Հնդկաստանի ԱԳ նախարարն առաջին անգամ Վրաստան է այցելում

Հնդկաստանի արտաքին գերատեսչության ղեկավարն առաջին անգամ պաշտոնապես այցելում է Վրաստան. հուլիսի 9-10-ը Սուբրամանյամ Ջայշանքարը Թբիլիսիում հանդիպելու է նախագահ Սալոմե Զուրաբիշվիլիի, վարչապետ Իրակլի Ղարիբաշվիլիի, փոխվարչապետ, արտգործնախարար Դավիդ Զալկալիանիի և էկոնոմիկայի նախարար Նաթիա Թուրնավայի հետ:

Հնդկաստանի ԱԳ նախարարը Վրաստանին է փոխանցելու միջնադարյան Քեթևան թագուհու մասունքները, ով վրաց ուղղափառ եկեղեցու կողմից դասվել է սրբերի շարքին և համարվում է քրիստոնեական նահատակ: Հանդիսավոր արարողությունը կայանալու է Թբիլիսիի Սուրբ Երրորդության Մայր տաճարում (Սամեբա):

Վրաց արտաքին գերատեսչության հաղորդմամբ` Դելիի կողմից մասունքի փոխանցումն աննախադեպ որոշում է: Առկա կարգերի համաձայն` Հնդկաստանը չի դիտարկում այլ երկրին պատմական հուշարձանների և սրբությունների փոխանցում, որոնք հայտնաբերվել են իր տարածքում հնագիտական պեղումների ժամանակ:

Նշվում է, որ առկա բարյացկամ հարաբերություններից, փոխադարձ աջակցությունից և սերտ համագործակցությունից ելնելով` Հնդկաստանի վարչապետն աննախադեպ որոշում է ընդունել Քեթևան թագուհու մասունքները Վրաստանին հանձնելու վերաբերյալ:

Քեթևան Բագրատունին եղել է Կախեթի թագավորության թագուհին, ում 1614թ. գերեվարել է պարսից Աբաս 1-ին շահը: Սպահանում նրան թոռների` Ալեքսանդրի և Լևանի հետ նետել են զնդանը, որտեղ մնացել է 10 տարի: Պատմում են, որ շահը խոստացել է նրան Պարսկաստանի թագուհի կարգել, եթե իսլամ ընդունի: Չնայած տառապանքներին, թագուհին հավատքը չի ուրացել: 1624թ. սեպտեմբերի 13-ին Քեթևան թագուհուն այրել են:

Պորտուգալացի հոգևորականները, ովքեր ականատես են եղել թագուհու ողջակիզմանը, թաքուն վերցրել են նրա մասունքները: Գլուխը և աջ ձեռքն ուղարկել են Քեթևանի որդուն` Թեյմուրազ արքային, որոնք թաղվել են Ալավերդու եկեղեցում` 1723թ., սակայն հետագայում անհետացել են:

Նահատակ-թագուհու այլ մասունքներ տարվել են Վատիկան, Բելգիա, ինչպես նաև Գոայի Սուրբ Ավգուստինի տաճար (Հնդկաստան): 19-րդ դարի սկզբին վերջինս ավերվել է:

2013թ. Archeology հեղինակավոր պարբերականի լրագրողը հայտարարել է, որ Գոայի ավերակներում հայտնաբերված ոսկորները, ենթադրաբար, պատկանում են Քեթևան թագուհուն: ԴՆԹ հետազոտությունը ցույց է տվել, որ քարե սարկոֆագից գտնված ձեռքի ոսկորները կապ չունեն Հնդկաստանի հետ և ունեն վրացական ծագում:

2017թ. Քեթևանի մասունքներն արդեն բերվել են Վրաստան` մոտ կես տարի ցուցադրելով Սամեբայի վանքում: Մինչև վերջնական հանձնումը Վրաստանին` թագուհու մասունքները պահվել են Գոայի ազգային թանգարանում:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Թուրքիան «առաջին պլան» է ձգտում. ինչպե՞ս են արձագանքում դրան Ռուսաստանում

Բազմաթիվ փորձագետներ արդեն նշել են միջազգային թատերաբեմում Թուրքիայի մեծացած դերի մասին: Համարվում է, որ Էրդողանի օրոք նրա երկիրը մեծ ազդեցություն է ստացել աշխարհում` Ֆրանսիային կամ Մեծ Բրիտանիային համարժեք (երկրորդ շարք): Սակայն Անկարան ձգտում է առաջին շարքում հայտվել: Այդ նպատակով ստեղծում է իր «Ալեքսանդր Մակեդոնացու կայսրությունը»` Արևելյան Միջերկրածովից մինչև Աֆղանստան:

Ռուսաստանում սովորել են Թուրքիային համարել երկրորդական երկիր, սակայն համարվում է, որ դա այլևս այդպես չէ: 80 մլն բնակչությամբ, զարգացած արդյունաբերությամբ ու գիտությամբ պետությունը յուրահատուկ դիրքեր ունի Կիպրոսում, Լիբիայում, Սիրիայի և Իրաքի հյուսիսում, Անդրկովկասում, Միջին Ասիայում, իսկ այժմ նաև` Աֆղանստանում:

Նշվում է, որ Բայդենի վարչակազմն Էրդողանին առաջարկել է ընդլայնել թուրքական ազդեցությունը` հույս ունենալով առճակատում առաջացնել Ռուսաստանի և Չինաստանի հետ: Սակայն թուրք նախագահը շարունակում է խաղալ հակասությունների վրա` պահպանելով հավասարակշռությունը բոլոր երեք առանցքային դերակատարների` Վաշինգտոնի, Պեկինի և Մոսկվայի հետ:

Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև 2016թ.-ից ռազմավարական գործընկերության առանձնահատուկ հարաբերություններ են ձևավորվել: Սակայն կողմերից յուրաքանչյուրն իր հետաքրքրություններն ունի: Ընդհանուր առմամբ, ինչպես նշվում է, Մոսկվայի ձեռքբերումը սիրիական պատերազմում ռուս-թուրքական նման հարաբերությունների հաստատումն է: Սակայն դրանք նախկինի պես փխրուն են:

Սիրիայում ռազմական գործողությունների դադարից հետո (2020թ. սկիզբ), երբ թուրքական բանակն Իդլիբում առաջին անգամ սկսեց կռվել Սիրիայի կառավարական զորքերի դեմ, Մոսկվայի և Անկարայի միջև փոխըմբռնման համաձայնություն կայացավ: Նույնը տեղի ունեցավ նաև Լիբիայում: Սակայն Արցախը խառնեց խաղաքարտերը:

Համարվում է, որ Անկարան Անդրկովկասում խստորեն պահպանում է Մոսկվայի հետ փոխգործակցության կանոնները: Սակայն այստեղ նրա քաղաքականությունն առավել հաջողված է: Փաստացի` Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև երկարաժամկետ ռազմավարական դաշնակցություն է հաստատվել, թուրքական կողմը սկսել է ամրանալ Կենտրոնասիական տարածաշրջանում և Աֆղանստանում:

Այդ ամենը ենթադրում է, որ Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև բանակցությունների նոր փուլ է նախատեսվում: Իրավիճակը, ինչպես նշվում է, փոխվել է. անհրաժեշտ է նոր հանդիպում և մտադրությունների հստակեցում: Այդ պատճառով Պուտինի և Էրդողանի հնարավոր հանդիպման մասին լուրը զարմանալի չեն: Ընդ որում` հնարավոր է համարվում, որ այն արդեն ավելի բարդ է լինելու և առավել մեծ ազդեցություն է ունենալու համաշխարհային քաղաքականության վրա, քան Պուտինի և Բայդենի հանդիպումը` Ժնևում:

Նկարը` © РИА Новости \ Ռուս և թուրք զինվորականներ` Սիրիայում

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Նեթանյահուն հեռացվեց. Իսրայելի նոր վարչապետը Նաֆթալի Բեննեթն է

Բենիամին Նեթանյահուն 12-ամյա կառավարումից հետո հեռացվել է Իսրայելի վարչապետի պաշտոնից. խորհրդարանը հաստատել է ընդդիմության կողմից առաջարկված կառավարության կազմը:

Պատգամավորների քվեարկության արդյունքում, ինչպես նշվում է, ընդամենը 1 ձեռնպահ ձայնի արդյունքում Իսրայելում նոր կառավարություն է ընտրվել` Նաֆթալի Բեննեթի գլխավորությամբ: Ընդդիմադիրների միջև ստորագրված կոալիցիոն պայմանագրի համաձայն` նրան 2023թ. օգոստոսին փոխարինելու է «Եշ աթիդ» կուսակցության առաջնորդ Յաիր Լապիդը:

Բեննեթին հաճախ անվանում են ուլտրաազգայնական: Նա անձամբ իրեն համարում է առավել աջական, քան` Նեթանյահուն: Նոր վարչապետի խոսքով` Իսրայելը պետք է հանդիսանա հրեաների ազգային պետությունը և պնդում է, որ իր երկիրն Արևմտյան ափի, Արևելյան Երուսաղեմի և 1967թ. իսրայելցիների կողմից օկուպացված Գոլանի բարձունքների նկատմամբ պատմական իրավունք ունի:

Իսրայելի 13-րդ վարչապետ Նաֆթալի Բեննեթը «Յամինա» կուսակցության առաջնորդն է: Պալատի նոր խոսնակը «Եշ աթիդ» կուսակցությունից Միկի Լևին է: Բենի Գանցը կշարունակի ղեկավարել Պաշտպանության նախարարությունը: Արտգործնախարարությունը երկու տարի ժամկետով կգլխավորի Յաիր Լապիդը, իսկ ՆԳՆ-ը` Այելեթ Շաքեդը: Ֆինանսների նախարարը Ավիգդոր Լիբերմանն է, Զբոսաշրջության նախարարը` Կոնստանտին Ռազվոզովը, Երուսաղեմի հարցերով նախարարը` Զեէլվ Էլքինը:

Կնեսեթում ելույթի ժամանակ Բեննեթը և Գանցը անվտանգության ոլորտի հիմնական խնդիր են նշել Իրանի միջուկային զենքի ստացման դիմակայությունը, խոստացել են աշխատել ԱՄՆ-ի հետ դաշինքի խորացման ուղղությամբ:

Հավելենք, որ «Լիկուդ» կուսակցության առաջնորդ Բենյամին Նեթանյահուն, թեև հեռացվել է վարչապետի պաշտոնից և արդեն ընդդիմություն է, սակայն Կնեսեթում ամենաշատ պատգամավորներն ունի (30), և խոստացել է այդ հանգամանքն օգտագործելու միջոցով շուտով կրկին վերադառնալ իշխանության:

Նկարը` © AP Photo/Ariel Schalit \ Նաֆթալի Բեննեթ

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Իրանի նախագահական ընտրությունների արդյունքները կանխատեսելի են. Էմմա Բեգիջանյան

2021թ. հունիսի 18-ին Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում (ԻԻՀ) տեղի կունենան նախագահական 13-րդ և տեղական խորհուրդների 6-րդ, ինչպեսև խորհրդարանական ու Բանիմացների ժողովի միջանկյալ ընտրությունները: ԻԻՀ Սահմանադրության համաձայն՝ բոլոր մակարդակի ընտրություններն ու հանրաքվեներն  անցկացնում է Ներքին գործերի նախարարությունը, դրանց համար պատասխանատու է ՆԳ նախարարը՝ Աբդոլռեզա Ռահմանի Ֆազելին: Այդ նպատակով ՆԳ նախարարությունում ձևավորվում է ընտրությունների գլխավոր շտաբ, որի պետ է նշանակվում ՆԳ քաղաքական հարցերով փոխնախարարը, ներկա դրությամբ` Ջամալ Արա‎ֆը: Բացի այդ ձևավորվում է  նաև ընտրությունների անցկացման գործադիր հանձնաժողով, որտեղ ընդգրկված են ՆԳ ու գաղտնի ծառայությունների (տեղեկատվության) նախարարները, գլխավոր դատախազը, քաղաքացիական կացության ակտերի գրանցման կազմակերպության ղեկավարը և կրոնական, քաղաքական, տնտեսական, իրավաբանական, մշակույթի ու հասարակական  ոլորտների 7 հեղինակավոր անձինք:

Ըստ Սահմանադրության՝ ընտրությունների վերահսկումն իրականացնում է Սահմանադրության պահապան խորհուրդը (ՍՊԽ): Վերջինս ունի 12 անդամ, 6-ը բարձրաստիճան հոգևորական են, որոնց նշանակում է երկրի ռազմաքաղաքական առաջին դեմք հեղափոխության առաջնորդը, իսկ մյուս վեցը տարբեր ոլորտների իրավաբաններ են, որոնց թեկնածությունը խորհրդարանին է ներկայացնում դատական իշխանությունը:

Նշենք, որ Իրանի Սահմանադրության 91-99 հոդվածները վերաբերում են ՍՊԽ-ին:  91-րդ հոդվածի համաձայն՝ վերջինիս գլխավոր գործառույթը խորհրդարանում հաստատված օրինագծերի վավերացումն է, որպեսզի դրանք չհակասեն երկրի Սահմանադրությանն ու շարիաթի օրենքներին, հետևաբար առանց ՍՊԽ-ի հաստատման չեն կարող օրենքի ուժ ստանալ: Վերջինիս մենաշնորհն է նաև Սահմանադրության մեկնությունը, որն էլ մեկնաբանում է 99-րդ հոդվածը․ «ՍՊԽ-ը վերահսկում է խորհրդարանական, Իմաստունների վեհաժողովի և նախագահական ընտրություններն ու հանրաքվեները», իրեն վերագրել է հավանություն տվող վերահսկողություն, ինչը նշանակում է հաստատել թեկնածուների համապատասխանությունը: Ուստի նշյալ  ընտրությունների թեկնածու դառնալու համար անհրաժեշտ է ՍՊԽ-ի «անցագիր»:  Թեկնածուների համապատասխանությունը որոշելու համար վերջինիս գլխավոր չափանիշներն են իսլամի օրենքներին, Սահմանադրությանն ու «Վելայաթ-ե ֆաղիհին[1]» հավատարմությունը:

Այլ կերպ ասած, ՆԳ նախարարության գրանցված թեկնածուները հաստատվում կամ մերժվում են նշյալ չափանիշներով, որոնցով գնահատումը, թերևս, բավական բարդ ու սուբյեկտիվ բնույթ է կրում։ Թեև նման մեկնություն ՍՊԽ-ը հնչեցրել էր դեռևս 1991թ․, սակայն կիրառումը համեմատաբար մեղմ էր, ինչի շնորհիվ 2000թ․ խորհրդարանի 6-րդ գումարման ընտրություններին բարենորոգիչները, որոնք արդեն ձևավորված քաղաքական ուժ էին, խորհրդարանում 65 տոկոսով մեծամասնություն կազմեցին։ Հանգամանք, ինչը հնարավորություն ընձեռեց 2002թ․ Ընտրական օրենսգրքում փոփոխությունների օրինագիծ հաստատելու համար, որով հանվում էր հավանություն տվող վերահսկողությունը։  Հետևաբար ՍՊԽ-ն իրավասու չէր մերժել գրանցված թեկնածուներին առանց պատասխանատու կառույցների՝ տեղեկատվության նախարարության, դատական իշխանության ու օրինապահ ուժերի ներկայացրած փաստաթղթերի։

Հստակ պահպանողական կողմնորոշմամբ ՍՊԽ-ը, բնականաբար, չհաստատեց օրինագիծը (դա բխում է նրա ձևավորման բնույթից), ինչը ներքաղաքական լուրջ ճգնաժամ առաջացրեց 2004թ․ խորհրդարանի 7-րդ գումարման ընտրությունների նախաշեմին։ 130 պատգամավոր հրաժարական տվեց բարենորոգիչների թեկնածուներին զանգվածաբար մերժելու պատճառով։ Իրավիճակը հանգուցալուծվեց հեղափոխության առաջնորդի միջամտությամբ, ով հաստատեց ՍՊԽ-ի նման լիազորությունը՝ միաժամանակ պահանջելով վերանայել մերժվածների թեկնածությունը։ ՍՊԽ-ը բարենորոգիչների թեկնածուների թիվն ավելացրեց այնքանով, որը չէր խանգարի պահպանողականների՝ խորհրդարանում մեծամասնություն կազմելուն։

«Գրանցված թեկնածուների թիվը կազմում էր 8 հազար 157, որոնցից 5627-ն ընտրություններին մասնակցելու «անցագիր» ստացան: Պահպանողականների ազդեցության ներքո գտնվող ՍՊԽ-ը մերժել էր բարենորոգչական կողմնորոշմամբ առաջադրվածներից 2530-ին: Կառավարության ու օրենսդիրների բուռն ջանքերի և բողոքի ակցիաների արդյունքում հաստատվածների թիվն աճեց շուրջ 1100-ով, ընդ որում, ըստ բարենորոգիչների՝ լրացուցիչ հաստատումները կատարվեցին այն հաշվարկով, որ պահպանողականների համար նախօրոք ապահովված 180 ընտրատարածքներում մրցակցություն չառաջանա»[2]: Փաստորեն խորհրդարանի 7-րդ գումարումից ի վեր միշտ էլ պահպանողականներն օրենսդիրում մեծամասնություն են կազմել, իսկ բարենորոգիչները՝ ազդեցիկ կամ ոչ ազդեցիկ փոքրամասնություն՝ կախված առաջադրվածների թվից ու հանգամանքներից։

ՏԵՂԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆ

Քաղաքային ու գյուղական իսլամական խորհուրդների ընտրությունները ևս անցկացնում է ՆԳ նախարարությունը և, փաստորեն, ողջ երկրի մակարդակով միակ ընտրությունն է, որը չի վերահսկում ՍՊԽ-ը, այն խորհրդարանի՝ Իսլամական մեջլիսի լիազորություններից է։ Այդ նպատակով ձևավորվում է կենտրոնական հանձնաժողով, որը կազմված է ներքին գործերի և քաղաքային ու գյուղական խորհուրդների հարցերի հանձնաժողովի 3 և Սահմանադրության 90-րդ[3] հոդվածի համաձայն՝ հանձնաժողովի 2 անդամից։ Նահանգներում (Օստան) վերահսկողության 3 անձից կազմված գերագույն հանձնաժողովը ձևավորվում է կենտրոնական հանձնաժողովի կողմից՝ տվյալ նահանգից ընտրված պատգամավորների թվից։ Ինչ վերաբերում է տեղական խորհուրդների ընտրություններին որպես թեկնածու մասնակցելուն, համապատասխանությունը, ըստ Սահմանադրության 101-րդ հոդվածի, որոշվում է նշյալ ընտրությունների օրենքով։ Ըստ որի՝  տեղական խորհուրդների ընտրությունների կենտրոնական հանձնաժողովի իրավասությունը սահմանափակվում է ընտրությունների ընթացքը վերահսկելով և չունի ՍՊԽ-ի հավանություն տվող վերահսկողություն իրականացնողի իրավասությունը, այն բացառապես տրված է միայն ՍՊԽ-ին[4]։ 

