Աստղակենսաբանները մարսյան երկնաքարի վրա բակտերաներ են աճեցրել

Վիեննայի համալսարանի աստղակենսաբանները մարսյան «Սև գեղեցկուհի» երկնաքարից փոքրիկ կտոր են մանրացրել և օգտագործել ծայրահեղասեր (էքստրեմաֆիլ) մանրէների բազմացման համար: Գիտնականները դրանցից նոր կենսանմուշներ են ստացել, որոնք հնարավոր է օգտագործել Մարսի կեղևում հնագույն կյանքի նշանների որոնումների համար:

Հետազոտության համահեղինակներից Տետյանա Միլոևիչի խոսքով` «Սև գեղեցկուհին» Երկրի վրա ամենահազվադեպ տարրերից մեկն է: Այն մարսյան յուրահատուկ բրեկչիա է` ձևավորված մարսյան կեղևի տարատեսակ հատվածներից (դրանցից մի քանիսի տարիքը 4,42±0,07 մլրդ տարի է) և միլիոնավոր տարիներ առաջ նետվել է Մարսի մակերեսից: Գիտնականը նշել է, որ մարսյան թանկարժեք քարից մի քանի գրամ կտրել են, որպեսզի ստանան Մարսի կյանքի վաղ և հասարակ կառուցվածքի հնարավոր տեսքը:

© Milojevic et al., CE & E \ M. sedula-ն` մարսյան երկնաքարի վրա

Որպես մանրէ է ընտրվել Metallosphaera sedula երկաթբակտերիան` ջերմացիդոֆիլ արխեա, որը բնակվում է հրաբխային տաք ու թթվային աղբյուրներում: Բակտերիան տեղադրել են մարսյան հանքանյութի վրա և ուղարկել կենսառեակտոր, որտեղ այն ենթարկվել է ածխաթթու գազով այրման ու հագեցման:

Մանրադիտակի օգնությամբ դիտարկել են, թե ինչպես է մանրէն օգտագործում և վերաձևում հանքանյութը` բջիջների աճի համար` իր հետևից թողնելով կենսահանքային նստվածք: Միլոևիչի խոսքով` մարսյան կեղևի նյութի վրա մեծացած մանրէն ձևավորել է ամուր պատիճ` բաղկացած երկաթի, մարգանցի և ալյումինի համալիր ֆոսֆատից:

Հետազոտության համահեղինակը նշել է, որ բացի բջջային մակերեսի զանգվածեղ կառուցվածքից` դիտարկվել է նաև շատ բարդ նյութի բյուրեղային մնացուկների (Fe-ի և Mn-ի օքսիդներ, Mn-ի խառը սիլիկատներ) ներբջիջային ձևավորում: Գիտնականի խոսքով` դա բրեկչիի վրա աճի տարբերակիչ յուրահատկություն է: Երկրային հանքանյութային աղբյուրների և երկնաքարի քոնդրիումների վրա այդ մանրէի կուլտիվացման պարագայում նախկինում նմանատիպ երևույթ չի դիտարկվել:

Հետազոտոխներն ընդգծում են, որ դա կարող է անգին տվյալներ տրամադրել Մարսի վրա հնագույն կյանքի որոնումների համար: NASA-ի Perseverance ռովերը, որը նախորդ շաբաթ է հասել Կարմիր մոլորակ, հենց այդպիսի կենսանշաններ է որոնելու: Այժմ, երբ աստղակենսաբանները գիտեն, թե ինչ տեսք ունեն M. sedula բյուրեղյա մնացուկները, հեշտությամբ կկարողանան նույնականացնել հնարավոր նման նմուշները:

Նկարը` © ET

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Խաղերի տեսությունը կարող է օգնել Տիեզերքում այլմոլորակային կյանքի որոնումներում

Մեծ Բրիտանիայի Մասաչուսեթսի համալսարանի գիտնականների կատարած նոր հետազոտությունը ցույց է տվել, որ «խաղերի տեսություն» անունը ստացած կոոպերատիվ խաղերի հետ կապված ռազմավարությունը կարող է բարձրացնել այլմոլորակային կյանքի որոնումների արդյունավետությունը:

Այլմոլորակային բանականության որոնումների ժամանակակից ծրագիրը (SETI) հիմնվում է միմյանց նկատմամբ այլընտրանքային երկու մոտեցումների վրա: Առաջինը վերաբերում է երկնքի ընդգրկուն տիրույթների դիտարկմանը և տվյալների հսկայական ծավալի մեջ արտասովոր ազդանշանի որոնմանը: Մյուս մոտեցումը կազմված է նախապես ընտրված մոլորակային համակարգի նպատակաուղղված դիտարկումից: Այստեղ մշակվող տեղեկատվությունը նվազում է, սակայն հարց է` արդյո՞ք համակարգը «ճիշտ» է ընտրվել:

Այդ որոնումների օպտիմալացման նպատակով գիտնականների խմբի ղեկավար դոկտոր Իմոն Քերինսն առաջարկել է կիրառել խաղերի տեսությունը: Ենթադրենք` մենք և տիեզերքի այլ բանական քաղաքակրթություն ցանկանում ենք միմյանց հետ կապ հաստատել: Դա պատասխանում է այսպես կոչված խաղերի տեսության կոորդինացիոն խաղի պայմաններով, որը տարբերվում է նրանով, որ երկու մասնակիցներն էլ ցանկանում են հասնել միևնույն ընդհանուր նպատակի (կոոպերատիվ հաղթանակ), սակայն խաղային գործընթացի ընթացքում մեկը մյուսի գործողությունների մասին անտեղյակ է մնում:

Խաղերի տեսության ընդհանուր մոտեցումն այն է, որ ամենակարճ ճանապարհով հաղթանակի հասնելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել մյուս մասնակցի գործողությունները: Այդ սկզբունքը տեղադրելով SETI-ի որոնումներում` դոկտոր Քերինսն առաջարկել է ուշադրություն դարձնել այն գալակտիկաների մոլորակային համակարգերին, որոնցից տեսանելի է Երկրի անցումն Արեգակի առջևով: Գիտնականի համոզմամբ` եթե այլ քաղաքակրթությունների ներկայացուցիչները կարող են տեսնել մեր մոլորակի անցումը, ապա նրանք կարող են մեր ուղղությամբ ազդանշան ուղարկել, այնպիսին, ինչպիսին մենք կարող ենք ուղարկել տարանցիկ էկզոմոլորակների (Արեգակնային համակարգից դուրս գտնվող մոլորակների)` մեզ համար նշմարելի համակարգին: Ներկայումս հայտնի էկզոմոլորակների մեծ մասը բացահայտվել է հենց տրանզիտային մեթոդով:

Երկրորդ հարցն է` մենք ուղարկե՞նք ազդանշան, թե՞ սպասենք «մյուս մասնակցի» ազդանշանին: Այստեղ կանոնն այն է, որ ազդանշան ուղարկում է այն մասնակիցը, ով առավել հստակ է տեսնում տրանզիտային էկզոմոլորակը, որտեղ գտնվում է մյուս մասնակիցը: Քանի որ մոլորակների մեծ մասը, որոնցից երևում է Երկրի տրանզիտը, տեղակայված են ոչ մեծ աստղերի ուղեծրերում, իսկ Երկիրը պտտվում է առավել վառ աստղի շուրջը, ապա մեր մոլորակն այլոց համար ավելի տեսանելի կլինի, ուստի, Քերինսի կարծիքով, նրանք պետք է «առաջին քայլն» անեն ու մեր ուղղությամբ ազդանշան ուղարկեն, իսկ մեզ համար ձեռնտու է «եթերը լսել» այն գոտում, որտեղ գտնվում են մոլորակները, որոնցից տեսանելի է Երկրի տրանզիտը:

