրբեջանցիները երկնքից հետախուզություն էին վարում և առանց խոչընդոտի հարվածում թիրախներին»:

Միջազգային հարաբերությունների եվրոպական խորհրդից Գուստավ Գրեսելի կարծիքով՝ Եվրոպան պետք է ուշադիր ուսումնասիրի այս հակամարտության ռազմական դասերը, ոչ թե դիտարկի որպես աղքատ երկրների միջև փոքրիկ պատերազմ:

Նա վստահ է, որ Եվրոպայի երկրների մեծ մասը հակամարտության դեպքում կհայտնվի հայերի վիճակում, և նրանք օդից անարգել հարվածների կենթարկվեն:

Փորձագետ Միշել Գոյայի խոսքով՝ դեռևս ոչ ոք և երբեք մեկ հարձակման ընթացքում այդչափ ավերածություններ չի գործել: Գոյան արևմտյան զինվորականներին հորդորում է դադարել «թռչող տարօրինակ տեխնիկայի» նկատմամբ դիտորդական վերաբերմունքից:

Ֆրանսիական պարբերականը նշում է, որ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը հոգեբանական պատերազմի նոր կառուցվածքի սկիզբ է դրել: Թուրքիան այստեղ ուղարկել է վարձկանների՝ Սիրիայից՝ առաջացնելով հայերի անհանգստությունը: Սոցցանցերում հայտնվել են զոհված հայ զինծառայողների բազմաթիվ լուսանկարներ ու տեսանյութեր: Հաճախ այդ կադրերը ուղարկվում են անմիջապես հարազատներին:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Արցախը փոխել է Ռուսաստանի ռազմական պլանները. Բարանեց

Ռազմական վերլուծաբան, պահեստազորի գնդապետ Վիկտոր Բարանեցի խոսքով՝ Սիրիայում անօդաչուների ոչնչացման ռուսական հաջողված փորձի կրկնությունը Լեռնային Ղարաբաղում (Արցախ) անհնար էր: Փորձագետի համոզմամբ՝ Ռուսաստանն ապացուցել է հարվածային դրոնները և անօդաչու-կամիկաձեները չեզոքացնելու իր ընդունակությունը, երբ տասնյակներով ոչնչացնում էր Հմեյմիմ ավիաբազայի ուղղությամբ գրոհայինների արձակած ԱԹՍ-ները: Սակայն Արցախյան պատերազմում ռուսական հաշվարկներ չկային, իսկ մարտական գործողությունների գոտում սպառազինության համակարգերը ղեկավարում էին Հայաստանի և ԼՂՀ-ի բանակի զինվորականները:

Կոմսոմոլսկայա Պրավդայի (“Комсомольская правда”) եթերում Բարանեցն ընդգծել է, որ ռուսները չէին կարող կռվել Ղարաբաղում: Նրա խոսքով՝ այլ խնդիր է ռադիոէլեկտրոնային պայքարի միջոցներով աշխատելը, մեկ այլ բան՝ ֆիզիկապես հարվածելը: Ռազմական փորձագետ Միխայիլ Տիմոշենկոն իր հերթին նշել է, որ միայն տեխնիկայի փոխանցումը չէր օգնի, քանի որ դրա համար համապատասխան մասնագետներ էին պետք:

Բարանեցը, միևնույն ժամանակ, խոստովանել է, որ Ղարաբաղը Ռուսաստանի համար լրջագույն դաս է հանդիսացել՝ ցույց տալով ժամանակակից տեղային պատերազմներում անօդաչուների և նրանց դեմ պայքարի միջոցների կարևորությունը: Նրա խոսքով՝ ՌԴ պաշտպանության նախարարությունը կատարել է անհրաժեշտ եզրակացությունները և սկսել է մշակումներ, որոնք թույլ կտան ռուսական բանակը համապատասխանեցնել ժամանակակից պահանջներին, մասնավորապես՝ ԱԹՍ-ների ոլորտում, և դիմակայել նոր մարտահրավերներին:

Ռազմական վերլուծաբանը խոստովանել է, որ «խնդիր, ամեն դեպքում, կա, և այս հարցում դա հստակ է»:

«Սա մեզ համար տնային առաջադրանք է, շատ լուրջ: Եվ, հաշվի առնելով ստացվող տեղեկատվությունը, ՌԴ ՊՆ-ն բավականին լրջորեն լծվել է դա լուծելու խնդրին: ՊՆ-ին հաջողություն մաղթենք». նշել է Բարանեցը:

Ավելի վաղ ՌԴ փոխվարչապետ Յուրի Բորիսովը հարվածային անօդաչուների մշակումը համարել է Ռուսաստանի՝ մինչև 2023թ. պաշտպանական պետական ծրագրի առաջնահերթություններից մեկը: Պաշտպանության նախարար Սերգեյ Շոյգուն դեկտեմբերի 21-ին հայտարարել է հարվածահետախուզական «Ֆորպոստ» (“Форпост”) և «Ինոխոդեց» (“Иноходец”) դրոնների՝ ռուսական բանակում ընդգրկվելու մասին, ինչը խոսում է Ռուսաստանի կողմից անվտանգության ոլորտում նոր մարտահրավերներին օպերատիվ կերպով արձագանքելու մասին:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Մեսրոպ Առաքելյանը հանդիպել է Արայիկ Հարությունյանի հետ

ՀՀ Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարար Մեսրոպ Առաքելյանն Արցախ այցի շրջանակներում հանդիպում է ունեցել Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանի հետ։ Հանդիպման ընթացքում քննարկվել են արցախահայության սոցիալական ծրագրերի ընթացքը, դրանց շարունակականության, նոր ծրագրերի անհրաժեշտությունը։

Առաքելյանի հաղորդմամբ՝ հանդիպման ժամանակ վերահաստատել է Կառավարության հանձնառությունը՝ արցախցիների սոցիալական խնդիրների լուծմանն ուղղված ծրագրերը՝ որպես ընթացիկ առաջնահերթություն, ամրագրելը։ Նախարարը կարևորել է Հայաստանում իրենց կեցությունը շարունակող արցախցիների նկատմամբ Կառավարության պատասխանատվությունը, որոնք արտացոլված են մի շարք ծրագրերում։

Քննարկվել են նաև Արցախի սոցիալ-տնտեսական ակտիվության վերականգնմանն ուղղված կայուն զարգացման հնարավոր ծրագրերը։ Առաքելյանը նշել է, որ նախարարությունն ամենօրյա կապի մեջ է Արցախի կառավարության գործընկերների հետ՝ միջոցառումներն ավելի արդյունավետ դարձնելու նպատակով։

Միացեք մեր Telegram ալիքին