Պաշտոնական տվյալներով՝ քաղաքային խորհրդի ընտրություններ անցկացվելու են 1372 քաղաքային և 40․620 գյուղական համայնքներում։ Քաղաքային ու գյուղական խորհուրդները ձևավորվում են ըստ տվյալ համայնքի բնակչության․ 50 հազարից պակաս բնակչությամբ համայնքի խորհուրդն ունի 5 իսկական և 3 ոչ իսկական անդամ, 50-200 հազարը՝ 7 իսկական և 5 ոչ իսկական, 200-500 հազարը՝ 9 իսկական, 6 ոչ իսկական, 500 հազարից մեկ միլիոնը՝ 11 իսկական և 9 ոչ իսկական, 1-2 միլիոնը՝ 13 իսկական, 7 ոչ իսկական, 2 միլիոնից ավելը՝ 15 իսկական, 10 ոչ իսկական, իսկ Թեհրանինը՝ 21 իսկական և 11 ոչ իսկական անդամներ։

2021թ. կայանալիք ընտրությունների թեկնածուների գրանցումը տեղի է ունեցել քաղաքներում՝ մարտի 11-17-ը, իսկ գյուղերում՝ ապրիլի 10-16-ը: Այնուհետև  ընտրությունների գործադիր ու վերահսկիչ մարմիները 14 օրվա ընթացքում ուսումնասիրել են թեկնածուների համապատասխանությունն օրենքի պահանջներին։ Ապրիլի 29-ին արդեն հայտնի է դարձել, որ չի հաստատվել գործող խորհուրդների անդամների շուրջ 80 տոկոսի համապատասխանությունը, որոնք գլխավորապես բարենորոգչական կողմնորոշում ունեն: Բացի այդ ըստ իրանական ԶԼՄ-ների՝ զանգվածաբար մերժվել են նաև նույն կողմնորոշմամբ մյուս թեկնածուները[5]։ Հանգամանք, ինչը, թերևս, պայմանավորված է երկրի խորհրդարանի պահպանողական կողմնորոշմամբ:

ՏԵՂԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐԸ ՊԱՀՊԱՆՈՂԱԿԱՆ ԴԱՐՁՆԵԼՈՒ ՄԻՏՈՒՄ

Քաղաքային և գյուղական խորհուրդների 6-րդ ընտրությունների թեկնածուների համապատասխանությունը վերահսկիչ հանձնաժողովների կողմից ավարտելուց հետո հայտարարված արդյունքներն իրանյան ԶԼՄ-ներում դարձել են լուրջ քննարկումների ու քննադատությունների առարկա, քանի որ մերժվածները գլխավորապես բարենորոգչական  կողմնորոշում ունեցողներ էին։

«Համշահրի» օրաթերթը «Խորհուրդների թեկնածուների մերժումների հանդեպ հակազդեցությունները» վերտառությամբ թղթակցությունում շեշտել է, որ տեղական խորհուրդների վերահսկիչ հանձնաժողովները չեն հաստատել բարենորոգչական կողմնորոշմամբ մեծ թվով գրանցվածների թեկնածությունը։ Ապա նշել է, որ Թեհրանի գործող քաղաքային խորհրդի 21 անդամներից 12-ը կրկին ցանկացել էր մասնակցել ընտրություններին, սակայն նրանցից հաստատվել է միայն 2-ի համապատասխանությունը, ինչն աննախադեպ է։

Հեղինակը հավելել է, որ, բացի այդ զանգվածաբար մերժվել են նաև նշյալ հոսանքի հայտնի և երիտասարդ թեկնածուներ, այնպես որ նրանց թիվը երկու ձեռքի մատների թվից չի անցնում։ Ըստ «Համշահրի»-ի՝ մերժումները բուռն քննարկման թեմա են դարձել նաև այն պատճառով, որ Բարենորոգչության ճակատը կոչ էր արել՝ գրանցվեն միայն ոլորտում փորձ ունեցող մասնագետները։ Ահա թե ինչու քաղաքապետ Փիրուզ Հանաչին նախազգուշացրել է  Թեհրանի ապագա խորհրդում «վատ դեպքերի» մասին, նշել, որ երբ չեն ընտրվում մասնագետներ, արժանի մարդիկ, նրանց փոխարինում են առևտրականներն ու անշարժ գույքի առուվաճառքով զբաղվողները[6]։ Թեև մերժվածները 4 օրվա ընթացքում կարող էին որոշումը բողոքարկել նահանգների վերահսկիչ գերագույն հանձնաժողովներին, սակայն դա ևս շոշափելի արդյունք չի ունեցել։

Թեհրանի խորհրդի Հասարակական և մշակույթի հանձնաժողովի նախագահ Մոհամեդ Ջավադ Հաղաշենասը «Համշահրի»-ին տված հարցազրույցում ընդգծել է, թե կոնկրետ հոսանքի երիտասարդ մասնագետների համապատասխանությունը չհաստատողները, ըստ ամենայնի, ամբողջովին անտեղյակ են ազատ ընտրություններից, մասնակցության ընդլայնումից։ Նա նշել է, որ մերժվածներից յուրաքանչյուրը Թեհրանում ավելի շատ ձայնով էր ընտրվել, քան մայրաքաղաքից ընտրված խորհրդարանի պատգամավորները[7]։

Ողջ երկրի մակարդակով ՆԳ նախարարությունը գրանցվածների շուրջ 9 տոկոսին մերժել է, որտեղ, ըստ երևույթին, քաղաքական կողմնորոշումը դերակատար չի եղել փաստաթղթերի լիարժեք չլինելու և այդօրինակ այլ պատճառներով։ Մինչդեռ վերահսկիչ հանձնաժողովների մերժումները, որոնք 20 տոկոս են կազմել, գլխավորապես բարենորոգչական կողմնորոշմամբ թեկնածուներին են թիրախ դարձրել։ Հանգամանք, ինչը բողոքի ու դժգոհության լուրջ ալիք էր բարձրացրել քաղաքական ու կուսակցական ակտիվ գործիչների շրջանակներում, այդ թվում՝ բարենորոգչական հայացքներով, իսլամական հեղափոխության առաջնորդ Իմամ Խոմեյնիի թոռան՝ Սեյյեդ Հասան Խոմեյնիի մոտ, ով ցանկանում էր ընտրություններին մասնակցել որպես նախագահի թեկնածու, սակայն հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Ալի Խամենեին նրա հետ հանդիպմանը խորհուրդ էր տվել չառաջադրվել։ Բացի այդ իրենց բողոքի ձայնն են բարձրացրել նաև չափավորական կողմնորոշմամբ, Թեհրանի խորհրդի նախագահ Մոհսեն Հաշեմին, կանանց ու ընտանիքի հարցերով երկրի փոխնախագահ Մաասումե Էբթեքարը, մինչև 2018թ․ Ռոհանիի նախագահության առաջին ու երկրորդ ժամկետում Քաղաքաշինության ու ճանապարհաշինության  նախկին նախարար Աբբաս Ախոնդին, բարենորոգչական կողմնորոշմամբ «Ազգային վստահություն» կուսակցության առաջնորդ Էլյաս Հազրաթին և ուրիշներ։ Վերջինս խորհրդարանի խոսնակ Մոհամեդ Բաղեր Ղալիբաֆին հասցեագրված նամակում շեշտել է, թե գործադիր ու վերահսկիչ հանձնաժողովների գործունեությանը «քաղաքական մաքրազարդումից» ավելի լավ անուն չի լինի տալ[8]։  Այլ կերպ ասած, հաշվի առնելով, որ դժգոհների շարքում չկան պահպանողականներ, կարելի է ասել, թե տեղի ունեցածը համընկնում է նրանց շահերին։ Այսուհանդերձ, դժգոհություններն ու բողոքները պատճառ դարձան, որ մայիսի 2-ին Ղալիբաֆը խնդիրը ՆԳ նախարար Ռահմանի Ֆազելիի և վերահսկիչ հանձնաժողովների հետ թեկնածուների համապատասխանության հարցը քննարկելու նպատակով նիստ հրավիրի, որին ներկա էին նաև ընտրությունների գլխավոր շտաբի պետը և խորհրդարանի անդամներ։

Ղալիբաֆը, նիստում խիստ կարևորելով խորհուրդների դերը երկրի զարգացման ու առաջընթացի առումով, ընդգծել է, թե վերահսկիչ հանձնաժողովները համապատասխանության հարցը քննարկելիս չպետք է մանրախնդիր լինեն, պետք է հաշվի առնեն թեկնածուների մասնագիտական հմտությունները, միաժամանակ նշել է, որ անհրաժեշտ է գործել բացառապես վերկուսակցական սկզբունքներով ու օրենքի թելադրանքով[9]։ Սակայն հանձնաժողովներին ներկայացված բողոքների ուսումնասիրության արդյունքում հաստատվածների թվի շոշափելի փոփոխություններ տեղի չունեցան, ինչի պատճառով դժգոհությունները շարունակվեցին, և որոշ պատգամավորների հարցն արծարծվեց խորհրդարանում։

 Այս առնչությամբ մայիսի 23-ին չհաստատված թեկնածուների բողոքների հիման վրա պատգամավոր Հասան Մոհամեդյարին, հարցը բարձրացնելով խորհրդարանի ընդհանուր բաց նիստում, շեշտել է, թե բազմաիվ փաստեր կան, որ գործադիր ու վերահսկիչ հանձնաժողովների կողմից հաստատված թեկնածուների հարցը վերանայվել է կենտրոնական վերահսկիչ հանձնաժողովում, ինչն ապօրինի է։ Միաժամանակ  հիշեցրել  է, թե հավանություն տվող վերահսկողության լիազորություն ունի միայն ՍՊԽ-ը։

Նշենք նաև, որ ըստ Խորհուրդների Ընտրական օրենսգրքի 59-րդ հոդվածի 2003թ․  լրամշակված տարբերակի, որը լույս է տեսել ՍՊԽ-ի կայքում, նշվում է․ «Նահանգային ու շրջանային վերահսկիչ հանձնաժողովների գործունեությունը՝ բացառությամբ թեկնածուների համապատասխանության հաստատման ու ընտրությունների ճշգրիտ իրականացման, այլ դեպքերում չեն կարող հակասել կենտրոնական հանձնաժողովի որոշումներին, որոնց կիրարկումը պարտադիր է[10]»։

Ի պատասխան՝ խորհրդարանի խոսնակ Ղալիբաֆը շեշտել է, թե հարցը քննարկել է կենտրոնական հանձնաժողովի հետ և պարզել, որ նրանք մերժվել են փաստաթղթերի ու փաստարկների թերի լինելու պատճառով։ Այսուհանդերձ, ըստ նրա՝ հանձնաժողովին խորհուրդ է տրվել ավելի ուշադիր լինել։ Նա հավելել է, որ զանգվածային մերժումների վերաբերյալ տեղեկությունները հերյուրանքներ են, քանի որ դրանք չեն անցնում գրանցվածների 15 տոկոսը[11]։ 

Բացի այդ մայիսի 16-ին խորհրդարանի Դատական ու իրավական հարցերի հանձնաժողովի խոսնակ Քազեմ Դելխոշ Աբթարին էր հիշյալ հարցը ներկայացրել խորհրդարանին՝ նախազգուշացնելով, թե որոշ տեղերում ըստ «ճաշակի» համապատասխանությունների հաստատումը հեղինակազրկում է խորհրդարանին։ Նա նշել է, որ տեղական ու կենտրոնական վերահսկիչ հանձնաժողովները պարզապես սխալ մեթոդներ են կիրառում այս հարցում, ինչը լուրջ հարված է խորհրդարանի նախագահությանը։ Նա հավելել էր, թե տեղական խորհուրդների ընտրություններին օրենքով մասնակցում է 4 կառույց, որոնց փաստացի տեսակետները պետք է հիմք ընդունվեն համապատասխանությունը հաստատելու հարցում, մինչդեռ գործնականում բազմաթիվ կառույցների տեսակետներն են հաշվի առնվում, ինչն օրենքի խախտում է։  Ղալիբաֆը նշյալ դիտողությունները ոչ տեղին ու անընդունելի է գնահատել[12]։

Այլ կերպ ասած՝ քաղաքային ու գյուղական խորհուրդների անդամության համար առաջադրված և ընտրությունների գործադիր կառույցներում գրանցված ու վերահսկիչ հանձնաժողովների կողմից մերժվածները, չնչին բացառություններով, բարենորոգիչներ են։  Հանգամանք, ինչը պայմանավորված է օրենքով վերահսկողություն իրականացնող մարմնի՝ խորհրդարանի պահպանողական լինելով։

Մյուս  կողմից, վերահսկիչին, ինչպես նշում են իրավաբանները, որոշ դեպքերում նման հնարավորություն ընձեռնում է օրենքների անհստակությունը։ Արդյունքում դրանք ևս, ի տարբերություն գործող խորհուրդների, լինելու են պահպանողական։ Այս առնչությամբ հատկանշական է իրեն չափավորական համարող «Ջոմհուրի-ե Էսլամի» օրաթերթի «Իշխանության մեկտեղո՞ւմ, թե՞ տարանջատում» վերտառությամբ խմբագրականը․ «․․․ մեկ այլ խնդիր է քաղաքական գործունեության՝ «հանրահայտ, ազդեցիկ ու հարուստ» ընտանիքների մենաշնորհ դառնալը, ինչի պատճառով ասպարեզից դուրս են մղվում տաղանդավոր մարդիկ, որոնք դուրս են այդ շրջանակից։ Այսօր երկրում ստեղծված պայմանները նշյալ ոլորտներում շատ նման են նախահեղափոխական ժամանակներին, երբ քաղաքական իշխանությունը և այլ հնարավորություններ գտնվում էին «հազար ընտանիքի[13]» ու մեկ-երկու կուսակցության ձեռքերում, իսկ դրանց չառնչվող զանգվածները զրկված էին երկրի կառավարման ու պատասխանատվություն ստանձնելու հնարավորությունից[14]»։

ՏԱՐԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ  ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒՐՋ

ԻԻՀ-ի նախագահական 13-րդ ընտրությունները, ի տարբերություն նախորդ ընտրությունների, որոնք անցել են համեմատաբար ավելի հանգիստ մթնոլորտում, ի սկզբանե աղմկահարույց են եղել, ինչը պայմանավորված է նաև թեկնածուների առաջադրման ու հաստատման առնչությամբ նորամուծություններով։

2020թ․ դեկտեմբերին խորհրդարանում հաստատվել է ընտրությունների օրենսգրքի փոփոխությունների օրինագիծ, որով հնարավորություն է տրվում հասարակության ավելի լայն շրջանակներին ընտրություններին մասնակցել որպես թեկնածու։ Նշյալ փոփոխությունների համաձայն՝ այսուհետ զինվորականները ևս իրավունք ունեն  մասնակցել նախագահական ընտրություններին որպես թեկնածու՝ պայմանով, որ  առնվազն ունենան բրիգադի գեներալի աստիճան և հրամանատարության 6 տարվա փորձ։ Բացի այդ նման հնարավորություն են ստացել նաև գերագույն խորհուրդների ու այլ կառույցների անդամները, որոնք նշանակվում են հեղափոխության առաջնորդի հրամանագրով, օրինակ, ռադիոհեռուստատեսության կազմակերպության ղեկավարը և այլն։

Մյուս կողմից, ՍՊԽ-ը բարդացրել է նախագահի թեկնածու դառնալու պայմանները՝ մեկնաբանելով Սահմանադրության 115-րդ հոդվածը, որտեղ նշվում է, թե նախագահը պետք է ընտրվի քաղաքական ու կրոնական գործիչներից՝ ներքոհիշյալ հատկանիշներով․ լինի ծագումով իրանցի և Իրանի քաղաքացի, շրջահայաց, ունենա կառավարման ունակություններ (պատասխանատու), անբիծ կենսագրություն, բարեպաշտ և ազնիվ, Իրանի Իսլամական Հանրապետության և պաշտոնական կրոնի սկզբունքների հանդեպ հավատք ունենա և լինի հավատարիմ։

ՍՊԽ-ը, մեկնաբանելով քաղաքական ու կրոնական գործիչ, շրջահայաց և պատասխանատու բառերը, մշակել և հաստատել է 12 կետից բաղկացած օրենք, ընդ որում՝ 2-րդն ունի 11 ենթակետ, և հանձնել ՆԳ նախարարությանը, որպեսզի նախագահի թեկնածուներին գրանցի նոր չափանիշներով՝ ըստ այդ օրենքի[15]։ ՍՊԽ-ի քայլն արժանացել է բարենորոգիչների և բազմաթիվ իրավաբանների, ինչպեսև կառավարության բուռն քննադատություններին։ Ավելին, վերջինս, նշելով, որ ՍՊԽ-ն օրենսդրության լիազորություն չունի և ապօրինի համարելով ՍՊԽ-ի քայլը՝ ՆԳ նախարարությանը հրահանգել է թեկնածուներին գրանցել ըստ Սահմանադրությամբ նախատեսված պայմանների:

Հարկ է նշել, որ նոր պայմանների առկայությամբ բարենորոգչական թևի մի քանի կարևոր թեկնածուներ բոլոր դեպքերում դուրս կմնային, քանի որ գրանցվելու դեպքում էլ ՍՊԽ-ը համապատասխանությունները որոշելիս առաջնորդվելու էր իր հաստատած օրենքով և մերժելու էր նրանց։ Այդ օրենքը քննադատությունների թիրախ է դարձել ոչ միայն այն պատճառով, որ Սահմանադրությամբ ՍՊԽ-ին օրենսդրության գործառույթ նախատեսված չէ, այլև իրավաբանները  շեշտում են, թե այդ օրենքի բովանդակությունը ևս ակնհայտորեն հակասահմանադրական է։