Բաժանորդագրվեք մեր Telegram ալիքին

2020թ. աստղագիտական իրադարձությունների ժամանակագրությունը

ՀՈՒՆՎԱՐ

01.01.2020 — 2020թ․-ին շարունակվում են Ակադ․ Վ․ Համբարձումյանի միջազգային գիտական մրցանակի ֆոնդերից հատկացված 2019թ․-ին սկսված գիտահետազոտական դրամաշնորհները Հայկ Աբրահամյանի, Ռուբեն Անդրեասյանի, Գրիգոր Բրուտյանի, Արարատ Եղիկյանի, Հայկ Հարությունյանի, Գոռ Միքայելյանի ղեկավարած գիտական խմբերում։ Նրանց են միացել նաև 2020-ին նախագծեր իրականացնող Կամո Գիգոյանի և Տիգրան Մաղաքյանի ղեկավարած գիտական խմբերը։

14-17.01.2020 — Նաիրա Ազատյանի և Գոռ Միքայելյանի գործուղումը Բարսելոնա (Իսպանիա)՝ Եվրոպական COST CA18104 «Ծիր Կաթնի բացահայտումը Գայայով» նախագծի շրջանակներում վերապատրաստման դպրոցին մասնակցելու նպատակով։

16.01.2020 — Արեգ Միքայելյանի գործուղումը Բրյուսել (Բելգիա)՝ ԵՄ Հորիզոն 2020 ծրագրի Տիեզերքի ոլորտի ծրագրային հանձնաժողովի 32-րդ նիստին մասնակցելու նպատակով։

22.01.2020 — Կյանքից հեռացավ ֆրանսահայ անվանի աստղաֆիզիկոս Զատիկ Մուրադյանը (Zadig Mouradian, 10.07.1930-22.01.2020)։ Նրա անվամբ կոչվող «Մուրադյանի էֆեկտը» թույլ է տալիս շառավղային արագությունների միջոցով բացահայտել Արեգակի վերին շերտում ընթացող երևույթները:

23.01.2020 — Ռաֆաել Ջոնաթան Կամիլո Վերա Ռոդրիգեսի (Աալտոյի համալսարան, Մետսիհովի ռադիո աստղադիտարան և էլէկտրոնիկայի և նանոինժեներության բաժին, Ֆինլանդիա) «Ռադիո պիկային սպեկտրով աղբյուրների կլաստերային վերլուծության արդյունքները» սեմինարը Բյուրականում

23.01.2020 — 2019թ․ դեկտեմբեր ամսվա լեհական «Ուրանիա» ամսագրի 6-րդ համարում լույս տեսավ ԲԱ տնօրեն Արեգ Միքայելյանի՝ Հայաստանի աստղագիտության վերաբերյալ հարցազրույցը։

28-31.01.2020 — Արեգ Միքայելյանի և Գոռ Միքայելյանի գործուղումը Քեյփ Թաուն (Հարավային Աֆրիկա)՝ ՄԱՄ տարածաշրջանային կենտրոնների աշխատաժողովին (28-29.01) և Գիտության միջազգային խորհրդի (International Science Council, ISC) «Գիտությունը զարգացման համար» աշխատաժողովին (30-31.01) մասնակցելու նպատակով։ Ներկայացվեց 2 զեկուցում։

31.01.2020 — Ֆրանսահայ աստղագետ Ալեն Սարկիսյանի 60-ամյակը։

ՓԵՏՐՎԱՐ

06.02.2020 — Ակադ. Վ. Համբարձումյանի անվան միջազգային գիտական մրցանակի միջազգային հանձնաժողովը համալրվեց ևս մեկ աշխարհահռչակ գիտնականով՝ պուլսարների (բաբախիչների) հայտնաբերող Ջոսլին Բել Բառնելով (Մեծ Բրիտանիա): Հանձնաժողովի կազմում են Նոբելյան 2 մրցանակակիր, ՄԱՄ նախագահը, ԵՀԱ գլխավոր տնօրենը և այլ ճանաչված գիտնականներ։

10.02.2020 — ԲԱ տնօրեն Արեգ Միքայելյանի «Ֆինանսական հնարավորություններ աստղագետների համար» տեղեկատվական սեմինարը Բյուրականում։

11.02.2020 — Գիտությամբ զբաղվող կանանց և աղջիկների միջազգային օրը՝ հռչակված ՄԱԿ-ի կողմից։ Այն սահմանվել է կանանց դերը գիտության մեջ արժևորելու նպատակով։ Ներկայումս ԲԱ-ում աշխատում են այնպիսի կին գիտնականներ, ինչպիսիք են ՀՀ ԳԱԱ թղթակից-անդամ, պրոֆեսոր, ֆմգդ Էլմա Պարսամյանը, ԲԱ գիտական քարտուղար, ֆմգթ Ելենա Նիկողոսյանը, ֆմգթ Սուսաննա Հակոբյանը, Հայաստանի աստղագիտական օլիմպիական թիմի ղեկավար, ֆմգթ Մարիետտա Գյուլզադյանը և 7 երիտասարդ գիտաշխատողներ։

24-28.02.2020 — ԲԱ գիտաշխատող, ֆմգթ Արուս Հարությունյանի գործուղումը Կարպաչ (Լեհաստան)՝ մասնակցելու Եվրոպական COST նախագծի դպրոցին։

27.02.2020 — ՀՀ դպրոցականների աստղագիտության օլիմպիադայի եզրափակիչ` հանրապետական փուլը։ Մասնակիցների թիվը՝ 12։ I կարգի դիպլոմ՝ Եվա Հունանյան և Կարեն Բաղդասարյան (երկուսն էլ՝ Երևանի ֆիզմաթ դպրոց), II կարգի դիպլոմ՝ Արտաշես Գյոլեցյան, Դավիթ Կիրակոսյան (երկուսն էլ՝ Երևանի ֆիզմաթ դպրոց), Դավիթ Գյուլամիրյան (Քվանտ վարժարան), III կագի դիպլոմ՝ Նորայր Գևորգյան (Երևանի ֆիզմաթ դպրոց), Վահե Վահանյան, Ռոմանոս Մկրտչյան, Հայկ Մինասյան (երեքն էլ՝ ՀԱՊՀ ավագ դպրոց)։ Հանրապետական ժյուրիի նախագահ՝ ԲԱ ավագ գիտաշխատող Աշոտ Հակոբյան։

28.02.2020 — Հայտնի դարձան ՀՀ առավել բարձր արդյունավետություն ունեցող 2020-2021թթ․ 100 գիտնականները։ Այդ ցուցակում են ընդգրկվել նաև ԲԱ գլխավոր գիտաշխատող, ֆմգդ Տիգրան Մաղաքյանը և ԲԱ տնօրեն, առաջատար գիտաշխատող, ֆմգթ Արեգ Միքայելյանը։

ՄԱՐՏ

02.03.2020 — ԲԱ գիտատեխնիկական անձնակազմի ընդհանուր ժողովը։ ԲԱ-ն բացարձակ մեծամասնությամբ քվեարկեց ՀՀ ԳԱԱ կազմում մնալու օգտին։

02-07.03.2020 — ԲԱ դրամաշնորհային ծրագրերի և համագործակցությունների պատասխանատու Դիանա Արզումանյանի գործուղումը Բրյուսել (Բելգիա)՝ մասնակցելու ԵՄ Հ2020 ծրագրի թրեյնինգ-սեմինարին։

02-28.03.2020 — ԲԱ կրտսեր գիտաշխատող Նաիրա Ազատյանի գործուղումը Ամստերդամ (Նիդերլանդներ)՝համագործակցության շրջանակներում «Աստղառաջացում» թեմայով համատեղ հետազոտություններ իրականացնելու նպատակով։

11.03.2020 — Հայտնի դարձան ԵԱԸ 2020թ․ մրցանակակիրները։ Տիխո Բրահեի մեդալ՝ Ստեֆանո Վիտալե (Տրենտոյի համալսարան, Իտալիա), Լոդեվիյկ Վոլչերի դասախոսության մրցանակ՝ Ալվիո Ռենզինի (Պադովայի աստղադիտարանի Աստղաֆիզիկայի ազգային ինստիտուտ, Իտալիա), Աստղաֆիզիկայի և տիեզերաբանության Ֆրից Ցվիկիի անվան մրցանակ՝ Մարտին Ջ․ Ռիս (Քեմբրիջի համալսարան, Միացյալ Թագավորություն), Լավագույն ատենախոսությունների համար ՄԵՐԱՔ (MERAC) հիմնադրամի մրցանակներ․ Տեսական աստղաֆիզիկա՝ Արիս Տրիտիս (Ավստրալիայի ազգային համալսարան), Դիտողական աստղաֆիզիկա՝ Ջորիթ Մեթհի (Ցյուրիխի տեխնիկական բարձրագույն դպրոց) և Նոր (ինստրումենտալ) տեխնոլոգիաներ՝ Կոնսեփսիոն Գարդենաս Վասքես (Մաքս Պլանկի աստղագիտության ինստիտուտ):

12-15.03.2020 — Արցախի Հանրապետության կրթության, գիտության և սպորտի նախարարության (ԱՀ ԿԳՍՆ) հրավերով Արցախում էր ԲԱ տնօրեն Արեգ Միքայելյանը, ով կարդաց դասախոսություն, տեղի ունեցան ԱՀ աստղադիտակի հետ կապված քննարկումներ։ ԱՀ ԿԳՍՆ և ԲԱ միջև կնքվեց համագործակցության պայմանագիր։

16.03.2020 — Հայաստանում COVID-19 համավարակի դեմ պայքարի սկիզբը։ ԲԱ միջոցառումները․ չնայած դժվարին ժամանակներին՝ աստղադիտարանը շարունակել է կանոնավոր կերպով իրականացնել իր գիտական և այլ գործունեությունը՝ պահպանելով անվտանգության բոլոր կանոնները։

26.03.2020 — ԲԱ-ն Փարիզ-Սակլեյ համալսարանի (Ֆրանսիա) ամսագրի էջերում։ Հոդվածը նվիրված է ԲԱ և Փարիզ-Սակլեյ համալսարանի միջև համագործակցությանը։ ԱՊՐԻԼ04.04.2020 — Կյանքից հեռացավ ֆրանսահայ նշանավոր աստղագետ Հակոբ Թերզանը (Agop Terzan, 31.10.1927-04.04.2020)։ Թերզանի հայտնաբերած և նրա անվամբ կոչվող աստղակույտերը հայտնի են բոլոր աստղագետներին։

05.04.2020 — 100 տարեկան հասակում կյանքից հեռացավ աշխարհահռչակ աստղաֆիզիկոս Մարգարեթ Բերբիջը (ԱՄՆ)։ Նա իր ամուսնու՝ Ջեֆրի Բերբիջի, հետ միասին սերտ կապեր ուներ ԲԱ և Վիկտոր Համբարձումյանի հետ։

12.04.2020 — Տիեզերագնացության միջազգային օրը։ 1961թ. ապրիլի 12-ին ԽՍՀՄ տիեզերագնաց Յուրի Գագարինը համաշխարհային պատմության մեջ դարձավ առաջին մարդը, ով թռիչք կատարեց դեպի տիեզերական տարածություն։

16.04.2020 — Հայտնի դարձան Երվանդ Թերզյանի ՀԱԳԿՀ (ANSEF) 2020թ․ 24 դրամաշնորհների հաղթողները։ ԲԱ-ից նման դրամաշնորհի արժանացավ Գոռ Միքայելյանն իր գիտական խմբով։

18.04.2020 — Հուշարձանների և տեսարժան վայրերի միջազգային օրը։ ԲԱ-ը ակտիվորեն զարգացնում է գիտական տուրիզմը՝ նախաձեռնելով և իրականացնելով մի շարք ծրագրեր և հանդիսանալով Հայաստանի ամենահաճախ այցելվող վայրերից մեկը։

21.04.2020 — Հայդելբերգ քաղաքում բացվեց ՄԱՄ «Աստղագիտությունը կրթության համար» միջազգային գրասենյակը (IAU OAE), որը զբաղվելու է աստղագիտության վերաբերյալ դասընթացների անցկացմամբ և ռեսուրսների տրամադրմամբ՝ աստղագիտությունը կրթական ոլորտի գործիք, կրթության և դասավանդման խթան դարձնելու նպատակով։ Մարիետտա Գյուլզադյանը, Սոնա Ֆարմանյանը և Արմինե Փաթաթանյանն ընտրվեցին ՄԱՄ OAE գրասենյակի Աստղագիտական կրթության հայաստանյան ազգային համակարգողներ։

24.04.2020 — Հաբլի տիեզերական աստղադիտակի (Hubble Space Telescope, HST) արձակման 30-ամյակը։

28.04.2020 — ԲԱ իրականացված նախագծի շնորհիվ «ԲԱ հաղորդումներ» (ComBAO) ամսագրի նախկինում տպագրված բոլոր հատորների (1-63, 1946-1990թթ․) 461 հոդվածների ամփոփագրերը թարգմանվել են անգլերեն, թվայնացվել և այժմ հասանելի են համացանցում՝ Աստղաֆիզիկական տվյալների համակարգում (ADS)։ Թարգմանվել և թվայնացվել են նաև «Երևանի աստղադիտարանի հաղորդումներ» ամսագրի 1938-1945թթ․ տպագրված հատորները, որոնք ընդհանուր առմամբ պարունակում են 26 գիտական հոդված։

ՄԱՅԻՍ

04.05.2020 — ԲԱ ԳՀ բաժնի վարիչ, ավագ գիտաշխատակից, ֆմգթ Արարատ Եղիկյանի «Գազադինամիկական հոսքերը աստղաֆիզիկայում՝ ակրեցիոն հոսքերը և արտահոսքերը» տեսահայական (review) սեմինարը Բյուրականում

08.05.2020 — ԲԱ նախկին գիտաշխատող, ներկայումս ԱՄՆ ՆԱՍԱ (NASA) աշխատակից Վլադիմիր Հայրապետյանի 60-ամյակը։

10.05.2020 — Գրուբերի տիեզերաբանության 2020թ․ մրցանակին արժանացան Լարս Հերնքվիստը (Աստղաֆիզիկայի կենտրոն, Հարվարդի և Սմիթսոնյան համալսարան, ԱՄՆ) և Ֆոլկեր Շպրինգելը (Մաքս Պլանկի աստղաֆիզիկայի ինստիտուտ, Գարխինգ, Գերմանիա)՝ տիեզերաբանական սիմուլյացիաների մեջ իրենց որոշիչ ներդրման համար։