Նշենք, որ մինչև սույն օրենքի հաստատումը ՍՊԽ-ը թեկնածուներին մերժում կամ հաստատում էր իսլամի օրենքներին ու Սահմանադրությանը հավատարիմ լինելու չափանիշով։ Ի պատասխան քննադատությունների՝ ՍՊԽ-ի փոխնախագահ Սիամաք Ռահփեյքը շեշտել է, որ օրենքի հաստատման նպատակը թեկնածուների գրանցման գործընթացի կանոնավորումն  է, ինչը տեղի է ունեցել ընտրությունների քաղաքականության վերաբերյալ հեղափոխության առաջնորդի 2017թ․ հանձնարարականի  շրջանակներում[16]։

Բայց և այնպես թվում էր, թե նախագահական այս ընտրություններին, ի վերջո,  վերջնականապես լուծում է ստացել խնդրահարույց, բայց կարևոր մի հարց: Ինչպես  նշվեց, Սահմանադրության  115-րդ հոդվածում  ասվում է, որ նախագահն ընտրվում է քաղաքական ու կրոնական գործիչներից, սակայն գործչի համար կիրառվել է արաբերեն «ռաջոլ» բառը, որը նշանակում է տղամարդ, մինչդեռ Իրանի քաղաքական գրականության մեջ դա օգտագործվում է որպես գործիչ, երևելի, անկախ սեռից: Հանգամանք, որը նախագահական վերջին 4-5 ընտրություններին պահպանողական ու բարենորոգչական հոսանքների միջև լուրջ տարաձայնությունների առիթ էր դառնում, քանի որ ՍՊԽ-ը հակված էր այն տղամարդ մեկնաբանելուն և դեմ էր հանդես գալիս կանանց առաջադրմանը: Հետևաբար, թեև բարենորոգչական հակումներով կին քաղաքական գործիչներ էին գրանցվում ՆԳ նախարարությունում, սակայն ՍՊԽ-ը, նրանց թեկնածությունը քննարկման առարկա չդարձնալով, մերժում էր: Այս առնչությամբ հատկանշական է Իրանի ամենաազդեցիկ քաղաքական գործիչներից չափավորական հոսանքի եթե ոչ հիմնադիր, ապա հանրահայտ ներկայացուցիչ, Իրանի նախկին նախագահ, հանգուցյալ Ալի Աքբար Ռա‎ֆսանջանիի տեսակետը, ով մասնակցություն է ունեցել Սահմանադրության մշակման գործին: Նա 2016թ. նոյեմբերի 14-ին բարենորոգչական կողմնորոշմամբ «Արման» օրաթերթին տված հարցազրույցում նշել էր, թե քաղաքական «ռաջոլը» նաև իգական սեռին է վերաբերում: Ապա հավելել է, որ երբ հեղափոխության խորհուրդը մշակում էր սահմանադրության նախագիծը, այդ ոչ հստակ եզրույթն ընտրեց՝ հաշվի առնելով, որ տվյալ ժամանակահատվածում կին նախագահ ունենալը նպատակահարմար չէր, սակայն այն միաժամանակ չէր ժխտում իգական սեռի մասնակցությունն ընտրություններին:

Թվում էր, թե 2017թ. ընտրություններին այդ խնդրի շուրջ տարաձայնությունների հարցը լուծված է, սակայն, ըստ երևույթին, ոչ վերջնական: Եվ ահա ընթացիկ տարվա հունվարի 14-ին ՍՊԽ-ի խոսնակ Աբբաս Ալի Քյադխոդային, նշելով, որ ՍՊԽ-ը քաղաքական «ռաջոլի» վերաբերյալ հետազոտությունների արդյունքում հայտարարում է, թե կանանց առաջադրումը որպես նախագահի թեկնածու որևէ խնդիր չունի, նրանք կարող են առաջադրվել, ինչպես տղամարդիկ։

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՐՑԱԿԻՑ ՈՒԺԵՐԸ

ԻԻՀ-ում հեղափոխության հաղթանակից հետո շուրջ 2 տասնյակ տարի իսլամական համակարգում առկա էին իսլամական երկու՝ աջ և ձախ քաղաքական հոսանքներ, որոնց գլխավորում էին համապատասխանաբար՝ Մարտնչող հոգևորականության հասարակությունը (ՄՀՀ) և Մարտնչող հոգևորականների վեհաժողովը (ՄՀՎ), որոնցից յուրաքանչյուրում ներառված էին նույն հոսանքի տարբեր կազմակերպություններ, և այդ ընթացքում ընտրություններում լուրջ պայքար չէր ընթանում նրանց միջև։ Սակայն ձախակողմյան ՄՀՎ-ում, որի կազմում էր 6 համախոհ կազմակերպություն, աստիճանաբար դրսևորվեցին բարենորոգչական միտումներ, ինչը 1997թ. մայիսի 23-ի (իրանական տոմարով՝ խորդադի 2-ին) նախագահական ընտրություններից հետո Խաթամիի համախոհ կազմակերպությունների համախմբմամբ Իրանի իսլամական վարչակարգի շրջանակներում ձևավորեցին նոր՝ բարենորոգչական շարժում, որը կոչվում էր Խորդադերկուսյան ճակատ:

Խաթամին իշխանության էր եկել քաղաքական բարեփոխումների կարգախոսով, ընտրողների աննախադեպ մեծամասնության ձայներով։ Նրա գլխավորած կառավարությունը ձգտում էր ձևավորել քաղաքացիական հասարակության, մամուլի, խոսքի ազատության, քաղաքացիական ինստիտուտներ հանձինս իսլամական խորհուրդների, որոնք, թեև Սահմանադրությամբ նախատեսված էին, սակայն մինչ այդ կյանքի չէին կոչվել։

Իրանցի փորձագետներից ոմանք էլ բարենորոգչական եզրույթը պայմանավորում  են քաղաքական ու հասարակական ոլորտում տեղի ունեցած զարգացումներով, մասնավորապես՝  Իրան-իրաքյան պատերազմի ավարտով, հեղափոխության առաջնորդի մահով, Խամենեիի՝ հեղափոխության առաջնորդ ընտրվելով, ինչպես նաև նախագահ  Ռաֆսանջանիի կառուցողականություն կոչվող կառավարության ժամանակահատվածում քաղաքական, տնտեսական և մշակույթի ոլորտներում մտածողության փոփոխությամբ, ինչը ձախ ուժերում ազգայնականների, ազատականների ինտեգրման համար նպաստավոր հող  պատրաստեց խորդադերկուսյան երևույթի համար իր հայտնի կարգախոսներով[17]։

Այս հոսանքի մեջ մտնում են ավելի քան 2 տասնյակ կուսակցություններ և կազմակերպություններ, այդ թվում՝ Իսլամական Իրանի ընկերակցության ճակատ, Ազգային վստահության կուսակցություն, Մարտնչող հոգևորականների վեհաժողով, Էմամի գծի հետևորդների վեհաժողով, Աշխատանքի իսլամական կուսակցություն, Ժողովրդավարություն կուսակցություն, Իրանի ժողովրդի կամք կուսակցություն,  Իսլամական Իրանի ժողովրդի միասնություն կուսակցություն և  այլն։

Ըստ նույն տեսակետի կողմնակիցների՝ Խաթամիի նախագահության ժամանակ հեղափոխության հավատարիմ Իմամ Խոմեյնիի նպատակների ու գաղափարների նվիրյալ ուժերին մտահոգեցին այդօրինակ զարգացումները, ըստ նրանց՝ քանի որ, փաստորեն, բարեփոխումների քողի տակ տեղի էր ունենում հեղափոխության արժեհամակարգի փլուզում, անտեսվում էին իսլամի ու հեղափոխության սկզբունքները։ Ուստի ընդդեմ հեղափոխության ու իսլամի արժեհամակարգը քայքայողների ձևավորվեց  սկզբունքայինների (Principlists) ճակատ, որոնք հավատարիմ են նշյալ սկզբունքներին  և անվերապահորեն ընդունում են Էմամ Խոմեյնիի ու հեղափոխության ներկայիս առաջնորդի գաղափարախոսությունը և պատրաստ են քաղաքական գործունեություն ծավալել հենց այդ շրջանակներում[18]։ Սակայն, ինչպես նշվեց, ի սկզբանե Իրանում իշխող իսլամական  համակարգում առկա էր աջ՝ պահպանողական հոսանք հանձին ՄՀՀ-ի, որտեղ ընդգրկված էին բազում քաղաքական-հոգևորական գործիչներ, անգամ հետագայում՝ բարենորոգչական հոսանքի կենտրոնական դեմքեր։

Պահպանողականները կամ սկզբունքայինները գործնականում ծնվեցին հենց աջ հոսանքից, որն ի սկզբանե տնօրինում էր լուրջ լծակներ։ Նրանց ազդեցության ոլորտներն էին՝ ՍՊԽ-ը, դատական իշխանությունը, Բանիմացների վեհաժողովը և այլն։ Նրանց դիրքորոշումներում հեղափոխությունից հետո առաջին 20-ամյակում լուրջ տարբերություններ չկային, եթե անգամ նրանց միջև պայքար կար, այն թույլ էր ու հանդուժողական բնույթ էր կրում։ Սակայն 2000թ․ խորհրդարանի 6-րդ գումարման ընտրություններում փայլուն հաջողություն արձանագրեցին բարենորոգիչները և բազմաթիվ օրինագծեր հաստատեցին, որոնք այդպես էլ կյանքի չկոչվեցին, քաղաքական պայքարը սուր բնույթ ստացավ, ուստի պահպանողականները, գործի դնելով իրենց լծակները, առաջին հերթին ՍՊԽ-ը, ջանք չեն խնայել բարենորոգիչներին հեռացնել  քաղաքական դաշտից, ինչը կարելի է ասել, որ այս ընտրություններով մեծապես հաջողում է նրանց։

Ահավասիկ, խորհրդարանի 7-րդ գումարման ընտրություններից առ այսօր բարենորոգիչները մեծամասնություն չեն ունեցել, նրանց ներկայությունը խորհրդարանում  հարաբերական  լավ և աննշան ազդեցությամբ փոքրամասնությունն է եղել։ Եվ, այսպիսով, Խորդադերկուսյան ճակատին ընդդեմ պահպանողականներն իրենց անվանեցին  սկզբունքայինների ճակատ, որոնք նաև արմատական պահպանողականներ են կոչվում։ Այս հոսանքի  մեջ մտնում են 15 կուսակցություն ու կազմակերպություն, այդ թվում՝ Իսլամական Իրանի դիմադրություն, Իսլամական հեղափոխության հարատևում կուսակցությունները, Մարտնչող հոգևորականության հասարակությունը, Իսլամական կոալիցիոն կուսակցությունը, Բժիշկների իսլամական միությունը, Իսլամական Իրանի շենացնողները և այլն։

Բացի այդ,  թերևս, ձևավորման ընթացքում է նեոպահպանողական հոսանքը, որը ստեղծվել է Իսլամական հեղափոխության պահապան գվարդիայի մերձավոր շրջանակներում, որտեղ չկան հոգևորականներ։ Պահպանողականների թևին է պատկանում  նաև չափավորականների հոսանքը։ Նման ճյուղավորումը, թերևս, բնական է, երբ իշխանությունը կենտրոնանում է մեկ առանցքի շուրջ։ Հատկանշական է նաև, որ ո՛չ պահպանողական հոսանքի կազմակերպությունները և ո՛չ էլ բարենորոգիչներն ընտրություններին գրեթե միայնակ չեն մասնակցում, ձևավորում են կոալիցիաներ։

ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐ, ՈՐՈՆՔ ՉԳՐԱՆՑՎԵՑԻՆ

Ըստ ընտրությունների գլխավոր շտաբի դեռևս ընթացիկ տարվա փետրվարի որոշման՝ նախագահի թեկնածուների գրանցումը ՆԳ նախարարությունում պետք է իրականացվեր մայիսի 11-15-ին։ Սահմանված ժամկետում գրանցվել էր 592 մարդ, ինչը նախորդ ընտրությունների 1936 գրանցվածի համեմատությամբ զգալիորեն կրճատվել է: Քյադխոդային, գոհունակություն հայտնելով թեկնածուների թվի կրճատման առիթով, այն իրավամբ պատճառաբանել է ՍՊԽ-ի հաստատած օրենքով։ Այլ կերպ ասած՝ իրականում օրենքը ոչ թե ավելի օբյեկտիվ գնահատելու նպատակ էր հետապնդում, այլ հենց այդ կառույցի լուծը «թեթևացնելու»,  քանզի այսպես թե այնպես մերժելու էին բարենորոգչական փոքրիշատե մրցունակ թեկնածուներին, ինչն էլ տեղի է ունեցել։ Մայիսի 16-ին ՍՊԽ-ը հայտարարել է, թե գրանցվածներից միայն 40-ն է ներկայացրել նոր օրենքով պահանջված փաստաթղթերը, հետևաբար ուսումնասիրվելու է միայն նրանց համապատասխանությունը:

Անդրադառնալով ընտրությունների մրցակից հիմնական հոսանքների թեկնածուներին՝ հարկ է նշել, որ բարենորոգիչներն անգամ ՆԳ նախարարությունում  գրանցվածների առումով թույլ էին ներկայացված։ Հավելենք, որ նրանց առավել մրցունակ  և գլխավոր թեկնածուները մինչև ՆԳ նախարարության գրանցվելու գործընթացի սկսվելը,  թերևս, զրկվեցին այդ հնարավորությունից։ Առաջինն ԱԳ նախարար Մոհամեդ  Ջավադ Զարիֆն էր, ով ընտրվելու հնարավորություն ուներ, ինչը, թերևս, պայմանավորված էր նաև  ԱՄՆ-ի, Իրան-5+1-ի (ՄԱԿ-ի 5 մշտական անդամները` Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա, ԱՄՆ, Չինաստան և Գերմանիան) (Joint Comprehensive Plan of Action, JCPOA) համաձայնության վերադարձով: Այս առնչությամբ հավելենք, որ ապրիլի 6-10-ը Վիեննայում տեղի է ունեցել Իրան-4+1 բանակցությունների առաջին փուլը, որին անուղղակիորեն մասնակցում էր ԱՄՆ-ը։ Վերջինս JCPOA-ից հեռացել է 2018թ․, իսկ 2019-ից Իրանն աստիճանաբար նահանջի քայլեր է կատարել Համաձայնությունից, ինչի արդյունքում JCPOA-ը ձևականորեն գոյատևել է Իրան-4+1-ի ձևաչափով։

Բանակցությունների առաջին փուլը գնահատվեց որպես քայլ առաջ, երկրորդի ու երրորդի մասին արդեն կողմերի համաձայնությանը վերադառնալու իրական հնարավորությունների մասին էին խոսվում, իսկ չորրորդ փուլը, որը սկսվել էր մայիսի 7-ին, առավել հուսադրող էր։ Սակայն մայիսի 26-ին սկսված բանակցությունների 5-րդ փուլի առնչությամբ հունիսի 1-ին Իրանի պատվիրակության նախագահ, ԱԳ փոխնախարար Արաղչին հայտարարել է, որ թեև ակնհայտ առաջընթաց կա բանակցություններում, սակայն ըստ ամենայնի, բանակցող կողմերը մեկ անգամ ևս խորհրդակցության նպատակով վերադառնալու են իրենց երկրները, ինչը նշանակում է, թե ամենայն հավանականությամբ համաձայնությունը տեղի չի ունենա մինչև Իրանի նախագահական ընտրությունները։ Այսուհանդերձ, պահպանողական կողմնորոշմամբ «Թասնիմ» գործակալությունը, հենվելով սեփական աղբյուրներին,  բարենորոգիչներին մեղադրել  է «վատ համաձայնության» շուրջ բանակցելու համար, ինչը պայմանավորել է նախագահական ընտրություններով, մինչդեռ գործնականում բարենորոգիչների ճակատը չունի նախագահի հաստատած սեփական թեկնածու։[19]

Զարիֆը, հրաժարվելով  որպես թեկնածու գրանցվելուց, հայտարարել է, թե ամաչում է, որ չի կարողացել դրական արձագանքել իրեն որպես թեկնածու առաջադրելու ցանկացողների  հրավերին։[20] Ինչպես հայտնի է, Զարիֆը հեղինակազրկվեց արխիվի համար  կատարված մասնավոր հարցազրույցի հրապարակմամբ, որտեղ բաց տեքստով նա խոսել էր շատ հարցերի շուրջ, այդ թվում՝ Իսլամական հեղափոխության պահապան գվարդիայի «Ղոդս» ստորաբաժանման գործունեության և այլ հարցերի շուրջ, ինչն արժանացավ քաղաքական գործիչների ու ԶԼՄ-ների բուռն և խիստ քննադատություններին, ընդհուպ հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Խամենեին այն գնահատեց որպես «մեծ սխալ»։ Բնականաբար նման գնահատականից հետո գրանցվելու դեպքում մերժումն ապահովված էր[21]։

Բարենորոգիչների, ինչպեսև չափավորականների երկրորդ ֆավորիտը՝  բարենորոգչական  հայացքներով Իմամ Խոմեյնիի թոռ Հասան Խոմեյնիին էր, ով դեռևս ապրիլի 13-ին կտրականապես հրաժարվեց որպես թեկնածու ընտրություններին մասնակցելուց։ Նա լինելու էր անկախ թեկնածու, բայց վայելելու էր բարենորոգիչների ու չափավորականների աջակցությունը և կարող էր մրցակցել պահպանողականների գլխավոր թեկնածուի հետ։ Այս առնչությամբ նա  հանդիպել էր հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Խամենեիի հետ, վերջինս «ներկա պայմաններում» նրա մասնակցությունը որպես նախագահի թեկնածու նպատակահարմար չէր համարել[22]։

Իրանի պահպանողական  թևին հարող ԶԼՄ-ներն արևմտյան ԶԼՄ-ներին մեղադրեցին այս առնչությամբ տեղեկատվությունը խեղաթյուրելու մեջ։ «Մաշրեղ» գործակալությունը https://www.independentpersian.com/, https://www.bbc.com/persian, https://www.radiofarda.com/  և  այլ կայքերի, ինչպեսև ծայրահեղ բարենորոգիչներին մեղադրել է ճշմարտությունը խեղաթյուրելու համար՝ նշելով, որ հեղափոխության առաջնորդը, ելնելով խորհուրդ հարցնողի շահերից, սրտացավությամբ ու հայրաբար խորհուրդ է տվել, ինչը խիստ զայրացրել է բարենորոգիչներին[23]։