21.05.2020 — Հայտնի դարձավ աստղագիտության բնագավառում Շոու (Shaw) ամենամյա մրցանակի հաղթողը՝ Ռոջեր Բլենդֆորդ (Ստենֆորդի համալսարան, ԱՄՆ)՝ ակտիվ գալակտիկական միջուկների բնույթի և սև խոռոչներից էներգիայի արձակման մեխանիզմների հասկանալու գործում իր ներդրման համար։

ՀՈՒՆԻՍ

02.06.2020 — Աստղաֆիզիկայի բնագավառում 2020թ․ Կավլի մրցանակին արժանացավ Քեմբրիջի համալսարանի պրոֆեսոր Էնդրյու Ֆաբիանն իր՝ գալակտիկաների և դրանց շրջապատող միջավայրի փոխազդեցությանը նվիրված աշխատանքի շնորհիվ։

21.06.2020 — ԲԱ առաջատար գիտաշխատող, Խորեզմի միջազգային մրցանակի դափնեկիր ֆմգդ Գագիկ Տեր-Ղազարյանի 70-ամյակը։

29.06-03.07.2020 — ԵԱԸ տարեկան համագումարը (նախկինում՝ EWASS)։ Համագումարին առցանց մասնակցեց շուրջ 1700 գիտնական։ Մասնակիցների թվում էին նաև ԲԱ առաջատար գիտաշխատող, տնօրեն Արեգ Միքայելյանը, երիտասարդ գիտաշխատողներ Հայկ Աբրահամյանը, Գոռ Միքայելյանը, Նաիրա Ազատյանը և Սոնա Ֆարմանյանը, ովքեր հանդես եկան զեկուցումներով և ներկայացրեցին գիտապաստառներ։

29-30.06.2020 — Տեղի ունեցավ Եվրոպական հեղինակավոր «Աստղագիտություն և աստղաֆիզիկա» (ԱևԱ, A&A) ամսագրի տնօրենների խորհրդի առցանց նիստը, որին մասնակցեց ԲԱ տնօրեն Արեգ Միքայելյանը։

30.06.2020 — Աստղակերպերի միջազգային օրը՝ ճանաչված 2016թ. դեկտեմբերին ՄԱԿ-ի կողմից:

30.06.2020 — Լույս տեսավ «ԲԱ հաղորդումներ» ամսագրի 2020թ-ի 1-ին համարը (հատոր 67, համար 1)։ Համարում տեղ են գտել նաև ՄԱՄ ՀԱԿԱ աստղագիտական 3-րդ տարածաշրջանային աշխատաժողովի նյութերը։ Տպագրվել է ընդամենը 20 հոդված, որից 10-ը՝ ԲԱ աշխատակիցների կողմից։

ՀՈՒԼԻՍ

01.07.2020 — ԲԱ 75-ամյակին ընդառաջ վերսկսվեց ԲԱ դիտողական արխիվի թվայնացման նախագիծը, որի շրջանակներում նախատեսվում է թվայնացնել ողջ դիտողական արխիվը՝ շուրջ 37,500 աստղագիտական լուսաթիթեղ, ստեղծել տվյալների առցանց շտեմարան և երկնքի դիտված տիրույթների ինտերակտիվ քարտեզ։ Նախագծի ղեկավար՝ Գոռ Միքայելյան։

06.07.2020 — ՄԱՄ և ԲԱ միջև կնքվեց պայմանագիր՝ համաձայն որի Բյուրականի աստղադիտարանը ևս 6 տարի կշարունակի մնալ ՄԱՄ տարածաշրջանային կենտրոն (2021-2026)։ Այս պայմանագիրը ԲԱ-ի կողմից տարածաշրջանային համակարգման աշխատանքների պատշաճ իրականացման վկայությունն է։

09.07.2020 — ԲԱ և Ճարտապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարանի (ՃՇՀԱՀ) միջև կնքվեց համագործակցության հուշագիր՝ ուղղված Զորաց Քարերի ուսումնասիրության հարցերին։

10.07.2020 — Ֆրանսահայ նշանավոր աստղաֆիզիկոս Զատիկ Մուրադյանի 90-ամյակը (10.07.1930-22.01.2020)։

14.07.2020 — ԲԱ գլխավոր ինժեներ Աշոտ Պետրոսյանի 75-ամյակը։

14.07.2020 — ԲԱ նախկին աշխատակից, Վիկտոր Համբարձումյանի օգնական (1990-1996), այնուհետև՝ ԲԱ գիտական քարտուղարի օգնական Էմմա Բալայանի 90-ամյակը։

18.07.2020 — Ակադ. Վ. Համբարձումյանի անվան 2020թ. միջազգային գիտական մրցանակի միջազգային հանձնաժողովը հրապարակեց իր որոշումը։ Արդյունքում որոշվեց մրցանակի գումարի կեսը շնորհել պրոֆ․ Ալեքսանդր Սալային (Ջոնս Հոփքինսի համալսարան, ԱՄՆ, «Տիեզերքում մութ նյութի՝ որպես չեզոք, թույլ փոխազդող մասնիկ լինելը ցուցադրող իր առաջնային աշխատանքի և տվյալների վրա հիմնված վիճակագրական տիեզերաբանության մեջ իր ներդրումների համար»), իսկ մյուս կեսը հավասարապես բաժանել պրոֆ․ Իզաբել Բարաֆի (Էքսետերի համալսարան, ՄԹ և Լիոն, Ֆրանսիա, «Ցածր զանգվածով աստղերի, գորշ թզուկների և արտարեգակնային մոլորակների բնագավառում իր հիմնարար ներդրումների և աստղասեյսմաբանության և կոմպակտ կրկնակիների ոլորտում նորարարական գաղափարների համար») և պրոֆ․ Ադամ Բարոուզի (Փրինսթոնի համալսարան, ԱՄՆ, «Գորշ թզուկների և արտարեգակնային մոլորակների տեսություններում իր բեղմնավոր և առաջնային ներդրումների և գորշ թզուկների և արտարեգակնային մոլորակների հետազոտությունների առաջնագծում գիտնականների սերունդ աճեցնելու գործում նրա առաջատար դերի համար») միջև։

24.07.2020 — ԲԱ «Տեսական աստղաֆիզիկա» ԳՀ բաժնի ավագ գիտաշխատակից Հովհաննես Պիկիչյանի 70-ամյակը։

25.07.2020 — Հայկական վիրտուալ համալսարանի (ՀՎՀ) առցանց կրթահարթակում տեղի ունեցան ԲԱ տնօրեն Արեգ Միքայելյանի դասախոսությունները՝ «Զորաց Քարերից մինչև Բյուրականի աստղադիտարան» (հայերեն և անգլերեն)։

26-31.07.2020 — ԲԱ և ՃՇՀԱՀ համատեղ աշխատանքները Զորաց Քարերում։ ԲԱ-ից նախագծին մասնակցեցին Գրիգոր Բրուտյանը և Հայկ Մալխասյանը։ Կատարվեց հուշարձանի և հարակից տարածքի համակարգչային ծրում (scanning) և օդային լուսանկարում-ծրում, բոլոր քարերի և դրանց անցքերի լուսանկարում բոլոր կողմերից, գծանկարում, չափագրում, անցքերի առանցքների վեկտորների որոշում և այլն։ Հայտնաբերվեցին անցքեր ունեցող շուրջ 30 նոր քարեր՝ ի լրումն հայտնի 84-ի։ Չափագրության արդյունքների ամփոփումից հետո կսկսվեն աստղագիտական հաշվարկները՝ հիմնված նոր, գերճշգրիտ տվյալների վրա։

ՕԳՈՍՏՈՍ

21.08.2020 — ԲԱ «Աստղագիտական շրջահայություններ» ԳՀ բաժնի գիտական խորհրդատու, Քյոլնի համալսարանի ֆիզիկայի ինստիտուտի պրոֆեսոր Տիգրան Արշակյանի 60-ամյակը։

28.08.2020 — Հանդիսանալով Հայաստանում գիտական (և աստղագիտական) տուրիզմի նախաձեռնող՝ ԲԱ-ը՝ ՄԱՄ-ի աջակցությամբ իրականացրեց Հարավարևմտյան և կենտրոնական Ասիայի տարածաշրջանի աստղագիտական տուրիզմի նախագիծ, որի արդյունքում ստեղծվեց համապատասխան համացացնային կայքէջ (http://astrotourism.aras.am/index_arm.php):

31.08.2020 — Ավարտվեց ԲԱ-ում իրականացվող Տիգրան Մաղաքյանի ղեկավարած գիտական խմբի ՀՀ գիտության կոմիտեի կողմից ֆինանսավորվող թեմատիկ նախագիծը («Անկայուն երևույթներն աստղային էվոլյուցիայի վաղ փուլերում», 2018-2020)։

31.08.2020 — ԲԱ-75 գրքի նախապատրաստման աշխատանքերը ԲԱ գիտաշխատակիցների կողմից։ ՍԵՊՏԵՄԲԵՐ07-11.09.2020 — «Բյուրականյան 7-րդ միջազգային ամառային դպրոցը» (7BISS), որը կրում էր «Աստղագիտութունը և տվյալների գիտությունը» խորագիրը։

14-18.09.2020 — «Աստղագիտական շրջահայություններ և մեծ տվյալներ – 2» (ASBD-2) միջազգային առցանց գիտաժողովը՝ կազմակերպված ԲԱ կողմից (https://www.bao.am//meetings/meetings/ASBD2/

16.09.2020 — Արեգ Միքայելյանի առցանց մասնակցությունը ԵՄ Հ2020 ծրագրի Տիեզերքի ոլորտի Ծրագրային հանձնաժողովի 33-րդ նիստին։

17.09.2020 — ԵՊՀ ֆիզիկայի ֆակուլտետի Science Live Արեգ Միքայելյանի «Աստղագիտությունն աշխարհում և Հայաստանում» առցանց դասախոսությունը։

18.09.2020 — Հայ մեծանուն գիտնական Վ. Համբարձումյանի ծննդյան 112-ամյակը և աստղագիտության օրը Հայաստանում։

18.09.2020 — Տեղի ունեցավ ԲԱ վարչատնտեսական անձնակազմի համար կազմակերպված անգլերենի 6-ամսյա դասընթացի (2019-2020) հավաստագրերի հանձնումը։ Դասախոսներ՝ Մելինե Ասրյան և Դիանա Արզումանյան։ Ծրագրի համակարգող՝ Սոնա Ֆարմանյան։

22.09.2020 — ՀՀ նախագահի նստավայրում տեղի ունեցավ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի ՀՀ նախագահի մրցանակի (ներկայումս՝ «Պողոսյան մրցանակ») հանձնման արարողությունը։ Ֆիզիկայի զարգացման բնագավառում 2020թ․ մրցանակին արժանացան ԲԱ գիտաշխատողներ Արեգ Միքայելյանը, Հայկ Աբրահամյանը, Գուրգեն Պարոնյանը, Գոռ Միքայելյանը և Մարիետտա Գյուլզադյանը։

22.09.2020 — ԲԱ-ում տեղի ունեցավ ԲԱ երիտասարդ գիտաշխատող Հայկ Աբրահամյանի ֆիզմաթ գիտությունների թեկնածուական ատենախոսության պաշտպանությունը «Ա.03.02 – Աստղաֆիզիկա, ռադիոաստղագիտություն» մասնագիտությամբ։

23.09.2020 — Արեգ Միքայելյանի առցանց մասնակցությունը և զեկուցումը ԳՄԽ Համաշխարհային տվյալների համակարգի (World Data System, WDS) անդամ կազմակերպությունների ֆորումին։

27.09-10.11.2020 — Արցախի պատերազմը։ ԲԱ գործունեությունը պատերազմի ընթացքում՝ ռազմաճակատին գումարների տրամադրում, ԲԱ տրանսպորտային միջոցների օգտագործում պատերազմի համար և այլն: ԲԱ հյուրատանը Արցախից տարհանված 36 երեխաների, մայրերի և տարեց մարդկանց հյուրընկալումը 29.09-05.12.2020 ընթացքում և բոլոր անհրաժեշտ միջոցներով ապահովումը։

29.09.2020 — Չնայած պատերազմական դրությանը՝ տեղի ունեցավ ԲԱ ավագ գիտաշատող Արարատ Եղիկյանի «Ատոմների և մոլեկուլների փոխակերպումները միջաստղային ամպերում և նախակենսամոլեկուլների առաջացումը» ֆիզմաթ գիտությունների դոկտորական թեզի պաշտպանությունը։

30.09.2020 — Արեգ Միքայելյանի առցանց մասնակցությունը և հրավիրված զեկուցումը «Աստղաֆիզիկա և մասնիկային ֆիզիկա» գլոբալ կոլոքվիումին (Astrophysics 2020)։

ՀՈԿՏԵՄԲԵՐ

02.10.2020 — Արեգ Միքայելյանի առցանց մասնակցությունը և հրավիրված դասախոսությունը IOTA/ME Աստղագիտության 8-րդ ամառային դպրոցին (IASS8)։

24.10.2020 — Աստղագիտության ու աստղաֆիզիկայի միջազգային 14-րդ օլիմպիադայում (IOAA), որն այս տարի անցկացվեց առցանց, Հայաստանի թիմի 4 անդամներն էլ արժանացան մեդալների՝ 1 ոսկե (Արտաշես Գյոլեցյան, Երևանի ֆիզմաթ դպրոց), 3 արծաթե (Դավիթ Գյուլամիրյան (Քվանտ վարժարան), Եվա Հունանյան և Կարեն Բաղդասարյան (երկուսն էլ՝ Երևանի ֆիզմաթ դպրոց)): Թիմի ղեկավարներ՝ Մարիետտա Գյուլզադյան և Վարդգես Մամբրեյան:

29.10.2020 — 2020թ․ Նոբելյան մրցանակը ֆիզիկայի բնագավառում, ինչպես և 2019-ին, նույնպես շնորհվեց աստղագիտական աշխատանքների համար։ Այն բաժանվեց երկու մասի, որից մեկը տրվեց անգլիացի գիտնական Ռոջեր Պենրոուզին (Օքսֆորդի համալսարան), իսկ մյուս մասը կիսեցին գերմանացի աստղաֆիզիկոս Ռայնհարդ Գենզելը (Արտերկրային ֆիզիկայի Մաքս Պլանկի ինստիտուտ, Գարխինգ) և ամերիկացի աստղագետ Անդրեա Գեզը (Կալիֆոռնիայի համալսարան, Լոս Անջելես)