ԳՐԱՆՑՎԱԾ ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐԸ

Ինչպես նշվեց, ՆԳ նախարարությունում որպես նախագահի թեկնածու գրանցվել էր 592 մարդ, ընդ որում՝ 40-ը՝ իգական սեռի։ Խոսելով պահպանողական հոսանքի գրանցված թեկնածուներին մասին, նշենք, որ որպես թեկնածու մասնակցության իրավունք ստանալով գրանցվել էին մի շարք գեներալներ, հիմնականում հեղափոխության պահապան գվարդիայի անդամներ, այդ թվում՝ բրիգադի գեներալ Սաաիդ Մոհամեդը, պաշտպանության նախկին նախարար, հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Ալի Խամենեիի խորհրդական Հոսեյն Դեհղանը և բանակի ցամաքային ուժերի նախկին հրամանատար, բրիգադի գեներալ Ռոստամ Ղասեմին և այլք: Հաշվի առնելով բարենորոգչական թևի թույլ ներկայությունը՝ ենթադրվում էր, որ մրցակցությունը կընթանա պահպանողականներին ու նեոպահպանողականներին ներկայացնող թեկնածուների, այն է՝ գվարդիական գեներալների ու պահպանողական թեկնածուների միջև։ Վերջիններիս գլխավոր թեկնածուն դատական իշխանության ղեկավար Էբրահիմ Ռայիսին է, ով նախորդ ընտրություններում երկրորդ տեղում էր: Հօգուտ վերջինիս՝ պահպանողական թևի որոշ հայտնի ներկայացուցիչներ հրաժարվեցին իրենց թեկնածությունն առաջադրելուց, այդ թվում՝ խորհրդարանի խոսնակ Ղալիբա‎‎‎ֆը:

Այս հոսանքի առավել հայտնի թեկնածուներից է նաև Վարչակարգի շահերը տարբերակող վեհաժողովի (ՎՇՏԲ) իսկական անդամ, Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի նախկին քարտուղար և մի շարք այլ բարձր պաշտոններ զբաղեցրած պահպանողական Սաաիդ Ջալիլին, ով առաջադրվել է պահպանողականների միասնության խորհրդի կողմից:

Գվարդիական նախկին գեներալ, ՎՇՏԲ-ի քարտուղար Մոհսեն Ռզայի Միր Ղայդը (սա նրա երրորդ փորձն է) նախորդ ընտրություններին լուրջ պարտություն է կրել, շեշտել է, թե այս անգամ շատ լուրջ մտադրություններով  է մասնակցում։ Թեկնածուների թվում էին նաև նախկին պատգամավոր Ալի Մոթահարին, նախկին պատգամավոր, խորհրդարանի հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն Ալի Ռզա Զաքանին,  նախկին պատգամավոր Միր Հոսեյն Ղազիզադեհ Հաշեմին և այլք։ Նշենք, որ թեև համոզմունքով պահպանողական, սակայն վերջիններիս հետ շատ հարցերում լուրջ տարաձայնություններ ունեցող նախկին նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադը, ով նախորդ ընտրություններին ՍՊԽ-ից «անցագիր» չստացավ, բայց կրկին գրանցվեց ՆԳ նախարարությունում, միաժամանակ հայտարարեց, որ եթե կրկին մերժվի, ընտրություններին չի մասնակցելու, ինչը նշանակում է բոյկոտել ընտրություններն ու կողմնակիցներին։ Առաջադրվել էին նաև նրա կառավարության երեք անդամներ։

Բարենորոգիչների գլխավոր թեկնածուն փոխնախագահ էսհաղ Ջահանգիրին էր, ով գրանցվելիս հայտարարեց, թե նպատակ չուներ որպես թեկնածու մասնակցել, սակայն Զարիֆի բացակայությամբ մասնակցությունն իր պարտքն է համարել։ Բարենորոգիչների կազմում էին նաև Առողջապահության նախկին նախարար և խորհրդարանի նախկին փոխխոսնակ Մաասուդ Փեզեշքյանը, «Մարդոմսալար» օրաթերթի գլխավոր տնօրեն Մոսթաֆա Քոքյաբյանը, ՆԳ նախկին նախարար Մոսթաֆա Թաջզադեն, ով գրանցվել էր, թերևս, մերժված լինելու գիտակցությամբ, քանզի եղան ասեկոսեներ, որ ՍՊԽ-ի օրենքի որոշ կետեր նրան դուրս թողնելու նպատակ են հետապնդել, և ի վերջո չափավորական թևի առաջին հորիզոնականում խորհրդարանի նախկին խոսնակ, հեղափոխության առաջնորդի խորհրդական Ալի Լարիջանին էր, ով գնահատվում էր որպես Ռայիսիի հիմնական մրցակից, մանավանդ բացառված չէր, որ բարենորոգիչները ևս կքվեարկեն հօգուտ նրա՝ իրենց ֆավորիտների բացակայությամբ։ Այս հոսանքն են ներկայացնում նաև Կենտրոնական բանկի տնօրեն Աբդոլնասեր Հեմաթին և Թեհրանի քաղաքային խորհրդի նախագահ Մոհսեն Հաշեմին։

ՍՊԽ-ԻՑ «ԱՆՑԱԳԻՐ» ՍՏԱՑԱԾ ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐԸ

Մայիսի 16-ին ՍՊԽ-ի խոսնակ Քյադխոդային հայտարարել է, որ ՆԳ նախարարությունում  գրանցվածներից միայն 40-ն էին ներկայացրել  այն փաստաթղթերը, որոնք պահանջվել են ՍՊԽ-ի հաստատած օրենքով, ուստի միայն հենց նրանց համապատասխանության հարցն է ուսումնասիրվելու։ Օրենքով սահմանված առավելագույնս 10-օրյա ժամկետի ավարտից հետո՝ մայիսի 25-ին, հայտնի դարձավ, թե ովքեր են որպես թեկնածու ընտրություններին  մասնակցելու «անցագիր» ստացել։ ՍՊԽ-ն հաստատել էր 7 թեկնածուի համապատասխանությունը, ընդ որում  5-ը՝ պահպանողական, մեկը՝ չափավորական և մեկն էլ բարենորոգչական հոսանքի ներկայացուցիչ։

Փաստորեն առաջին անգամ ընտրություններին մասնակցելու իրավունք ստացած զինվորականներից ու կանանցից ոչ մեկը մասնակցելու իրավունք չստացավ։ Ենթադրվում էր, որ գրանցված 40 կին գործիչներից գոնե մեկն առաջին անգամ նախագահի թեկնածուի «անցագիր» կստանա ՍՊԽ-ից, բայց դա տեղի չունեցավ: Կանանց և ընտանիքի հարցերով երկրի փոխնախագահ Մաասումե Էբթեքարը դեռևս մայիսի 23-ին իր թվիթերյան էջում գրել էր, թե նախորդ շաբաթ նամակով դիմել է ՍՊԽ-ի քարտուղարին և պահանջել՝ հաշվի առնելով սահմանադրությամբ կանանց ընձեռնված հնարավորությունները, հաստատել առնվազն մեկ կնոջ համապատասխանությունը, ինչը կնպաստի վերականգնել հասարակական ներուժը: Իսկ մինչ այդ նա հույս էր հայտնել, որ ՍՊԽ-ը կհաստատի հայտնի կին քաղաքական-հասարակական գործիչ, Խաթամիի կառավարության անդամ, բարենորոգչական հայացքներով Զահրա Շոջաիի թեկնածությունը:

Անդրադառնալով հաստատված թեկնածուներին՝ կարելի է նշել, որ այն վկայում է դատական իշխանության ղեկավար, Բանիմացների վեհաժողովի[24] առաջին իսկ մշակութային հեղափոխության գերագույն խորհրդի երկրորդ փոխնախագահ, 61-ամյա Սեյյեդ Էբրահիմ Ռայիս ալ Սադաթիի՝ Իրանի հաջորդ նախագահը դառնալու մասին: Նա ծնվել է 1960թ. նոյեմբերի 14-ին Մեշհեդ քաղաքում, 5 տարեկան հասակում զրկվել է հորից: 15 տարեկանում ընդունվել է Ղոմ քաղաքի կրոնական կրթության հայտնի կենտրոն,  աշակերտել է հայտնի կրոնա-քաղաքական դեմքերի, հասել այդ կրթական  հաստատության 4-րդ աստիճանին, որը բավական բարձր է համարվում: Հետագայում Մեշհեդի Մոթահարիի անվան համալսարանում պաշտպանել է կրոնագիտական ու իրավագիտական ուղղվածությամբ ատենախոսություն: Աշխատանքային գործունեությունը սկսել է 20 տարեկանից՝ նշանակվելով Քյարաջ քաղաքի դատախազ, ամիսներ անց համատեղությամբ աշխատել նաև Համեդանի դատախազ։ 2012թ․, երբ արդեն դատական իշխանության առաջին տեղակալն էր, այաթոլա Խամենեիի հրամանագրով նշանակվեց նաև հոգևորականության հատուկ գլխավոր դատախազ՝ պահպանելով նախկին պաշտոնը։ 2015թ․ հոջաթոլէսլամ Ռայիսին հեղափոխության առաջնորդը նշանակեց Մեշեհդի սուրբ Ռեզայի սրբավայրի ունեցվածքի խնամակալ։ Խոսքը տնտեսական մի հսկայի մասին է, որը, ըստ որոշ գնահատականների, Միջին Արևելքի տնտեսական խոշորագույն կառույցն է։

2019թ․ մարտին հեղափոխության առաջնորդը նրան նշանակել է դատական իշխանության ղեկավար։ Նույն թվականի նոյեմբերի 4-ին ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը սահմանափակումներ է կիրառել, ըստ վերջինիս գնահատմամբ՝ «այաթոլա Խամենեիի 9 մերձավորների» նկատմամբ, այդ թվում՝ Էբրահիմ Ռայիսիի։ Համաձայն ԱՄՆ այս առնչությամբ հայտարարության՝ վերջինս հեղափոխության առաջնորդի սիրելի դեմքերից է և անունը շաղկապված է մարդու իրավունքների ոտնահարումների հետ։ Նա 2017թ․ մասնակցել է նախագահական ընտրություններին, ձայների 38,3 տոկոսով զբաղեցրել էր երկրորդ տեղը։ Ամուսնացած է, ունի երկու դուստր։ Նա հայտնի է իր խիստ, թերևս ծայրահեղ պահպանողական հայացքներով, ճիշտ քայլ է համարում աշխատավայրում ըստ սեռերի բաժանումը, Իսրայելից զատ արտաքին քաղաքականությունում կարևորում է բոլոր երկրների հետ փոխհարաբերությունները։ Նա շեշտում է, որ տնտեսական հարցերում սահմանափակումները պետք է դիտել նաև որպես երկրի ներուժի հզորացման ու դիմադրողականության բարձրացման խթան։ Իդեպ, կան տեսակետներ, որոնց համաձայն՝ նա այաթոլա Ալի Խամենեիից հետո ընտրվելու է երկրի ռազմաքաղաքական առաջին դեմք հանդիսացող հեղափոխության առաջնորդի պաշտոնում: Ռաիսին առաջադրվել է որպես անկախ թեկնածու, սակայն նրա թեկնածությունը պաշտպանում են պահպանողական հոսանքի հզոր կառույցները, անգամ մարզական ֆեդերացիաները: Ըստ ամենայնի, մինչև ընտրությունները պահպանողական որոշ թեկնածուներ հօգուտ նրա հեռանալու են մրցապայքարից: Նրա քարոզարշավի կարգախոսն ու կառավարության անվանումը լինելու է «Ժողովրդական կառավարություն հանուն հզոր Իրանի»: Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ նույնիսկ լրագրողներին որոշակիորեն նախազգուշացվել է չքննադատել նրան[25]։ Այլ կերպ ասած՝ տարբերակ չկա, նա Իրանի հաջորդ նախագահն է։

Ըստ կարևորության՝ պահպանողականների հաջորդ թեկնածուն, ով վերջին պահին պայքարից հրաժարվողների թվում կլինի, ՎՇՏՎ-ի իսկական անդամ, Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի նախկին քարտուղար և մի շարք բարձր այլ պաշտոններ զբաղեցրած 56-ամյա պահպանողական Սաաիդ Ջալիլին է։ ՍՊԽ-ից «անցագիր» չստացած  խորհրդարանի նախկին խոսնակ Ալի Լարիջանին, քննադատելով նրան, շեշտել էր, թե նա ընդամենը պահպանողականների գլխավոր թեկնածուի «աջակիցը, օգնականն» է, ով կոչված է ծածկելու նրա թերությունները[26]։ Նա առաջադրվել է Պահպանողականների միասնություն խորհրդի կողմից։ Ջալիլիի կարգախոսն «Անբիծ կառավարությունն» է։

Խորհրդարանի երեք գումարման նախկին պատգամավոր,  մասնագիտությամբ բժիշկ, 50-ամյա Հոսեյն Ղազիզադեհ Հաշեմին ևս առաջադրվել է պահպանողականների միասնության խորհրդի կողմից, ում ընտրվելու հավանականությունը մոտ է զրոյին, բացառված չէ, որ վերջին պահին հրաժարական տվողների թվում կլինի։  Պահպանողականների մյուս երեք թեկնածուներից է նախկին գվարդիական գեներալ, ՎՇՏԲ-ի քարտուղար, 66-ամյա Մոհսեն Ռզայի Միր Ղայդը, ով նախորդ ընտրություններում լուրջ պարտություն է կրել, այս փորձն էլ է դատապարտված, եթե չհեռանա պայքարից։  Խորհրդարանի երկու գումարման նախկին պատգամավոր, խորհրդարանի հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն 56-ամյա Ալի Ռեզա Զաքանին ևս ընտրվելու հնարավորություններ չունի։ 

Ընտրություններին մասնակցելու «անցագիր» ստացած միակ բարենորոգիչն անկախ թեկնածու, Խորասանի ու Սպահանի նախկին նահանգապետ, Քիշ կղզու տնտեսական ազատ գոտու տնօրինության անդամ և «Ասիայի ջրի զարգացում» ինժեներական ընկերության տնօրեն 65-ամյա Մոհսեն Մեհրալիզադեն է։ Նրա նախընտրական  քարոզարշավի կարգախոսն է՝ «Արդարության ու փոփոխությունների կառավարություն, իրանական արժանապատիվ կյանք և Իրանի հասարակության հպարտություն»։ Հաշվի առնելով, որ նա առաջադրվել է որպես անկախ թեկնածու, կարելի է ասել, թե բարենորոգչական հոսանքը թեկնածու չունի։

Եվ, ի վերջո, չափավորական հայացքներով Կենտրոնական բանկի 63-ամյա տնօրեն Աբդոլնասեր Հեմաթին նույնպես անկախ թեկնածու է։ Վերջինիս, ինչպես նաև բարենորոգչական կողմնորոշման թեկնածուի ընտրվելու հավանականությունը  մեծ չէ, բայց հաշվի առնելով նրա քարոզարշավի հաջող ընթացքը՝ ոմանց կարծիքով՝ հենց նա կարող է դառնալ Ռայիսիի մրցակիցը: Նշենք, որ նա ևս, անդրադառնալով իգական սեռի հարցերին, նշել է, թե բարձրագույն կրթություն ստացածների 50 տոկոսը կանայք են, ու չպետք է այս ներուժն անտեսվի։

Հատկանշական է, որ եթե քաղաքային ու գյուղական խորհուրդների մերժված թեկնածուները բողոքարկելու հնարավորություն էին ստացել, ապա նախագահի թեկնածուները զրկվել են նաև դրանից։ 

ԲՈՒՌՆ ՈՒ ԱՆՊՏՈՒՂ ՀԱԿԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՍՊԽ-Ի ՈՐՈՇՄԱՆ ԴԵՄ

Մայիսի 25-ին ՍՊԽ-ը ՆԳ նախարարությանն էր ներկայացրել նախագահի հաստատված թեկնածուների անունները, որի պաշտոնական հրապարակումից հետո արժանացավ քաղաքական կազմակերպությունների, բարձրաստիճան պաշտոնյաների, մասնավորապես բարենորոգչական ու չափավորական կողմնորոշմամբ քաղաքական գործիչների, ինչպեսև նախկին նախագահ Ահմադինեժադի բուռն հակազդեցություններին։ Վերջինս, փաստորեն, պահպանողական յուրատեսակ «ուղղություն» է որդեգրել։

Բարենորոգչական հոսանքի Իրանի բարեփոխումների ճակատը, հանդես գալով հայտարարությամբ, նշել է, որ 9 թեկնածու էր առաջադրել, որոնք մերժվել են, հետևաբար ոչ մի թեկնածու չունի։ Նա միաժամանակ ՍՊԽ-ին մեղադրել է քաղաքական տարբեր հոսանքների թեկնածուների մերժումը նախապես պլանավորելու մեջ բացի կոնկրետ հոսանքի ներկայացուցիչներից։ Ապա շեշտվել է, որ իրենց կարծիքով դա չի նշանակում միայն բարենորոգիչների ասպարեզից հեռացում, այլ դրա գլխավոր ուղերձը ժողովրդին հեռացնելն է երկրի տարբեր հարցերի վերաբերյալ որոշում ընդունելու գործընթացներից[27]։ Նշյալ հոսանքի մերժված թեկնածու Մահմուդ Սադեղին ևս հայտարարություն է տարածել, որտեղ ընդգծել է, որ ՍՊԽ-ի նման գործելակերպը ոչ միայն այդ կառույցին է հեղինակազրկում, այլև նախագահի ինստիտուտը[28]։

Առաջադրված թեկնածուների զանգվածային, թերևս նաև նպատակային մերժումներին խիստ հակազդեցություն է ցուցաբերել ՎՇՏԲ-ի նախագահ, ՍՊԽ-ի անդամ Սադեղ Ամոլի Լարիջանին՝ Ալի Լարիջանի եղբայրը։ Նա մայիսի 25-ին իր թվիթերյան էջում խիստ քննադատել է անվտանգության կազմակերպություններին՝ նշելով, որ վերջիններս իրենց զեկուցագրերով ապակողմնորոշում են ՍՊԽ-ին, որոնցում հղում են անում Տեղեկատվության նախարարությանը, սակայն, երբ դիմում են նախարարությանը, խստորեն հերքվում են։  Նա նաև շեշտել է, որ 20 տարի է, ինչ ՍՊԽ-ի անդամ է, բայց նրա որոշումները երբեք այսքան անպաշտպան չեն եղել՝ ընդգծելով, թե ինքը միշտ պաշտպանել է կառույցի որոշումները[29]։