ՆՈՅԵՄԲԵՐ

02.11.2020 — Կորոնավիրուսի համավարակի պատճառով 70 տարեկան հասակում կյանքից հեռացավ ԵՊՀ Վ․ Համբարձումյանի անվան աստղադիտարանի տնօրեն պրոֆ․ Արա Ավետիսյանը։

09.11.2020 — Իրանահայ աստղաֆիզիկոս, Իրանի «Աստղագիտության մայր» Ալենուշ Տերյանի 100-ամյակը (Alenush Terian, 09.11.1920-04.03.2011):

10-12.11.2020 — Միջին Արևելքի և Աֆրիկայի տարածաշրջանային ՄԱՄ 5-րդ համաժողովը (MEARIM V): Արեգ Միքայելյանի առցանց մասնակցությունը և 2 զեկուցումները։

17-19.11.2020 — Արեգ Միքայելյանի առցանց մասնակցությունը ՎԱՄԱ (IVOA) փոխգործակցության խորհրդակցությանը։

28.11.2020 — ԲԱ առաջատար ինժեներ Հենրիկ Սարգսյանի 80-ամյակը։

30.11.2020 — «Աստղագիտության դպրոցական կրթության ցանց»-ում (NASE) տեղադրվեցին ծրագրի շրջանակներում իրականացվող դասընթացների հայերեն տարբերակները։ Անգլերենից թարգմանություններն իրականացրել է Մելինե Ասրյանը։

ԴԵԿՏԵՄԲԵՐ

01-16.12.2020 — ՀԱԸ դպրոցական դասախոսությունների ծրագիրը ՀՀ մարզերում։ Ընդամենը տեղի ունեցավ 23 դասախոսություն 6 մարզերում։ Դասախոսներ՝ Արեգ Միքայելյան, Հովհաննես Պիկիչյան, Գրիգոր Բրուտյան։ Ծրագրի աջակից՝ ՀՕՖ, համակարգող՝ Սոնա Ֆարմանյան։

02.12.2020 — Եվրոպական տիեզերական գործակալության (ESA) և ԱՄՆ Ազգային օդագնացության և տիեզերական գործակալության (NASA) SOHO արեգակնային աստղադիտարանի արձակման 25-ամյակը։

03.12.2020 — Արեգ Միքայելյանի առցանց մասնակցությունը ԵՄ Հ2020 ծրագրի Տիեզերքի ոլորտի Ծրագրային հանձնաժողովի 34-րդ նիստին։

03.12.2020 — Միքայելյանի առցանց մասնակցությունը և զեկուցումը Մոլորակային տվյալների միջազգային ալյանսի (IPDA) գործադիր կոմիտեի 15-րդ նիստին։

08.12.2020 — ԲԱ գիտաինժեներական անձնակազմի տարեկան հաշվետու ժողովը։ Տնօրեն Արեգ Միքայելյանի զեկույցը 2020թ․ կատարված աշխատանքի մասին։

08.12.2020 — ԲԱ կրտսեր գիտաշխատողներ Հասմիկ Անդրեասյանը և Գոռ Միքայելյանն արժանացան ՀԱԸ երիտասարդ աստղագետների տարեկան մրցանակին (Երվանդ Թերզյանի անվան մրցանակ)։

08-12.12.2020 — «Կրթությունն ու ժառանգությունը աստղագիտության մեջ Մեծ տվյալների դարաշրջանում» խորագիրը կրող ՄԱՄ №367 առցանց գիտաժողովը։ Հայաստանից մասնակցեցին Արեգ Միքայելյանը, Գոռ Միքայելյանը, Սոնա Ֆարմանյանը, Մարիետտա Գյուլզադյանը և Արմինե Փաթաթանյանը։

10.12.2020 — ԲԱ կրտսեր գիտաշխատողներ Գոռ Միքայելյանը և Գուրգեն Պարոնյանը դարձան ԵԱԱԸ անդամներ։

19.12.2020 — Վախճանվեց ԲԱ գիտաշխատող ֆմգթ Արթուր Ամիրխանյանը (1947-2020)։

29.12.2020 — Հայաստանում աստղագիտական կրթական նախագծեր իրականացրած Էվելինա Գրադցկան (Լեհաստան) արժանացավ Գալիլեյան ուսուցիչների վերապատրաստման ծրագրի (GTTP) միջազգային հավաստագրի։

30.12.2020 — Լույս տեսավ «ԲԱ հաղորդումներ» ամսագրի 2020թ-ի 2-րդ համարը (հատոր 67, համար 2)։ Համարում տեղ են գտել «Աստղագիտական շրջահայություններ և մեծ տվյալներ – 2» (ASBD-2) միջազգային գիտաժողովի նյութերը։ Տպագրվել է ընդամենը 34 հոդված, որից 16-ը՝ ԲԱ աշխատակիցների կողմից։

Տեղեկությունները հրապարակել է Արեգ Միքայելյանը:

Հայաստանը պատրաստվում է արձակել սեփական փոքր արբանյակ. հարցազրույց Արեգ Միքայելյանի հետ

Աստղագիտության ոլորտում արված ահռելի աշխատանքի, ձեռքբերումների, առկա իրավիճակի և առաջիկա ուշագրավ ծրագրերի մասին զրուցել ենք Բյուրականի աստղադիտարանի տնօրեն Արեգ Միքայելյանի հետ:

Արեգ Միքայելյան

ՀՀ ԳԱԱ Վ. Համբարձումյանի անվան Բյուրականի աստղադիտարանի (ԲԱ) տնօրեն,

Միջազգային աստղագիտական միության (ՄԱՄ) Հարավարևմտյան և Կենտրոնական Ասիայի աստղագիտության զարգացման տարածաշրջանային կենտրոնի տնօրեն,

Հայկական աստղագիտական ընկերության (ՀԱԸ) գործող նախագահ,

Եվրասիական աստղագիտական ընկերության (ԵԱԱԸ) փոխնախագահ,

Հայկական վիրտուալ աստղադիտարանի (ՀՎԱ) ղեկավար և Վիրտուալ աստղադիտարանների միջազգային ալյանսի (IVOA) գործադիր կոմիտեի անդամ,

Եվրոպական Հորիզոն 2020 նախագծի «Տիեզերք» ոլորտի ծրագրային կոմիտեի անդամ, ՄԱՄ «Աստղագիտությունը և համաշխարհային ժառանգությունը» հանձնաժողովի խորհրդի անդամ։

Հարցազրույց

REGST. Ինչպե՞ս կգնահատեք Հայաստանի ներկայիս պոտենցիալը՝ աստղագիտության ոլորտում հաջողություններ գրանցելու համար (համեմատություն մեր հարևանների և տվյալ ոլորտի առաջադեմների հետ):

Արեգ Միքայելյան. Կարող ենք սկսել ամբողջ աշխարհում տարբեր երկրների աստղագիտական ներուժը գնահատելուց։ Պատկերն այնպիսին է, որ աստղագիտությամբ լրջորեն զբաղվում են միայն ամենազարգացած պետությունները՝ ԱՄՆ, Ճապոնիա, Գերմանիա, Մեծ Բրիտանիա, Ֆրանսիա, Իտալիա, Չինաստան, Կանադա, Ավստրալիա, Ռուսաստան, Հնդկաստան և այլ։ Այս երկրների պետական բյուջեները հարյուրավոր անգամ գերազանցում են Հայաստանի պետական բյուջեն։ Միջին և փոքր պետություններում աստղագիտությունը կամ շատ համեստ դիրքերում է, կամ էլ ընդհանրապես չկա (Միջազգային աստղագիտական միության (ՄԱՄ) անդամ են հանդիսանում աշխարհի պետությունների կեսից էլ պակասը՝ միայն 82-ը): Այս առումով Հայաստանը բացառիկ երկիր է. չունենալով հզոր տնտեսություն, աշխարհի երկրների մեջ տարածքով, բնակչության թվով և պետական բյուջեով զբաղեցնելով համեստ դիրքեր, այնուամենայնիվ ունի զարգացած գիտություն և հատկապես՝ աստղագիտություն։

Արդեն պարզ է, որ աշխարհի գերհզոր պետություններից հետո աստղագիտության մակարդակով հաջորդը հենց Հայաստանն է։ Եվ բնականաբար, մեր երկիրը շատ առաջ է բոլոր ցուցանիշներով թե՛ մեր հարևաններից, և թե մեզ հետ տնտեսական ցուցանիշներով համեմատելի բոլոր այլ պետություններից։ Իհարկե, ընդունենք, որ սա մեր լավագույն ժառանգություններից է, որ մնացել է խորհրդային ժամանակներից և մասնավորապես Վիկտոր Համբարձումյանի կողմից։ Սակայն ես չէի ասի, որ մենք գոյատևում և զարգանում ենք միայն այդ ժառանգության շնորհիվ։

Ահռելի ջանքեր են գործադրվել Հայաստանում աստղագիտությունը զարգացնելու համար հենց վերջին տարիներին՝ Համբարձումյանից հետո. ակտիվորեն շարունակվում են գիտական հետազոտություններն ու հայտնագործությունները, ծանր ֆինանսական պայմաններում այնուամենայնիվ հաջողվում է աշխատեցնել հիմնական աստղադիտակները, հաստատվել են մի շարք գիտական համագործակցության ծրագրեր ԱՄՆ, Ռուսաստանի և եվրոպական երկրների հետ, կազմակերպվում են խոշոր միջազգային գիտաժողովներ և այլ միջոցառումներ (1998, 2001 և 2013-ին՝ ՄԱՄ պաշտոնական գիտաժողովներ, 2007-ին՝ Եվրոպական աստղագիտական համագումարը, 2017-ին՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կոնֆերանս, միջազգային կոնֆերանսներ նվիրված Բյուրականի աստղադիտարանի 60 և 70 ամյակներին (2006 և 2016) և Վիկտոր Համբարձումյանի 100 և 110 ամյակներին (2008 և 2018), 2015-ին՝ միջազգային գիտաժողով «Աստղագիտական շրջահայություններ և մեծ տվյալներ» թեմայով՝ աստղագետների և համակարգչային մասնագետների մասնակցությամբ, 2014-ին՝ միջճյուղային գիտաժողով «Աստղագիտության կապն այլ գիտությունների, մշակույթի և հասարակության հետ» թեմայով, 2015-ից՝ տարածաշրջանային աշխատաժողովներ, 2019-ին անցկացվեց «Տիեզերական հետազոտություններ և տեխնոլոգիաներ» թեմայով տարածաշրջանային երիտասարդական դպրոց, վերջապես, 2006-ից սկսած կազմակերպել ենք Բյուրականյան միջազգային ամառային դպրոցների կանոնավոր շարքը, որի նման աշխարհում ընդամենը մի քանիսն են, դրանք տեղի են ունենում յուրաքանչյուր երկու տարին մեկ անգամ, և վերջինը կայացել է 2018-ին), հայ աստղագետները բազմաթիվ գործուղումներ են ունենում աշխարհի շատ երկրներ՝ գիտահետազոտական աշխատանքի, միջազգային գիտաժողովներին մասնակցելու, հրավիրված սեմինարների, համագործակցությունների քննարկման և այլնի նպատակով, բազմաթիվ արտասահմանցի գիտնականներ են այցելում Բյուրականի աստղադիտարան, 2018-ին կնքվել է պայմանագիր եվրոպական Astronomy & Astrophysics ամենահեղինակավոր ամսագրի հետ, ըստ որի Հայաստանը դրա լիիրավ անդամն է դարձել, 1999-2001-ին ստեղծվել է Հայկական աստղագիտական ընկերությունը, 2005-ին՝ Հայկական վիրտուալ աստղադիտարանը, 2002-2007-ին իրականացվել է Բյուրականյան առաջին շրջահայության (FBS կամ Մարգարյանի շրջահայության) թվայնացման նախագիծը, 2011-ին այն ներգրավվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» փաստագրական արժեքների միջազգային գրանցամատյանում, 2013-ին Բյուրականի աստղադիտարանը ճանաչվել է ՀՀ ազգային արժեք, 2015-ին՝ ՄԱՄ տարածաշրջանային աստղագիտական կենտրոն։

Իհարկե, այս ամենին մեծ չափով խանգարում է Հայաստանում գիտության ֆինանսավորման չափազանց ցածր մակարդակը։ Եթե չլինեին մեր նվիրյալ աստղագետների ջանքերը, աստղագիտությունը Հայաստանում վաղուց որպես հուշ կմնար։

REGST. Ինչպիսի՞ կարևոր նախագծեր են առաջիկայում նախատեսվում Հայաստանի աստղագիտական ոլորտում: Մասնավորապես՝ ԵԱՏՄ, ԱՊՀ և այլ կազմակերպությունների շրջանակներում:

Արեգ Միքայելյան. Ինչպես նշեցի, Բյուրականի աստղադիտարանը չափազանց ակտիվ է միջազգային համագործակցությունների հարցում, մասնավորապես հենց ԵԱՏՄ և ԱՊՀ տարածքում։ Միայն վերջին երեք տարում համագործակցության պայմանագրեր ենք կնքել ՌԴ Հատուկ աստղադիտարանի (САО), ՌԴ գիտությունների ակադեմիայի աստղագիտական ինստիտուտի (ИНАСАН), Մոսկվայի պետական համալսարանի Շտերնբերգի անվան աստղագիտական ինստիտուտի (ГАИШ МГУ), Տիեզերական հետազոտությունների ինստիտուտի (ИКИ), Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի (СПбГУ), Սանկտ Պետերբուրգի Պետրոս Մեծի անվան պոլիտեխնիկական համալսարանի (СПбПУ) հետ, 2015-ից շարունակվում է ՌԴ տիեզերական գործակալության (Роскосмос) հետ իրականացվող տիեզերական մնացորդային բեկորների մշտադիտման խոշոր նախագիծը։

Մեր կողմից համակարգվող Տարածաշրջանային աստղագիտական կենտրոնը միավորում է Հայաստանը, Վրաստանը, Իրանը, Թուրքիան, Ղազախստանը և Տաջիկստանը և համագործակցում է ԱՊՀ երկրներից մի քանիսի հետ։ Մի շարք դիտողական ծրագրեր են իրականացվում ՌԴ, Ուկրաինայի, Ղազախստանի, Լիտվայի, Վրաստանի, ինչպես նաև ԱՄՆ, Ֆրանսիայի, Իսպանիայի և Լեհաստանի աստղագետների հետ։ Թեմաները խիստ տարբեր են՝ երիտասարդ աստղերի և ակտիվ գալակտիկաների ուսումնասիրություններից մինչև աստղակերպեր։  