Հասան Խոմեյնիի արձագանքն էլ շատ խիստ է եղել։ Նա անուղղակիորեն պատասխանել է ՍՊԽ-ի խոսնակին, ով նշել էր, թե ցածր մասնակցությունը խնդիր չէ։ Նա նաև հավելել է, որ յուրաքանչյուր քայլ, որը հակասում է հանրապետականությանը, հակահեղափոխական է, քանզի հնարավոր չէ, որ համակարգը լինի էմամի համակարգ ու ժողովուրդը դրանում դերակատար չլինի։ Զանգվածային մերժումներին անդրադառնալով՝  նա նշել է, որ դա սահմանափակ ու ոչ կառուցողական մտածելակերպի հետևանք է։ Խոմեյնին նշել է՝ բավական է, պարոնայք մի պահ դուրս գան իրենց կաղապարներից ու տեսնեն՝ արդյո՞ք իրենց գործելակերպն ընդունելի է իրենց իսկ համար։ Ապա ընդգծել է, որ նման գործելակերպը պարզապես ուրագով հարված է հեղափոխության արմատներին։ Խոմեյնին, շեշտելով, որ զանգվածային մերժումները հարված են նաև ազնվորեն հաստատված թեկնածուներին, նշել է․ «Եթե ես հաստատված թեկնածուների տեղը լինեի, հրաժարական կտայի[30]»։

Նախկին նախագահ Ահմադինեժադը, ում նախագահության ժամանակ նավթի աննախադեպ գնաճ էր արձանագրվել, և Իրանի դեմ սահմանվել էին ամենախիստ պատժամիջոցները, սաստիկ քննադատել է իր թեկնածությունը չհաստատելու փաստը և նախազգուշացրել «սովյալների ոտքի ելնելու» վտանգի մասին։ Ապա նա նշել է, թե ինքն օրեցօր ավելի շատ է զգում դա, և սիրտը ցավում է, որ հարյուր-հազարավորների կյանքի գնով հաղթանակած հեղափոխությունն ու իսլամական համակարգը կարող են շատ դյուրին ու էժան գնով փլուզվել ոմանց տգիտության ու անպատասխանատվության պատճառով։

Ահմադինեժադը, խոսելով իր թեկնածությունը մերժելու մասին և որևէ անուն չտալով, ոմանց մեղադրել է իրեն քաղաքականության ասպարեզից հեռացնելու ծրագիր ունենալու համար։ Նա հավելել է, որ նրանք, իրենց ներխմբային նիստերում ու օտարերկրյա հովանավորների հետ խորհրդակցելով, հանգել են եզրակացության, որ ժողովրդի թեկնածուին պետք է կա՛մ ֆիզիկապես ոչնչացնել, կա՛մ էլ չհաստատել թեկնածությունը, այդ պատճառով էլ մերժել են[31]։

Երկրի նախագահ Հասան Ռոհանին, մայիսի 26-ին կառավարության նիստում անդրադառնալով երկրի նախագահի դերին, որը, ըստ Սահմանադրության, հեղափոխության առաջնորդից հետո երկրի բարձրագույն պաշտոնյան է, ընդգծել է ընտրությունների նշանակությունը։ Նա, դժգոհություն հայտնելով ՍՊԽ-ի գործունեությունից ու թեկնածուների զանգվածային մերժումներից, միաժամանակ հայտարարել  է, թե այդ առնչությամբ նամակ է հղել երկրի հեղափոխության առաջնորդին, նշել, որ եթե նպատակահարմար է գտնում, ապա միջամտի հարցի կարգավորմանը։

Նշենք, որ սա նշանակում է «պետական հրաման արձակել», ինչն անբեկանելի ու անմիջապես կիրառելի է։ Նման լիազորություն ՍՊԽ-ն առաջնորդին վերագրել է գլխավորապես հեղափոխության առաջնորդ Էմամ Խոմեյնիի խոսքերի հիման վրա քաղաքա-հոգևորական առաջնորդի դերի առնչությամբ։ Պետական հրամանով ՍՊԽ-ի որոշումը բեկանելու նախադեպ արձանագրվել  է 2005թ․  նախագահական ընտրությունների ժամանակ, երբ ՍՊԽ-ը 1008 թեկնածուից հաստատել էր 6-ի համապատասխանությունը, ինչի առիթով խորհրդարանի խոսնակ Հադադ Ադելը նման խնդրանքով դիմել էլ հեղափոխության առաջնորդին, իսկ վերջինս պետական հրամանով հաստատել էր բարենորոգչական կողմնորոշմամբ երկու թեկնածուի համապատասխանությունը։ Սակայն հաշվի առնելով որոշ հանգամանքներ, ի սկզբանե ակնհայտ էր, որ նման բան չի կրկնվելու։ Առաջնորդի պաշտոնական արձագանքը նախագահի նամակին չի հրապարակվել, բայց, կարելի է ասել, որ նա պատասխանել է անուղղակիորեն։ Այնուհետև նախագահը նամակով դեմել է ՍՊԽ-ին, ինչը, բնականաբար, ապարդյուն է։

ԵՐԿՐԻ ՌԱԶՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ԴԵՄՔՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

 Մայիսի 27-ին երկրի ռազմաքաղաքա-կրոնական առաջին դեմքը՝ հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Խամենեին, խորհրդարանի պատգամավորների հետ հեռահանդիպում է ունեցել և հստակորեն անդրադարձել ընտրություններին վերաբերող գրեթե բոլոր հարցերին։ Նա առաջին հերթին խիստ կարևորել է ընտրություններին մասնակցությունն ու այն համարել անհրաժեշտություն, իսկ հեղափոխության առաջնորդի խոսքերը քննության առարկա դառնալու, առավել ևս քննադատության ենթակա չեն, այլ օրենքի ուժ ունեն։ Խամենեին շնորհակալություն է հայտնել ՍՊԽ-ին ու չհաստատված այն թեկնածուներին, որոնք դա ընդունել են ազնվությամբ։ Խոսքն առաջին հերթին վերաբերում է Ջահագիրին և Լարիջանիին, որոնք նշել են, թե նպատակամղված են ծառայել երկրին ու եթե չի ստացվում, թող կատարվի Աստծու կամքը։ Այլ կերպ ասած՝ պարտք ու պահանջ չեն ներկայացրել և ընտրողներին կոչ են արել ակտիվորեն մասնակցել ընտրություններին։ Նա, դիմելով իրանցիներին, ընդգծել է՝ սիրելի՛ իրանցիներ, ընտրությունները տեղի են ունենում մեկ օր, բայց հետևանքները՝ տարիներ։ Նա բոլորին հորդորել է մասնակցել ընտրություններին և ընտրել արժանավորին։ Վերջինս նշել է նաև, որ ընտրությունները ընտրողներինն են, ինչը պետք է ընդունել հենց այդպես, և հորդորել է չլսել նրանց, ովքեր չմասնակցելու կոչեր են հնչեցնում։

Խամենեին գոհունակություն է հայտնել խորհրդարանի մեկամյա աշխատանքներից՝ բարձր գնահատելով ձևավորված խորհրդարանի կազմը, որտեղ կան փորձառու և էներգիայով լի երիտասարդներ։ Նա կարևորել է խորհրդարանի խոսնակի ու հանձնաժողովների նախագահների շրջայցերը երկրի տարբեր նահանգներ։ Նշենք նաև, որ 2020թ․ փետրվարի խորհրդարանական ընտրություններին ևս ՍՊԽ-ի գործունեությունը, բարենորոգիչների մերժումներով պայմանավորված, խիստ աղմկահարույց եղավ, բայց և այնպես արդյունքում բարենորոգիչները ջախջախիչ պարտություն կրեցին, խորհրդարան անցան շատ քիչ թվով ու քիչ հայտնի դեմքեր։

Խամենեին, նկատի ունենալով նման զարգացումները, շեշտել է, թե ոմանք փորձեցին ու փորձում են սևացնել խորհրդարանին և պատգամավորներին, հորդորել է զգուշ լինել և ջուր չլցնել «հակառակորդի ջրաղացին»։ Նա, անդրադառնալով նախագահական ընտրությունների առնչությամբ ՍՊԽ-ի գործունեությանը, այն բարձր է գնահատել, շեշտել, թե նրանք արել են այն, ինչ անհրաժեշտ է՝ հավելելով,  որ  չհաստատվել դեռ չի նշանակում անհամապատասխան լինել, պարզապես ՍՊԽ-ը չի կարողացել ներկայացված զեկուցագրերով  հաստատել, որ կոնկրետ թեկնածուն համապատասխան է։ Սա, թերևս, սպառիչ պատասխան կարելի է համարել նախագահի նամակին՝ հասցեագրված առաջնորդին։ Խամենեին իր ելույթում սահմանագծել է նաև թեկնածուների քարոզարշավի սահմանները, շեշտել, որ պետք է բացառվեն ատելությունն ու միմյանց հասցեին մեղադրանքներ հնչեցնելը, ժողովրդին ոչ իրատեսական խոստումներ տալը և այլն։ Բացի այդ խիստ կարևորել է իսլամի բարոյական չափանիշներին հետևելը և բարոյական նորմերը չխախտելը։ Նա նաև թեկնածուների կողմնակիցներին է հորդորել չափի մեջ մնալ, շատ չտրվել վիրտուալ աշխարհի հերյուրանքներին, որտեղ հաճախ ձգտում են միմյանց դեմ հանել մրցակից թեկնածուներին, միաժամանակ ընդգծել է, որ ընտրությունների արդյունքներն ամեն դեպքում պետք է ազնվորեն ընդունել։

ՔԱՐՈԶԱՐՇԱՎ

Մայիսի 28-ին սկսվել է քարոզարշավը, որի շրջանակները ևս Խամենեին խորհրդարանի հետ տեսահանդիպման ընթացքում հստակեցրել է։ Նա շեշտել է, որ ընտրողի համար այս կամ այն անունը կարևոր չէ, այլ արդյունավետ է կառավարելու կարողությունը՝ հավելելով, որ թեկնածուները պետք է կարողանան դա ապացուցել իրենց հարցազրույցներում, ելույթներում ու բանավեճերում։ Նա, փաստորեն, ընդգծելով  նախագահի կառավարման ոլորտում ընդունակություններն ու ներքին խնդիրները, նշել է, որ ժողովրդի հիմնական խնդիրը վիրտուալ աշխարհն ու արտաքին քաղաքականությունը, այս կամ այն երկրի հետ փոխհարաբերությունները չեն, նրանց այլ հարցեր են հետաքրքրում։ Խոսելով ժողովրդին հետաքրքրող հարցերի մասին՝ գլխավոր խնդիրներն է համարել երիտասարդության շրջանում գործազրկությունը, հասարակության աղքատ դասերի կենցաղը, ներկրողների մաֆիան, որը կոտրել է ներքին արտադրողների մեջքը և սխալ քաղաքականությունների հետևանքով  ստեղծագործ երիտասարդ մասնագետին տեղ չտալն ու նրան հուսահատեցնելը։ Այլ խոսքով՝ նշվածը քարոզարշավի, իսկ հետագայում  նախագահի ներքին քաղաքականության ուղենիշներն են։ 

Ինչ վերաբերում է քարոզարշավին, նշենք, որ հիմնականում ինչպես նախանշել է հեղափոխության առաջնորդը, եթե չասենք բացարձակապես, ապա թեկնածուները հիմնականում կենտրոնացած են ներքին խնդիրների վրա, հաճախ նաև անիրատեսական խոստումներ են հնչեցնում։ Միմյանց հասցեին հնչում են քննադատություններ, սակայն պահպանողականների թիրախն առավելապես չափավորական ու բարենորոգչական երկու թեկնածուներն են։ Գլխավոր թեկնածու Ռայիսիի քարոզարշավում առկա են պոպուլիստական խոստումներ, օրինակ, բնակշինության զարգացումն իրականացնել  անվճար տարածքներ տրամադրելով ու ցածր վարկերով, գյուղատնտեսական, մասնավորապես հացահատիկի ինքնաբավության խոստում, երբ երկիրը կանգնած է քաղցրահամ ջրի լուրջ խնդրի առաջ։ Սակայն նա կարևորում է  տնտեսական ոլորտում այն բոլոր խոչընդոտների վերացումը, որոնք դանդաղեցնում են մասնավոր հատվածի տնտեսական գործունեությունը, ինչպեսև սեփականաշնորհումը՝ ճիշտ ու օրենքին համապատասխան։

Բարենորոգչական միակ, սակայն անկախ թեկնածու Մեհրալիզադեն խոսում է տնտեսական բոլոր ոլորտներում փոփոխությունների, դրանց կողմնակիցների հետ սերտ համագործակցությամբ երկիրը ոտքի հանելու մասին։ Նա կարևորում է կանանց դերը՝ շեշտելով, որ նրանց դերակատարությունը վերականգնելու է հասարակության մեջ, միաժամանակ ընդգծում է նաև իր ծագումը՝ Ադրբեջան նահանգից լինելը, թերևս թուրքախոսների քվեները ստանալու ակնկալիքով, ինչն աննախադեպ է։

Մինչդեռ պահպանողականները կնոջ դերը տեսնում են երեխաներին դաստիարակելու և տան ու ընտանիքի հարցերով զբաղվելու մեջ։ Մեհրալիզադեն շեշտել է, թե ինքը գալիս է հանրապետականության ու ժողովրդավարության դրոշը բարձրացնելու, տնտեսությունն առողջացնելու, հույսի կրակը կրկին երիտասարդների սրտում վառելու ու ազատության երգը երգելու համար։ Նա բարենորոգիչներին կոչ է անում հավաքվել իր շուրջը, սակայն բարենորոգիչների գլխավոր կազմակերպությունը՝ Մարտնչող հոգևորականների վեհաժողովը, արդեն հայտարարել է, որ որևէ թեկնածուի չի պաշտպանում։ Մինչդեռ պահպանողական բազմաթիվ, այդ թվում՝ Մարտնչող հոգևորականության հասարակությունը, հայտարարել է, որ պաշտպանում է Ռայիսիի թեկնածությունը, այլ կերպ՝ Մեհրալիզադեհի հնարավորություններն աննշան են։

ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ՝  ԳԵՐԽՆԴԻՐ

Ներկայումս ընտրություններին մասնակցությունը հարցերի հարցն է, ուստի բոլոր թեկնածուներն ու երկրի բարձրաստիճան պաշտոնյաներն ընտրողներին կոչ են անում մասնակցել ընտրություններին։ Թեև ՍՊԽ-ի խոսնակ Քյադխոդային «The Associated Press-ին» տված հարցազրույցում նշել է, որ ժողովրդի, հասարակական-քաղաքական շրջանակների սպասումները բարձր մասնակցությունն է, սակայն իրավաբանական և օրենքի տեսակետից ցածր մասնակցությունը որևէ իրավաբանական խնդիր չի առաջացնում[32]։ Սա այն դեպքում, երբ հեղափոխության առաջնորդը մայիսի 11-ին շեշտել է, թե բարձր մասնակցությունն ընտրությունների ամենակարևոր հարցն է։ Մայիսի 28-ին հրապարակվել է կրոնական հրաման՝ «Ֆաթվա» (կոնդակ), որտեղ նշվել է, որ ընտրություններին մասնակցելն ընտրողների կրոնական, իսլամական ու աստվածային պարտքն է և կրոնական անհրաժեշտությունը[33]։

Ավելին, հունիսի 6-ին հեղափոխության առաջնորդը նոր «Ֆաթվա» է հրապարակել, որտեղ նշվել է, որ Աստծու առաջ մեղք է համարում  նաև «սպիտակ քվեաթերթիկով», այն  է՝ առանց նշումի քվեարկությունը։ Այլ կերպ ասած՝ քվեարկելու իրավունք ունեցող 59 միլիոն 310 հազար մարդու քվեատուփերի մոտ բերելը համարվում է ընտրությունների գերխնդիրը։ 

Այս առնչությամբ հատկանշական է, որ այաթոլա Ալի Խամենեին տարվա իր կարևորագույն ելույթներից մեկը, որը տեղի է ունեցել հունիսի 4-ին՝ նվիրված հեղափոխության առաջնորդ ու Իրանի Իսլամական Հանրապետության հիմնադիր Իմամ Խոմեյնիի վախճանի տարելիցին, գլխավորապես նվիրված էր ընտրություններին, մասնավորապես քվեարկությանը մասնակցելուն։ Նա, խոսելով ընտրությունների վերաբերյալ Էմամ Խոմեյնիի տեսակետների մասին, շեշտել է, որ վերջինս ընտրություններին մասնակցելը համարել է կրոնական անհրաժեշտություն՝ «հույժ կարևոր ակտ»։

Խամենեին հավելել է, որ Իմամն իր կտակում շեշտել է, թե ընտրություններին  չմասնակցելը երբեմն դասվում է գերագույն մեղքերի շարքին, ինչի համար պետք է Աստծու առաջ պատասխան տալ։ Նա ընդգծել է նաև, որ նրանք, ովքեր կոչ են արել չմասնակցել  ընտրություններին, թշնամու ցանկությունն են կատարում, նշել է, որ ընտրություններին մասնակցության խրախուսումը յուրաքանչյուրի պարտքն է։ Նա կրկին կարևորել է թեկնածուների ընտրարշավի ընթացքում խոստումները, պահանջել խուսափել անիրականանալի խոստումներից, իսկ ընտրողներին  խորհուրդ է տվել  որոշում ընդունել նրանց անցյալի գործերով։ Վերջինս անդրադարձել է նաև ՍՊԽ-ի կողմից թեկնածուների  համապատասխանության մերժումներին ու շեշտել, որ ոմանց հանդեպ անարդարություն, անխղճություն է տեղի ունեցել, պետք է վերականգնվի անձի հեղինակությունն ու պատիվը[34]։ Նա որևէ անուն չի նշել, սակայն ակնարկներից ակնհայտ է, որ խոսքն Ալի Լարիջանիի մասին է։ Սա անուղղակի քննադատություն էր ՍՊԽ-ի հասցեին, ինչն իրանյան որոշ ԶԼՄ-ներ ու քաղաքական շրջանակներ շտապեցին մեկնաբանել որպես Լարիջանիի թեկնածության հաստատման հրահանգ, որն իրականությանը չէր համապատասխանում։