REGST. Ընդունվեց «Տիեզերական գործունեության մասին» ՀՀ օրենքը. որքանո՞վ այն կնպաստի ոլորտի զարգացմանը, և ի՞նչ հիմնական խոչընդոտներ կան զարգացման ճանապարհին (կրթական, ֆինանսական, աշխարհաքաղաքական իրադրություն կամ այլ պատճառներ):

Արեգ Միքայելյան. Խորհրդային տարիներին Հայաստանը շատ ակտիվ էր տիեզերական հետազոտությունների ոլորտում, մասնավորապես հիշենք Գրիգոր Գուրզադյանի և Հրանտ Թովմասյանի տիեզերական աստղադիտարանների նախագծերը (հատկապես հանրահայտ Օրիոնները), մեր ռադիոֆիզիկոսների աշխատանքները Վեներայի հետազոտման վայրէջքային ապարատների կապի ապահովման գործում, կենսաբանների ուսումնասիրությունները անկշռելիության և ընդհանրապես տիեզերական պայմաններում (մասնավորապես, Նորայր Սիսակյանը տիեզերական կենսաբանության հիմնադիրներից է)։

Այնուհետև այս ոլորտը մի փոքր նահանջեց։ Սակայն 2014-ին Հայաստանը միացավ ՄԱԿ-ի Տիեզերքի խաղաղ օգտագործողների հանձնաժողովին (COPUOS) և պաշտոնապես հայտարարեց տիեզերական գործունեության զարգացման մասին։ Ինչպես նշեցիք, 2019-ին արդեն ընդունվեց «Տիեզերական գործունեության մասին» ՀՀ օրենքը, ներկայումս մշակվում է համանուն հայեցակարգը և ռազմավարությունը։ Հայաստանը պատրաստվում է արձակել սեփական փոքր արբանյակ, ինչպես նաև համագործակցության կարգով մասնակցել ավելի խոշոր արբանյակների շահագործմանը։

Իհարկե, զարգացման համար Ձեր կողմից նշված բոլոր խոչընդոտներն էլ կան։ Կրթական առումով մենք դեռ չունենք այս ոլորտի լիարժեք մասնագետներ։ Սկզբնական շրջանում հավանաբար պետք է հրավիրվեն մասնագետներ արտասահմանից, ինչպես նաև անհրաժեշտ է անհապաղ սկսել համապատասխան մասնագիտությունների դասավանդումը և մասնագետների պատրաստումը, որ գոնե մի քանի տարի հետո այս ոլորտը կադրային առումով դատարկ չլինի։

Ֆինանսական խոչընդոտներն իհարկե ահռելի են, քանի որ տիեզերական ծախսերը նույնանման ցամաքային ծախսերից տասնյակ և նույնիսկ հարյուրավոր անգամ շատ են։ Օրինակ նույն տրամաչափով աստղադիտակի կառուցումը և տեղադրումը ցամաքային պայմաններում և տիեզերական տարածություն արձակումը (երկրային կամ արեգակնային ուղեծրում տեղակայելը) ֆինանսական առումով տարբերվում է համարյա 500 անգամ։ Այնուամենայնիվ, Հայաստանը կարող է և իրականացնում է նաև շատ ճկուն քաղաքականություն։ Օրինակ աստղագիտության ոլորտում, օգտագործելով ամերիկյան (NASA), եվրոպական (ESA) և ռուսական (Роскосмос) տիեզերական գործակալությունների առաքելությունները, մենք զուտ արժեցող գիտական նախագծեր ներկայացնելով կարողանում ենք օգտագործել նրանց դիտողական ժամանակը՝ չծախսելով նույնիսկ մեկ լումա։

Այսպես, մեր գիտական խմբին հաջողվեց դիտողական ժամանակ ստանալ ամերիկյան «Սպիտցեր» տիեզերական ենթակարմիր աստղադիտարանում և հայտնաբերել Տիեզերքի ամենահզոր ենթակարմիր գալակտիկաները, որի արդյունքում գիտական հոդվածներ տպագրվեցին ամերիկյան ամենահեղինակավոր աստղագիտական ամսագրերում։

Հետևեք նաև մեր Telegram ալիքին

Այլմոլորակայինները կարող են Երկրին հետևել կո-օրբիտային աստղակերպերից

Ամերիկացի ֆիզիկոս Ջեյմս Բենֆորդը (այլմոլորակային կյանքի որոնման SETI նախագծի մասնակից) հայտարարել է, որ այլմոլորակային հնագույն քաղաքակրթությունը կարող է միլիոնավոր տարիների հեռավորությունից հետևել Երկրին:

Բենֆորդի կարծիքով՝ այլմոլորակային քաղաքակրթությունները կարող են իրենց սարքավորումները տեղակայել կո-օրբիտային աստղակերպերի վրա: Այդպիսի երկնային մարմիններից մեկը, որը Երկրի հետ նույն ուղեծրով է շարժվում, աստղագետները հայտնաբերել են 1997թ., իսկ 2010-ական թվականներին հայտնաբերվել են ևս 15-ը:

Որպես օրինակ կարելի է հիշել Կամոալևի (469219) կամ (469219) 2016 HO3 աստղակերպը` բացահայտված 2016թ.: Այն անվանում են Երկրի մշտական քվազիարբանյակ (Կեղծ արբանյակ): Այն Երկրի մոտակայքում կգտնվի ևս մեկ միլիոն տարի՝ նվազագույնը:

Բենֆորդը նշել է, որ այդ կո-օրբիտային աստղակերպերը քիչ են ուսումնասիրված աստղագետների և SETI նախագծի մասնակիցների կողմից: Հետազոտողը կոչ է անում անհապաղ ուսումնասիրել մերձերկրային երկնային մարմինները՝ այլմոլորակային սարքավորումների բացահայտման նպատակով:

Ուշագրավ է, որ ս.թ. ապրիլին հայտնի է դարձել, որ Չինաստանը մտադրություն ունի նմուշահավաք սարքավորում ուղարկել դեպի 2016 HO3 աստղակերպ: Նմուշները հատուկ պատիճով կուղարկվեն Երկիր, իսկ զոնդը կշարունակի թռիչքը դեպի գիսաստղը:

Ճապոնական Հայաբուսան նմուշներ է վերցրել աստղակերպից, որը մոտ 300մլն կմ հեռու է Երկրից

930555542_0_51_700_445_600x0_80_0_0_e79b9faf7f2151ae8d37805c0c1c057cՃապոնական Հայաբուսա-2 տիեզերական զոնդը 3,5 տարվա թռիչքից հետո ազդանշան է ուղարկել՝ տեղեկացնելով Ռյուգու աստղակերպի գրունտային շերտից նմուշներ վերցնելու մասին։ Շարունակել կարդալ “Ճապոնական Հայաբուսան նմուշներ է վերցրել աստղակերպից, որը մոտ 300մլն կմ հեռու է Երկրից”

Իրանական հերթական արբանյակը ուղեծիր չի հասել

3013968 (1)Իրանը հերթական արբանյակն է փորձել բաց թողնել տիեզերք, սակայն Payam անունը կրող արբանյակն ուղեծիր դուրս գալու համար անհրաժեշտ արագություն ձեռք չի բերել։ Շարունակել կարդալ “Իրանական հերթական արբանյակը ուղեծիր չի հասել”