Ավելին, ՍՊԽ-ը, անմիջապես արձագանքելով առաջնորդի ելույթին և հանդես գալով հայտարարությամբ, շնորհակալություն է հայտնել առաջնորդին իմաստուն խորհուրդների համար, շեշտել, որ վիրտուալ տիրույթում հարգարժան որոշ թեկնածուների վերաբերյալ կեղծ, անպատվաբեր լուրեր են տարածվել՝ վիրավորելով  նրանց արժանապատվությունը և դատապարտել է նման արարքները։ ԶԼՄ-ներից խստիվ պահանջվում է հաշվի առնել, որ համապատասխանության վերաբերյալ տվյալները խիստ գաղտնի են։ Հայտարարության մեջ շեշտվել է նաև, որ համապատասխանությունները հաստատվել են բացարձակապես հիմնավոր փաստաթղթերով ու փաստարկներով, և որ կեղծ լուրերն ու տեսակետները որևէ ազդեցություն չեն ունեցել խորհրդի որոշումների վրա[35]։

Հեղափոխության առաջնորդի համար մայիսի 27-ին ՍՊԽ-ի հասցեին հնչեցրած իր բարձր գնահատականներին հակասող տեսակետ արտահայտելու համար, ըստ ամենայնի, հիմք են հանդիսացել ՍՊԽ-ի գործելակերպի վերաբերյալ խիստ հակազդեցությունները, ինչն էլ նպաստել է ընտրողների առավել պասիվությանը, բացի այդ, թերևս, ցանկացել է սփոփել նաև մերժվածներին ու բազում պաշտոնյաների։ Այնուամենայնիվ, ընտրություններին մասնակցությունն աննախադեպ ցածր է լինելու, դա են վկայում կատարված հարցումների արդյունքները։

«Իսփա» սոցիոլոգիական հետազոտությունների կենտրոնի հունիսի 2-ի հարցումների արդյունքում պարզվել է՝ ընտրություններին հաստատապես մասնակցելու է ընտրողների 34․1 տոկոսը, իսկ 7,8-ը՝ մեծ հավանականությամբ, 32,4 տոկոսը պատասխանել է՝ ոչ մի դեպքում չի մասնակցելու[36]։ Իսկ նախորդ ընտրություններում մասնակցությունը եղել է շուրջ 73 տոկոս։

***

Հունիսի 18-ի քաղաքային ու գյուղական և Իրանի 8-րդ նախագահի ընտրությունների արդյունքները տեսանելի են․ հաջորդ նախագահը լինելու է Էբրահիմ Ռայիսին, ով ՍՊԽ-ի շնորհիվ լուրջ մրցակից չունի: Տեղական ընտրություններում հաղթելու են պահպանողական  թեկնածուները, ինչում իր մեծ ներդրումն ունի այդ ընտրությունները վերահսկող պահպանողական խորհրդարանը: Այլ կերպ ասած՝ հաշվի առնելով, որ օրենսդիր և դատական  իշխանությունները ևս ղեկավարում են պահպանողականները, կարելի է նշել, որ երկրի ղեկավարումը դառնում է միատարր, իշխանությունը կենտրոնանում է  քաղաքական կոնկրետ հոսանքի ձեռքում:

Թեև երկրի տնտեսական գերծանր վիճակից ու իշխանություններից բնակչության հիասթափությունը պատճառ են դարձել ընտրությունների հանդեպ հետաքրքրության մարման, սակայն ՍՊԽ-ի գործելակերպը լուրջ ազդեցություն ունի ընտրությունների անգույնության ու սպասվելիք ռեկորդային ցածր մասնակցության վրա:

Բացի այդ հունիսի 5-ին 7 թեկնածուների առաջին՝ տնտեսական թեմայով հեռուստաբանավեճը, ինչպես շեշտում են վերլուծաբանները, իրականում բանավեճ էր 5-ը 2-ի դեմ ձևաչափով՝ միմյանց հասցեին մեղադրանքներ հնչեցնելով ու քննադատելով Ռոհանիի կառավարությանը:

Բանավեճի ընթացքում արծարծվել են բազմաթիվ հարցեր՝ արտադրության խոչընդոտների, բյուջեի բարելավման, հարկերից խուսափելու, բանկերի հսկայական պարտքերի, ազգային արժույթի հզորացման, ներմուծումների կարգավորման և այլն, սակայն մասնակիցներից որևէ մեկն իրավիճակից դուրս գալու հստակ ծրագիր չի ներկայացրել:

Ահավասիկ, փոխնախագահ Մաասումե Էբթեքարն իր թվիթերյան էջում այս առիթով գրել է, որ ժողովրդի մի հատվածի մոտ հարց է առաջացել, թե ինչու քննարկման առարկա չեն դարձել երկրի առաջ ծառացած տնտեսական գլխավոր մարտահրավերները՝ սահմանափակումները, JCPOA-ը, տարիներ շարունակվող արտաքին ու ներքին հոգեբանական պատերազմը, համավարակի և ստվերային կառավարության հզոր ազդեցության հետևանքները երկրի տնտեսության վրա:

Թեև արտաքին քաղաքականության վերաբերյալ հարցերի քննարկումը հեղափոխության առաջնորդի հորդորով քարոզարշավում  երկրորդ պլան է մղվել, սակայն այս հարցն էլ հեռուստաբանավեճերի թեմա է դառնալու։ Բայց և այնպես արտաքին քաղաքականության ոլորտում հասկանալի պատճառներով լուրջ փոփոխությունների մասին խոսք չի լինելու:

Ինչ վերաբերում է նման իշխանափոխության ազդեցությանը հայ-իրանական փոխհարաբերությունների վրա, ապա հաշվի առնելով, որ արտաքին քաղաքականության գլխավոր ուղղությունները, ինչպես նշել ենք, հեղափոխության առաջնորդի լիազորությունների շրջանակում են, ուստի հիմնական փոփոխություն տեղի չի ունենա:

Այսուհանդերձ, անցյալի փորձը ցույց է տալիս, որ ԻԻՀ-ում նախագահի դերը ևս զգալի է արտաքին քաղաքականության ոլորտում, մասնավորապես Ռայիսիի դեպքում, ով, կարծես թե, վայելում է հեղափոխության առաջնորդի համակրանքը։ Բացի այդ պահպանողականները, ընդգծելով իսլամական միասնությունը և իսլամական երկրների հետ փոխհարաբերությունների նշանակությունը, միաժամանակ ավելի զգայուն են երկրի ազգային ու անվտանգային շահերի նկատմամբ, ինչը համընկնում է Հայաստանի շահերին:

Էմմա Բեգիջանյան

Իրանագետ, ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1] Իրանում դավանվող շիա ուղղության 12 իմամի ճյուղի հայեցակարգը սահմանում է, որ 12-րդ իմամը՝ Մահամեդ Մահդին, ով ծնված օրվանից բացակայում է, հայտնվելու է ահեղ դատաստանի օրը։ Նրա բացակայությամբ երկիրը կառավարում է բարձրաստիճան հոգևորականը, այս դեպքում՝ հեղափոխության առաջնորդը։

[2] «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթ, Խորհրդարանական ընտրություներն Իրանում, 20 փետրվարի, 2004թ․։

[3] Յուրաքանչյուր ոք կարող է Իսլամական մեջլիսին գրավոր բողոք ներկայացնել օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների աշխատանքի առնչությամբ։ Վերջինս պարտավոր է ուսումնասիրել բողոքը և սպառիչ պատասխան տալ բողոքողին։ Եթե բողոքը վերաբերում է դատականին և գուծադիրին, ապա Մեջլիսը նրանցից պետք է սպառիչ պատասխան պահանջի ու հստակեցված ժամկետում արդյունքները հայտնի բողոքողին, իսկ եթե դա հասարակությանն է վերաբերում, հայտնի նրան։

4 Թեկնածությունների համապատասխանություն չհաստատելու յուրաքանչյուր դեպք պետք է հիմնավորված լինի փաստաթղթերով ու լուրջ փաստարկներով

[5] Խորհուրդների ընտրությունների թեկնածուներին համապատասխանության մերժումների մանրամասները

[6] Խորհուրդների ընտրությունների թեկնածուների մերժումներին հակազդեցությունները

[7] Նույն տեղում։

[8] Մանրամասներ Խորհուրդների ընտրությունների թեկնածուների համապատասխանության մերժումների մասին

[9] Նույն տեղում։

[10] Երկրի իսլամական խորհուրդների ձևավորումը, դրանց պարտականություններն ու ընտրությունները

[11] Ցանկացած մերժում պետք է հիմնավորված լինի հստակ փաստաթղթերի ու փաստարկների հիման վրա

[12] Վերահսկողության կենտրոնական հանձնաժողովը խորհուրդների թեկնածուների համապատասխանությունը հաստատելու հարցում պետք է գործի համաձայն օրենքի տառին

[13] «Հազար ընտանիք» դարձվածքը նշանակում է Իրանը ղեկավարում է հազար հարուստ և կոռումպացված ընտանիք։ Այն 1966թ․ շրջանառության մեջ է դրել շահի արքունի նախարար Ասադոլահ Ալամը՝ նշելով, թե այն հորինել են ամերիկացիները։

[14] Իշխանություն մեկտեղո՞ւմ, թե՞ տարանջատում

[15] Նախագահի թեկնածության չափանիշների մասին ՍՊԽ-ի հաստատած օրենքն ամբողջությամբ

[16] Ընտրությունների «ոտնաձայնը», գործադիրների ու քաղաքական հոսանքների ճիգուջանքերը

[17] Բարենորոգչական և պահպանողական հոսանքների ձևավորում

[18] Նույն տեղում։

[19] Վիեննայի «ներկայիս վատ» համաձայնությունը և քաղաքական կոնկրետ հոսանքի խաղն ազգային շահերի հետ․ գնդակն Արաղչիի դաշտում է

[20] Եկան, չմնացին, գնացին

[21] Էմմա Բեգիջանյան, Ջավադ Զարիֆի հարցազրույցի հրապարակման արձագանքներն ու հնարավոր հետևանքները

[22] Իրանի առաջնորդի խորհրդով Հասան Խոմեյնիի հրաժարումը․ հույս, որը կորցրեցին բարենորոգիչները

[23] Հակահեղափոխականների զայրույթը․ Հասան Խոմեյնիին՝ հեղափոխության առաջնորդի տված հայրական խորհրդից

[24] Այս կառույցի պարտականությունը հեղափոխության առաջնորդի ընտրությունն ու նրա գործունեությանը հետևելն է։

[25] Քյադխոդայի․ Ժամանակից շուտ վիրտուալ տարածքում քարոզարշավը հակաօրինական է

[26] Նույն տեղում։

[27]  Բողոք՝ համապատասխանության մերժումների դեմ Ռոհանիից մինչև Ահմադինեժադ

[28] Նույն տեղում։

[29] Ամոլի Լարիջանիի խիստ քննադատությունները՝ ուղղված «անվտանգության կառույցների միջամտություններին»  ընտրությունների զանգվածային մերժումների խորապատկերին

[30] Սեյյեդ Հասան Խոմեյնիի խիստ քննադատությունն ուղղված ՍՊԽ-ին․ «Եթե ես հաստատված թեկնածուների տեղը լինեի, հրաժարական կտայի»

[31] Ահմադինեժադի բողոքն ընդդեմ իր թեկնածությունը մերժելուն․ «Երկիրը փլուզման ճանապարհին է»։

[32] Քյադխոդայի․ Համակարգի օրինականությունը նույնիսկ ցածր մասնակցության դեպքում կայուն է

[33] Նույն տեղում։

[34] Համապատասխանությունը չհաստատված առաջադրված թեկնածուների հանդեպ անարդարություն ու անխղճություն է տեղի ունեցել

[35] ՍՊԽ-ի հայտարարությունը Ձերդ մեծության առաջնորդի հրամանների առիթով

[36] Սոցհարցում

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Փաշինյանն ու Լուկաշենկոն արտաքին սպառնալիքներն են քննարկել

Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի պաշտոնակատար Նիկոլ Փաշինյանը հեռախոսազրույց է ունեցել Բելառուսի նախագահ Ալեքսանդր Լուկաշենկոյի հետ:

Ինչպես հաղորդվում է` Նիկոլ Փաշինյանը զրուցակցին ներկայացրել է վերջին օրերին հայ-ադրբեջանական սահմանին տեղի ունեցող զարգացումները: Նա նշել է, որ ադրբեջանական կողմը, ոտնահարելով միջազգային իրավունքի բոլոր նորմերը, խախտել է սահմանը և ներխուժել Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխան տարածք: ՀՀ վարչապետի պաշտոնակատարը զրուցակցի ուշադրությունը հրավիրել է ՀԱՊԿ շրջանակում հարցը պատշաճ քննարկելու և տեղի ունեցածի վերաբերյալ ՀԱՊԿ գործընկեր երկրների դիրքորոշումների համադրման անհրաժեշտության վրա:

Հայկական կողմը նշում է, որ նախագահ Լուկաշենկոն մտահոգություն է հայտնել ստեղծված իրավիճակի վերաբերյալ և պատրաստակամություն հայտնել ջանքեր գործադրել` իրավիճակը խաղաղ հանգուցալուծելու նպատակով:

Բելառուսական աղբյուրի հաղորդմամբ` զրույցի ընթացքում կողմերը քննարկել են երկու երկրներում ստեղծված իրավիճակը, ինչպես նաև մտքեր են փոխանակել օրակարգային մի շարք հարցերի, առկա վտանգների և մարտահրավերների վերաբերյալ:

Նշվում է, որ, հաշվի առնելով Դուշանբեում կայանալիք ՀԱՊԿ ԱԳ նախարարների խորհրդի նիստը, զրույցի ընթացքում քննարկվել են նաև հայ-ադրբեջանական սահմանին տեղի ունեցող գործընթացները:

Հիշեցնենք, որ Նիկոլ Փաշինյանն այն քչերից էր, ով շնորհավորել է Լուկաշենկոյին 2020թ. օգոստոսին նախագահի պաշտոնում վերընտրվելու առթիվ:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Իրանում նախընտրական քարոզարշավը մեկնարկել է․ նախագահի թեկնածուներն արդեն գրանցվում են

Իրանում մեկնարկել է նախագահի թեկնածուների գրանցման փուլը, որը կտևի 5 օր։ Սահմանադրական խորհրդի կողմից սահմանված պահանջներին բավարարող թեկնածուներն անհրաժեշտ փաստաթղթերը ներկայացնում են Ներքին գործերի նախարարություն։

Վերահսկող մարմնի կողմից սահմանված պահանջները հիմնականում միտված են նրան, որպեսզի առաջադրվող թեկնածուների շարքում քիչ տեղ զբաղեցնեն ցածր որակավորում ունեցողները։ Այսպես՝ բոլոր թեկնածուները պետք է ունենան առնվազն մագիստրոսի աստիճան, դատվածություն չունենալու վերաբերյալ տեղեկանք։ Տարիքային շեմը 40-75-ն է։

Թեկնածուները նաև պետք է ունենան քաղաքական, վարչական, ռազմական կամ ակադեմիական բնագավառներում ընդհանուր առմամբ առնվազն 4 տարվա աշխատանքային փորձ։ Այդպիսի պաշտոններ են իշխանության երեք ճյուղերի ղեկավարների տեղակալներ, Ազգային անվտանգության բարձրագույն վարչության անդամներ, Նպատակահարմարության գնահատման խորհրդի անդամներ, կառավարական կազմակերպությունների ղեկավարներ, զինված ուժերի բարձր հրամանատարություն (գեներալ մայոր և բարձր), նահանգապետեր և խիտ բնակեցված քաղաքների ղեկավարներ։

Թեկնածուների գրանցումը հինգ օր է տևելու։ Հաղորդվում է, որ Խորհուրդը մինչև մայիսի 25-ը դիտարկելու է թեկնածուների կողմից ներկայացված փաստաթղթերը։ Անհրաժեշտության դեպքում ժամկետը կարող է երկարաձգվել ևս հինգ օր։ Նախագահի թեկնածուների վերջնական ցանկը հրապարակվելու է մայիսի 26-27-ին։

Նախագահական ընտրություններն Իրանում անցկացվելու են հունիսի 18-ին։ Միաժամանակ տեղի են ունենալու Խորհրդի, խորհրդարանական միջանկյալ և Ասամբլեայի փորձագետների ընտրություններ։

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Զարիֆի հարցազրույցի հրապարակման արձագանքներն ու հնարավոր հետևանքները. Էմմա Բեգիջանյան

Ապրիլի 25-ին «Իրան ինթերնեյշնըլ» պարսկալեզու հեռուստատեսությունը տարածել է  չափավորական դիրքորոշմամբ, տնտեսական հարցերով վերլուծաբան, դասախոս Սաաիդ Լեյլազ Մեհրաբադիի երեքժամյա հարցազրույցն Իրանի ԱԳ նախարար Մոհամեդ Ջավադ Զարի‎ֆի հետ, որն արվել է «Հույսի ու նախաձեռնության կառավարության բանավոր պատմություն» (այդպես է կոչվում Ռոհանիի գլխավորած կառավարությունը) նախագծի շրջանակներում։ Ձայնագրությունը կատարվել է ընթացիկ տարվա փետրվարի 25-ին: Նշենք, որ Լոնդոնում գտնվող «Իրան ինթերնեյշնըլ» վերազգային հեռուստատեսության սուր քննադատությունների թիրախն Իրանի Իսլամական Հանրապետության ներքին, արտաքին ու սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություններն են։ Այն հեռարձակվում է 2017թ․ ապրիլի 18-ից, երբ ԻԻՀ-ում ընթանում էր նախագահական ընտրությունների քաշոզարշավ, և հայտարարվում, որ այն մասնավոր ու անկախ լրատվամիջոց է։

Այսուհանդերձ, բրիտանական «Գարդիան» օրաթերթը, անդրադառնալով հեռուստատեսության ֆինանսական աղբյուրներին, նշել էր, թե «Իրան ինթերնեյշնըլ» հեռուստատեսությունն ընդգրկված է «Volant Media» հոլդինգի կազմում, որը պատկանում է սաուդացի Ադել Աբդոլքյարիմին, ում գործունեությունն ինչ-որ ձևով կապակցված է Սաուդյան Արաբիայի թագաժառանգ Մոհամեդ բին Սալմանի հետ։ Տեղեկատվական հիշյալ արտահոսքից առաջացած քաղաքական «երկրաշարժը», թերևս, կարելի է համեմատել Կատարի առաջնորդի արտահայտած տեսակետների սենսացիոն արտահոսքի հետ, որը լուրջ ճգնաժամ առաջացրեց Պարսից Ծոցի ավազանում։ Այն սկսվեց 2017թ․ մայիսի 23-ին, երբ Կատարի պաշտոնական լրատվական գործակալության կայքից հայտնի դարձավ, որ այդ երկրի  առաջնորդ էմիր Թիմիմ բին Համեդ Ալ Սանին գովեստով է խոսել Լիբանանի «Հեզբոլահ», Պաղեստինի «Համաս» շարժումների մասին և շեշտել, թե ոչ մեկն իրավունք չունի «Մուսուլման եղբայրներին» ահաբեկչական խմբերի շարքին դասել: Նա անուղղակիորեն մեղադրել էր Սաուդյան Արաբիային որպես տարածաշրջանի համար իրական սպառնալիք և ահաբեկչական խմբերին ծնունդ տվող:

Համեդ Ալ Սանին միաժամանակ կարևորել է Իրանի դերը տարածաշրջանում ու իսլամական աշխարհում, որի հետ պետք է բանակցել: Հանգամանք, ինչը խիստ զայրացրեց Պարսից Ծոցի երկրներին, առաջին հերթին՝ Սաուդյան Արաբիային ու Եգիպտոսին: Արդյունքում նշյալ երկու երկրները, ինչպես նաև Բահրեյնն ու Արաբական Միացյալ Էմիրությունները որոշեցին մեկուսացնել Կատարին և վերջինիս հետ խզեցին բոլոր տեսակի կապերը՝ փակելով սահմաններն այդ երկրի հետ՝ Դոհային մեղադրելով ահաբեկչական կազմակերպություններին, առաջին հերթին՝ «Մուսուլման եղբայրներին» (ՄԵ), ապա «Համասին» ու Լիբանանի «Հեզբոլահին» հովանավորելու մեջ: Պաշտոնական Դոհայի հերքումը, թե տարածված տեղեկատվությունը հակերների ձեռքի գործն է, լուրջ չընդունվեց: Ավելին, արաբական ու իսլամական այլ երկրներ միացան Կատարին մեկուսացնելու գործընթացին։

Փաստորեն ճգնաժամը շարունակվեց ավելի քան 4 տարի, միայն ընթացիկ տարում, երբ ԱՄՆ-ում իշխանության է եկել դեմոկրատ Ջո Բայդենը, ում միջինարևելյան քաղաքականությունն ակնհայտորեն տարբերվում է Դոնալդ Թրամփի քաղաքականությունից, տարածաշրջանի երկրները Դոհայի հանդեպ փոխել են իրենց քաղաքականությունը, և փոխհարաբերություններն աստիճանաբար կանոնավորվում են։

Ստեղծված ճգնաժամից միայն օգտվել է պատեհ առիթներ որսացող Թուրքիան՝ Կատարում տեղակայելով ևս մեկ ռազմաբազա, բացի այդ Կատարը միլիարդավոր դոլարների ներդրումներ կատարեց այդ երկրում։ Նշենք նաև, որ թեև Զարիֆի հարցազրույցն առավել ընդգրկուն է (խոսվում է տարբեր երկրների հետ փոխհարաբերությունների, Իրանի արտաքին քաղաքականության գործոնների մասին), սակայն հազիվ թե լուրջ հետևանքներ ունենա։ Բայց և այնպես Զարիֆի՝ մեծ պայթյունի տպավորություն թողած հարցազրույցն օրեր շարունակ միջազգային ԶԼՄ-ների կարևոր թեմաներից է եղել, և ըստ ամենայնի, երկար ժամանակ մնալու է նաև վերլուծաբանների  ուշադրության կենտրոնում։

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԱՐՁԱԳԱՆՔՆԵՐ

Ապրիլի 26-ին ԻԻՀ ԱԳ նախարարության խոսնակ Սաաիդ Խաթիբզադեն տեղական ու օտարերկրյա ԶԼՄ-ների հետ ամենշաբաթյա իր մամուլի ասուլիսին հայտարարել է, թե այդ հարցազրույցը տեղի է ունեցել կառավարության շրջանակներում առկա գաղտնի երկխոսության ձևաչափով, և որ կողմերի պայմանավորվածության համաձայն՝ հրապարակման ենթակա չի եղել։ Բացի այդ ներկայացվել է յոթժամյա հարցազրույցի խեղաթյուրված, հաճախ համատեքստից կտրված տարբերակ[1]։ Նա ընդգծել է, որ այն իրականում հարցազրույց չի եղել, այլ կոնկրետ նախագծով նախատեսված գաղտնի երկխոսություն։

Անդրադառնալով նախագծին՝ Խաթիբզադեն շեշտել է, որ երկրի նախագահի նպատակն այդ ձևաչափով կառավարության անդամների փորձառություններն ու տեսակետները հաջորդ կառավարությանը փոխանցելու նկատառումով փաստագրելն է։ Միաժամանակ նշել է, որ ԱԳ նախարարությունը երկխոսության ողջ գործընթացներում, այդ թվում՝ ընտրված թիմի, ձայնագրության պահպանման հարցում որևէ դեր չի ունեցել, իսկ թե ովքեր, ինչպես և ինչու են հրապարակել, նախարարությունը տեղյակ չէ՝ հավելելով, որ արտահայտած մտքերը պետք է դիտել ամբողջության մեջ, ոչ թե ընտրովի հատվածներով[2]։ Խաթիբզադեն հավելել է, որ Զարիֆը փակ դռների հետևում իր տեսակետները սովորաբար ներկայացնում է անպաճույճ ու թափանցիկ, այն, ինչը կատարվում է համակարգի բանականության շրջանակում։

Ապրիլի 27-ին ԶԼՄ-ների հետ ունեցած մամուլի ասուլիսին աղմկահարույց այդ հրապարակմանն անդրադարձել է նաև կառավարության խոսնակ Ալի Ռաբիին ու հայտնել, որ ձայնագրությունը գողացվել է, ինչը դավադրություն է իսլամական համակարգի, կառավարության ու ներքին համախմբվածության դեմ։ Դա է վկայում նաև այն, որ ձայնագրությունը տարածվել է նավթադոլարներով սնվող ու հստակ կողմնորոշում ունեցող հեռուստատեսությամբ։ Նա հավելել է, որ դեռևս բացահայտված չեն գողության բոլոր դրդապատճառները՝ բացառությամբ դավադրական կողմի, ինչը վկայում է բավականին երկար հայցազրույցից ընտրովի հատվածներ ներկայացնելու փաստը։ Ռաբիին ընդգծել է, որ նախագահ Ռոհանին տեղեկատվության (գաղտնի ծառայությունների) նախարարին հանձնարարել է հայտնաբերել դավադրության հեղինակներին։ Նա հավելել է, որ Զարիֆի երկխոսությունը Լեյլազի հետ տեղի է ունեցել «Կառավարության մյուս կողմը» նախագծի շրջանակներում, այն է՝ Ռոհանիի գլխավորած 11-րդ և 12-րդ կառավարության 8-ամյա ժամանակահատվածում, ծառայության ընթացքի, կատարած քայլերի, մարտահրավերների ու ձեռքբերումների թեմաներով, նախագահության ռազմավարական հետազոտությունների կենտրոնի ղեկավարության ներքո։

Նախարարների և փոխնախագահների հետ կառավարության 8-ամյա բանավոր պատմության շրջանակներում անց են կացվում հարցազրույցներ, որոնց ձայնագրություններն ու տեսագրությունները դասակարգվում ու արխիվացվում են։ Այնուհետև հարցազրույց տվողի համաձայնությամբ, ընտրովի ձևաչափով, մեկ օրինակ տրամադրվելու է Ազգային ուսումնասիրությունների կենտրոնի արխիվին, որից հետո կհրապարակվի և բոլորին հասանելի կլինի։

Ռաբիին շեշտել է, որ յուրաքանչյուր կառավարության ժամկետի ավարտին գործունեության ու կատարած քայլերի վերաբերյալ նրան վերջնահաշվարկ ներկայացնելն ընդունված երևույթ է[3]։ Ձայնագրության հրապարակմամբ պայմանավորված՝ ապրիլի 29-ին նախագահության Ռազմավարական ուսումնասիրությունների կենտրոնի տնօրեն Հեսամըդդին Աշնան հրաժարական է տվել։ Վերլուծաբանները դա պատճառաբանում են Աշնայի աշխատանքային գործունեության անփութությամբ, ինչի հետևանքով տեղի է ունեցել ձայնագրության արտահոսքը։ Սակայն պահպանողական թևն ու դրան հարող ԶԼՄ-ները, որոնք Զարիֆին ու Ռոհանիի կառավարությանը մեղադրում են արևմտամետության մեջ, Աշնային են մեղավոր համարում հարցազրույցը հրապարակելու համար՝ նշելով, որ այն նրա ղեկավարած կառույցի տրամադրության տակ է եղել։ Ավելին, ծայրահեղ պահպանողական «Քեյհան» օրաթերթը շեշտել է, որ դա բնավ էլ գաղտնի չի եղել, այլ կառավարությունը Զարիֆի ինքնազոհաբերմամբ ցանկացել է այն հրապարակել, որպեսզի ԱՄՆ-ին ցույց տա, որ արել է հնարավորինը[4]։

Ապրիլի 28-ին հարցին անդրադարձել է նաև երկրի նախագահ Հասան Ռոհանին՝ նշելով, որ հարցազրույցի ձայնագրությունը գողանալու նպատակն Իրանի միջուկային ծրագրերի շուրջ Իրան-4+1-ի բանակցությունները տապալելն է՝ հավելելով, որ նախապես որոշված էր այն գաղտնի պահել, պետք է հրապարակվեին միայն որոշ հատվածներ։ Այժմ Տեղեկատվության նախարարությունը պետք է իր ողջ հնարավորությունները գործի դնի՝ բացահայտելու, թե ինչպես է գողացվել ձայնագրությունը։ Նա նշել է, որ այն տարածվել է, երբ արդեն Իրան-4+1-ի բանակցությունները շատ լուրջ հաջողության փուլում են, ուստի նպատակը երկրում  երկպառակություն առաջացնելն է[5]։

ՀՐԱՊԱՐԱԿՎԱԾ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԱՐԾԱՐԾՎԱԾ ՀԱՐՑԵՐԸ

Ձայնագրությունում 61-ամյա Զարիֆը խոսում է դիվանագիտության ոլորտում իր 40-ամյա գործունեության մասին։ Նշենք, որ նա միջնակարգ կրթություն ստացել է Թեհրանում, իսկ բարձրագույն, ինչպեսև միջազգային իրավունքի ու հարաբերությունների դոկտորի աստիճան՝ ԱՄՆ-ում։ Ձայնագրությունում նա նշում է, որ 22 տարեկանում, երբ դեռ նոր էր ասպիրանտուրա ընդունվել, աշխատանքի է անցել ՄԱԿ-ում Իրանի ներկայացուցչությունում։

Հրապարակված ձայնագրությունում, որը, ըստ պաշտոնական Թեհրանի, պարզապես ամբողջից վերցված հատվածներ է պարունակում, նա անդրադարձել է բավական զգայուն հարցերի՝ թե՛ Իրանի ներքին և թե՛ արտաքին քաղաքականության ոլորտներում, որոնք, թերևս, չեն կարող անտեսվել։ Օրինակ, նա պատմել է նախկին նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադի՝ ՄԱԿ-ի վեհաժողովի շրջանակներում ԱՄՆ կատարած այցելությունների մասին՝ խիստ քննադատելով նրա վարած արտաքին քաղաքականությունը, այդ թվում նաև՝ Հոլոքոստի ժխտումը, ինչը, Զարիֆի խոսքով, Իսրայելին արտոնություն տվեց։ Ըստ ամենայնի, Ահմադինեժդն անպատասխան չի թողնելու իր հասցեին հնչեցված քննադատությունները, մանավանդ որ ցանկանում է առաջիկա ընտրություններում առաջադրվել որպես նախագահի թեկնածու, թեև հազիվ հաստատվի նրա թեկնածությունը։ 

ԻՐԱՆ-5+1 ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ձայնագրության մի զգալի հատված վերաբերում է Իրան-5+1-ի (ՄԱԿ-ի 5 մշտական անդամները` Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա, ԱՄՆ, Չինաստան և Գերմանիա) (Joint Comprehensive Plan of Action, JCPOA) համաձայնության բանակցությունների ողջ ընթացքին ու հաջողությանը: Նա անդրադարձել է ԱՄՆ պետքարտուղար Ջոն Քերիի հետ ՄԱԿ-ում առաջին հանդիպմանը, Եվրամիության հանձնակատար Ֆեդերիկա Մոգերինիի հետ համագործակցությանը և այլն։ Զարիֆը խոսել է Ռուսաստանի՝ որպես տարածաշրջանային գերտերության ու հարևան երկրի, ինչպես նաև Չինաստանի հետ բարիդրացիական փոխհարաբերությունների անհրաժեշտության մասին։ Նա միաժամանակ նշել է, որ պետք է Արևմուտքի հետ ևս փոխհարաբերություններ լինեն, իսկ ԱՄՆ-ի դեպքում կարևորել է լարվածության բացակայումը՝ ընդգծելով, որ այլապես Ռուսաստանն ու Չինաստանն առանց մրցակցության կարող են Իրանից ստանալ այն, ինչ ցանկանում են[6]: Սակայն նա դժգոհություն է հայտնել բանակցություններում Մոսկվայի դիրքորոշումից՝ նշելով, որ խոչընդոտներ է առաջացրել դրանց արդյունավետ լինելու ճանապարհին ու ներկայացրել փաստեր: Նա խոսել է Շանհայի համագործակցություն կազմակերպության (ՇՀԿ) մասին և բացասաբար արտահայտվել, որ Մոսկվան ու Պեկինն արգելակում են Իրանի անդամակցությունը:

Այլ կերպ ասած՝ ձայնագրությունում, ընդհանուր առմամբ, իրերն իրենց անուններով են կոչվում: Թեև ո՛չ Չինաստանը, ո՛չ էլ Ռուսաստանը երբեք չեն բարձրաձայնել, որ դեմ են Իրանի անդամակցությանը, ինչպեսև Իրանը չի դժգոհել, սակայն դա ակնհայտ է, ինչի մասին տարբեր առիթներով նշել է նաև տողերիս հեղինակը: Զարիֆն ասել է, թե ռուսները չէին հավատում, որ JCPOA-ի բանակցությունները դրական ելք են ունենալու, ուստի վերջին շաբաթների ընթացքում, երբ հասկացան, որ համաձայնության հասնելը հնարավոր է, սկսեցին նոր առաջարկներ ներկայացնել, ապա շեշտել, որ Մոսկվան ջանք չի խնայել համաձայնությունը ձախողելու ուղղությամբ[7]։ Նա դժգոհություն է հայտնել  նաև Լավրովի հետ հանդիպումից՝ շեշտելով, թե ռուսական կողմը պահանջում է, որ Բուշեհրի ԱԷԿ-ի միջուկային վառելիքի ապահովումը պետք է ընդմիշտ ռուսական կողմի մենաշնորհը լինի, ինչը Թեհրանի համար անընդունելի է:

Որպես ոչ բարեկամական երկրի վարքագծի օրինակ՝ նա խոսել է ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհրդում Ռուսաստանի կողմից Իրանի դեմ քվեարկության մասին։ Ուստի Իրանի նախագահը ձայնագրության հրապարակումը գնահատել է որպես հարված JCPOA-ի վերականգնման շուրջ բանակցություններին՝ հաշվի առնելով երկրի ներսում հնարավոր պառակտումը, դրանց դեմ պահպանողականների առավել կոշտ դիրքորոշումը։ Սակայն, կարելի է ենթադրել, որ Զարիֆի խոսքերը կարող էին զայրացնել Ռուսաստանին, որի քայլերը, բնականաբար, բխել են իր շահերից, որոնք իրականում ամբողջապես համընթաց չեն JCPOA-ի վերականգնմանը։

Ձայնագրության մեկ այլ հատվածում Զարիֆը նշել է, որ համաձայնության ստորագրմանն ի պատասխան՝ Մոսկվան ձգտել է արժեզրկել Թեհրանի դիվանագիտությունը։ Այս առնչությամբ նա ասել է, թե Ռուսաստանն Իրանի հետ փոխհարաբերությունները գերադասել է այլ խողովակներով իրականացնել՝ երկրորդ պլան մղելով ԱԳ նախարարությանը։

ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒ «ՌԱԶՄԱԴԱՇՏ» ՏԱՐԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Ձայնագրության առավել ուշագրավ և ծավալուն հատվածը վերաբերում է Իսլամական հեղափոխության պահապան գվարդիայի (ԻՀՊԳ) արտերկրյա գործունեության «Ղոդս» (Երուսաղեմ) ստորաբաժանման հրամանատար գեներալ Ղասեմ Սոլեյմանիի հետ հարաբերություններին։ Վերջինս Իրանում համարվում է ազգային հերոս, ով 2020թ․ հունվարի 3-ին Բաղդադի օդանավակայանի մատույցներում զոհվել է՝ Իրաքում ԱՄՆ զորքերի «Կապույտ ամպրոպ» գործողությունների թիրախ դառնալով։ Նա ոչ միայն հմուտ զինվորական էր, այլև, ինչպես խոստովանում են արևմուտքում, հզոր ռազմավար, ով ընդգրկված էր ԱՄՆ ահաբեկիչների ցուցակում։ Ինչպես հայտնի է, ԻՀՊԳ-ն Իրանում ռազմատնտեսական ու քաղաքական հզոր կառույց է, որին հաճախ գնահատում են որպես խորքային իշխանություն։

Զարիֆը ձայնագրությունում ակնածանքով ու հարգանքով է խոսել Սոլեյմանիի մասին, որպես արտաքին հարաբերություններում զինվորական թևի ներկայացուցիչ, խիստ կարևորել նրա դերն Իրաքում ու Սիրիայում դաիշականների դեմ պայքարում, ինչպեսև Եմենում խաղաղություն հաստատելու հարցում։ Միաժամանակ շեշտել է, որ ինքը դիվանագիտական ոլորտի պատասխանատու էր, իսկ Սոլեյմանին՝ զինվորական (ռազմադաշտ), և հավելել, որ թեև ոչ միայն պարտավոր էին, այլև զգում էին իրենց գործունեությունները համաձայնեցնելու անհրաժեշտությունն ու այդպես էլ վարվում էին, սակայն իրենց տեսակետները միշտ չէ, որ համընկել են, ինչը նա բնական է համարել։ Այնուամենայնիվ, նա նշել է, որ զիջողի դերում միշտ էլ դիվանագիտությունն է եղել՝ հաճախ ընդառաջ գնալով «ռազմադաշտի» խորհուրդներին։ Զարիֆն անուղղակիորեն դժգոհել է ԱԳ նախարարությանը չկարևորելուց, նշել, որ երբեմն անտեսվել է ուղղակիորեն այդ գերատեսչության գործառույթներին վերաբերող հարցերում, իսկ որպես օրինակ նշել է Սոլեյմանիի հրավերով 2019թ․ մայիսին Սիրիայի նախագահ Բաշար Ասադի՝ Իրան կատարած այցը, ինչից ինքն անտեղյակ է եղել։ Հայտնի է, որ նա հենց այդ պատճառով հրաժարական ներկայացրեց, սակայն Ռոհանին չընդունեց։ Զարիֆը նշում է, թե ԱԳ նախարարությունն այն աստիճան է անտեսվել, որ Սիրիայում իրանական ուժերի դեմ Իսրայելի 200 հարձակման մասին լսել է Ջոն Քերիից։

Զարիֆը, ինչպես նաև հարցազրուցավար Լեյլազը, խիստ կարևորելով Իրան-5+1-ի համաձայնությունը, նշել են, որ այն փաստորեն փրկություն էր վերահաս պատերազմից։ Ապա Զարիֆն անդրադարձել է JCPOA-ի դեմ ներքին ու արտաքին ուժերին և դրանց կատարած քայլերին 2015թ․ հուլիսի 14-ից հետո, երբ Համաձայնությունը ստորագրվեց, մինչև 2016թ․ հունվարի 16-ը, երբ այն կյանքի կոչվեց։ Նա այս համատեքստում խիստ կարևորել և մատնանշել է 2015թ․ հոկտեմբերին Ռուսաստանի «կամքով» Ղոդսի հրամանատար, գեներալ Սոլեյմանիի այցը Մոսկվա և նրա բանակցությունները նախագահ Պուտինի հետ։ Զարիֆը շեշտել է, որ այցը տեղի է ունեցել՝ լիովին անտեսելով ԱԳ նախարարությանը, ինչը հակասում է այդ երկրի շահերին։ Նա Ռուսաստանի այդ քայլը գնահատել է ԱԳ նախարարության հեղինակազրկում և Իրան-5+1-ի բանակցություններում արձանագրված հաջողության արժեզրկում[8]։ Իր տեսակետները նա հիմնավորում է նրանով, որ Սոլեյմանին դեռևս 2014թ․ էր ցանկություն հայտնել Սիրիայի հարցի շուրջ բանակցելու նպատակով Մոսկվա այցելել, սակայն վերջինս նրան հրավիրեց JCPOA-ի ստորագրումից հետո միայն։ Զարիֆը վերջին հարվածը համարել է Համաձայնության ներքին հակառակորդների կողմից 2016թ․ հունվարի 2-ին Թեհրանում Սաուդյան Արաբիայի դեսպանության գրավումը, ինչը ոչ միայն սխալ, այլ դավաճանական քայլ է գնահատել, երբ կարելի էր տարածաշրջանային հարցերը լուծել բանակցություններով։

Զարիֆը նաև դժգոհել է, իր խոսքերով, երկրում իշխող այն մտածելակերպից, որտեղ խիստ կարևորվում են ռազմական հզորությունը, ինչը նա համարում է սառըպատերազմյան մտածելակերպ, որտեղ անտեսվում են միջազգային հարաբերությունների հզորության հարցում դերակատար այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են՝ դիվանագիտությունը, տնտեսական հզորությունը և ազգային միասնությունը։ Նա բազմիցս մեծարել է, նշել, թե որքան է հարգել ազնվագույն ու հզոր գեներալ Սոլեյմանիին, և պարզապես ճիշտ չի համարում տարածված այն մտածելակերպը, որտեղ գլխավոր դերը հասարակական-քաղաքական ոլորտներում տրված է «ռազմադաշտին»։ Զարիֆը խոսել է նաև Եմենի հարցի շուրջ Սաուդյան Արաբիայի ու ԱՄՆ պետքարտուղարի հետ բանակցությունների մասին, որոնք նա համաձայնեցրել է գեներալ Սոլեյմանիի հետ՝ անդրադառնալով նաև Էր Ռիյադի կողմից Իրան-5+1-ի բանակցությունները խոչընդոտելու նպատակով կատարած քայլերին։

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԴԱՇՏԻ ԱԼԵԿՈԾՈՒՄ

Զարիֆի՝ շուրջ երեքժամյա հարցազրույցում առավել աղմկահարույց են հիշատակված հարցերը, որոնք տարածվեցին հենց «ճիշտ պահին»՝ հաշվի առնելով որոշ զարգացումներ ու իրադարձություններ, ինչպես նաև երկրում տիրող նախագահական ընտրությունների մթնոլորտը։ Այլ կերպ ասած՝ ձայնագրության հրապարակումն Իրանի իսլամական համակարգում առկա քաղաքական հոսանքների՝ պահպանողականների ու բարենորոգիչների միջև առկա տարաձայնությունները դարձրել են առավել ցայտուն։ Պահպանողական կողմնորոշմամբ, երկրի ռազմաքաղաքական ու տնտեսական, թերևս, հզորագույն կառույցի՝ ԻՀՊԳ-ի ու պահպանողական ուժերի, որոնք գերիշխող դիրք ունեն օրենսդիր ու դատական իշխանություններում, արձագանքները եղան կոշտ, անհանդուրժողական՝ թե՛ ԶԼՄ-ների և՛ թե քաղաքական գործիչների մակարդակով։

«Քեյհան» օրաթերթում երկրի ռազմաքաղաքական ու կրոնական առաջին դեմք, հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Ալի Խամենեիի ներկայացուցիչ և միաժամանակ պատասխանատու քարտուղար Հոսեյն Շարիաթմադարին «ԱՄՆ կառավարությանը հրաժեշտ ու ներողության հայցում» վերնագրով բավական ծավալուն խմբագրականում, որը վերահրապարակվել է բազում այլ ԶԼՄ-ներում, անարգանքի սյունին է գամել Զարիֆին։ Նա վերջինիս դաիշականների ու այդօրինակ ահաբեկիչների հետ սեղանակից ու Սոլեյմանիի սպանողներին համերաշխ է համարել։

Շարիաթմադարին, դիմելով Զարիֆին, նշել է, թե ահաբեկչության դեմ պայքարի ամենավառ խորհրդանիշ, մարտիրոսացած զորավար Սոլեյմանիի հասցեին ոչ վայելուչ արտահայտություններ անել նշանակում է հազարավոր անմեղ մանուկների, կանանց ու տղամարդկանց ոչնչացնող ահաբեկչական խմբերի հետ սեղանակից լինել և համերաշխություն հայտնել մարդասպաններ Թրամփին, Պոմպեոյին, Նաթանյահուին, Բին Սալմանին և այլոց։ Նա շեշտել է նաև՝ միամիտ չլինե՛ք, ի սկզբանե ձայնագրությունը պատրաստվել է հրապարակման համար, որի գլխավոր դերակատարը կառավարությունն է, իսկ Զարիֆն ինքնազոհողությամբ ստանձնել է ներկայացուցչի դերը։ Ապա նա հավելել է, որ այն ոչ թե իրանցիներին է ուղղված, այլ ուղերձ է ԱՄՆ կառավարությանը, որտեղ նշվում է, թե իրենք ինչ-որ կարող էին, արել են, որպեսզի իսլամական Իրանին նրա թակարդը գցեն, բայց չի հաջողվել, և ներողություն են հայցում ու հրաժեշտ տալիս[9]։ Սա այն դեպքում, երբ ձայնագրության մեջ բացարձակապես Սոլեյմանիի հասցեին դրվատանքից զատ այլ  այլ բան չի ասվել, եթե նույնակարծիք չլինելը չհամարվի անարգանք։

Քննադատող ու դատապարտող հարյուրավոր վերլուծականներ և թղթակցություններ են հրապարակվել՝ հեղինակազրկելով երկրի ԱԳ նախարարին, ալեկոծելով ողջ քաղաքական դաշտը։ Tansimnews գործակալությունը, քննադատելով կառավարության «Բանավոր պատմություն» նախաձեռնությունն ու Զարիֆին, գլխավոր մեղադրյալ է համարել Նախագահության ռազմավարության հետազոտությունների կենտրոնի արդեն նախկին տնօրենին ու նախագահի նախկին խորհրդականին, ով այդ նախագծի համար բյուջեից գումար է ստացել, բայց արխիվի համար պատրաստված նյութը չի կարողացել պատշաճորեն պահպանել, իսկ եթե դիտավորություն կա, առավել ևս ձայնագրությունը գնահատել է «անվտանգության դավաճանություն»[10]։

Օրենսդիրի կողմից էլ կոշտ քննադատություններ ու մեղադրանքներ են հնչել։ Խորհրդարանի խոսնակ Մոհամեդ Բաղեր Ղալիբաֆը, Սոլեյմանիին մեծարելով, գովերգելով,  իրեն  համարելով նրա ժառանգորդը,  նշել է, թե հիմա, երբ արդեն նա չկա, թույլ  չի տալու, որ մարդիկ պատեհապաշտությամբ զբաղվեն, իրենց քաղաքական նպատակների համար նրա հանդեպ վարվեն հանիրավի, նրա պատմական դերը նսեմացնեն ու  ներկայացնեն հակառակ կողմից[11]։

Անվտանգության ու արտաքին քաղաքականության հանձնաժողովի անդամ Զահրա Ալահյանը նշել է՝ հնարավոր է, որ Զարիֆը դատարանի առաջ կանգնի, նա չգիտի, որ դիվանագիտությունը պետք է ծառայի երկրի շահերին ու անվտանգությանը։

Պատգամավոր Մոհամեդ Թաղի Նաղդալին էլ նշել է, թե Զարիֆը հատել է կարմիր գծերը, վիրավորել զորավար Սոլեյմանիին, ուստի խորհրդարանը կկատարի այս առիթով օրենքով նախատեսված իր պարտականությունները[12]։

ԱԳ նախարարի հասցեին այդօրինակ և ավելի խիստ գնահատականներ ու որակումներ են հնչեցրել օրենսդիրի այլ ներկայացուցիչներ, ինչպես նաև ԻՀՊԳ-ի որոշ հրամանատարներ, այդ թվում՝ Էսմաիլ Քոսարին։ Բացի այդ Զարիֆը հրավիրվել է խորհրդարանի անվտանգության ու արտաքին հարցերի հանձնաժողով։ Եղել են հրապարակումներ նաև ի պաշտպանություն Զարիֆի, բայց դրանք պահպանողականների ցունամիի հետ համեմատելի չեն։

Իրանի պաշտոնական Irna գործակալությունն ապիլի 27-ին «Զարիֆին «փչացնելու» ցունամիից հետո անհրաժեշտ է խորհել»» ծավալուն հոդվածում շեշտել է, թե 7 ժամանոց երկխոսության, հատվածային, խեղաթյուրված ձայնագրության հրապարակումը, որտեղ ձգտել էին ցուցադրել զորավար Սոլեյմանիի և Զարիֆի միջև «խորը տարաձայնությունները»,  հիրավի դարձավ երկնային ճոխ սեղան վերջինիս քննադատողների համար։

Սոցցանցերում ընդդեմ Զարիֆի հեշթեգների հեղեղ առաջացավ, որոշ ԶԼՄ-ներ աննախադեպ խանդավառություն դրսևորեցին նրա մասնավոր զրույցի հրապարակման հարցում, ինչը նման է Իսրայելի Նաթանզից փաստաթղթեր գողանալուն, իսկ այս դեպքում հասավ մինչև ԱԳ նախարարի հարցապնդմանը[13]։

Հոդվածագիրը սթափության կոչ է անում, խորհուրդ տալիս՝ Զարիֆի դեմ ցունամիից հետո վերլուծություններ անելիս երեքժամյա երկխոսությունն ամբողջությամբ լսեն ու կտեսնեն, որ Սոլեյմանիի մասին միայն դրվատանքով ու գովեստով է խոսվել։ Սա ճշմարիտ է, տողերիս հեղինակն այն ամբողջությամբ լսել է երկու անգամ և բացարձակապես վիրավորական որևէ բան չի նկատել, պարզապես խոսվում է երկրում իշխող մտածողության մասին։ Հոդվածում շեշտվում է, որ տարակարծությունը երկրի կառավարման հարցում ամենասովորական երևույթն է ողջ աշխարհում, բնական են նաև զինվորականների ու դիվանագետների միջև տարաձայնությունները։ Հոդվածագիրն այնուհետև շեշտում է, որ պետք չէ սահմանափակումների վերացումը զոհաբերել խեղաթյուրված մի ձայնագրության, ինչպես ասում է հայտնի առածը՝ «Ղեյսարիեի շուկան վառել հանուն մի թաշկինակի»։ Հոդվածը եզրափակելով՝ հեղինակը նշել է՝ արժե՞ արդյոք հանուն մի քանի ավել քվեի այժմ, երբ Իրան-5+1-ի համաձայնության հակառակորդները ջանք ու եռանդ չեն խնայում դրա վերականգնումն արգելակելու ուղղությամբ, թիկունքից հարվածենք Իրանի պատվիրակությանը։

ԶԱՐԻՖԻ ՈՒ ԼԵՅԼԱԶԻ ՀԱԿԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ապրիլի 28-ին Իրանի ԱԳ նախարար Զարիֆն instagram-ի իր էջում գրառմամբ  արձագանքել է ձայնագրության հրապարակմանը, ափսոսանք հայտնել թյուրըմբռնման ու այն շահարկումների առարկա դարձնելու համար։ Նա շեշտել է, թե իր՝ դիվանագիտության ու «ռազմադաշտի» մասին ասածները տեսական դիսկուրսի շրջանակներում են ԻԻՀ-ի արտաքին հզորության երկու թևերի վերաբերյալ։ Սակայն դա դարձել է պատրվակ, որպեսզի այն իջեցնեն հպարտ զինվորականների ու համարձակ դիվանագետների երկատման մակարդակի։ Նա նշել է նաև, որ Սոլեյմանիի ու իր 20-ամյա բարեկամական կապերը եղել են սրտագին ու ջերմ, ապա տարակուսանք է հայտնել, թե ինչպես է գաղտնի ձայնագրությունը հասել «աշխարհի մյուս ծայրը»։ Նա նաև ափսոսանք է հայտնել, որ դիվանագիտության ու «ռազմադաշտի» համադրության անհրաժեշտության վերաբերյալ տեսական, գաղտնի դիսկուրսը, ինչի նպատակն օգտակար փորձառությունների փոխանցումն է հաջորդ իշխանություններին, վերածվել է ներքին վեճի ու «քաշքշուկի», իսկ որոշ երևույթների սրտացավ ու ազնիվ շեղումը ներկայացվել է որպես անձի քննադատություն[14]։

Հարցազրույցի հեղինակ, վերլուծաբան Լեյլազը ևս, instagram-ի ուղիղ եթերում  անդրադառնալով ձայնագրության հրապարակմանը, շեշտել է, որ ցանկանում է տեսնել, թե արդյոք Տեղեկատվության նախարարությունն ի զորու է հայտնաբերել տեսագրությունը գողացող մարդուն, հնչեցնել անունը, թե Նաթանզի դեպքի օրինակով սպասելու է մինչև այն պայթի, հետո անունը հայտարարի։ Նա, հենվելով նշյալ գերատեսչության վրա, հավելել է, թե այն ընդունակ է միայն լսելու Լեյլազի հեռախոսային խոսակցությունները, ապա շեշտել, որ ձայնագրությունը հրապարակողը պետք է պատժվի[15]։

ԱՅԼ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ՀԵՏ ՓՈԽԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՇՈՇԱՓԵԼԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆ ՉԵՆ ԿՐԵԼ

Զարիֆը, հրապարակված ձայնագրությունում, ինչպես նշվեց, անդրադարձել է Իրան-5+1-ի  անդամ երկրների դիրքորոշումներին ու կատարած քայլերին, մասնավորապես Ռուսաստանին, ինչպես նաև այդ երկրի հետ համագործակցություններին  տարածաշրջանային հարցերում, որոնք, թերևս, քննադատական լույսի ներքո են ներկայացված։ Ուստի ենթադրվում էր, որ Մոսկվայի հակազդեցությունը համապատասխան է լինելու։ Սակայն Մոսկվայից հնչել է հավասարակշիռ և բավականին զուսպ արձագանք, որտեղ կարևորվել են Մոսկվա-Թեհրան պատմական փոխհարաբերությունները, ընդգծվել, որ ոմանք ձգտում են հարվածի տակ դնել դրանք։

Ապրիլի 29-ին Ռուսաստանի ԱԳ նախարարության խոսնակ Մարիա Զախարովան, անդրադառնալով Զարիֆի ձայնագրության արտահոսքին, շեշտել է, թե Ռուսաստանի համար չափանիշն Իրանի պաշտոնական դիրքորոշումն է, որի շրջանակներում Թեհրանը, բազմիցս բարձր գնահատելով Մոսկվայի գործելակերպը, JCPOA-ի առնչությամբ գոհունակություն է հայտնել։ Զախարովան ևս ձայնագրության տարածման համար ընտրված ժամանակը գնահատել է բանակցություններին հարվածող քայլ՝ հավելելով, որ Մոսկվան գիտի, թե դա ում ձեռքի գործն է։ Նա շեշտել է, որ Ռուսաստանի շահերը կամ գործընկերներին շահարկումների առարկա չի դարձնում, բայց և այնպես քննադատություն է հնչեցնում Զարիֆի հասցեին՝ նշելով, որ Մոսկվան իր գործընկերներին դատում է նրանց գործերով և ոչ թե չկշռադատված ու անընդունելի խոսքերով[16]։ Հավելենք, որ Զարիֆը ձայնագրությունում նշել է, որ Ռուսաստանն Իրանի հետ փոխհարաբերությունները գերադասում է այլ խողովակներով իրականացնել՝ երկրորդ պլան մղելով ԱԳ նախարարությանը։ Ռուսաստանի նման հակազդեցությունը մեծավ մասամբ պայմանավորված է այդ երկրի ԱԳ նախարարության պարզաբանումներով։

Իրանի ԱԳ նախարարության խոսնակը, դեռևս ապրիլի 26-ին անդրադառնալով Ռուսաստանի առնչությամբ հարցազրույցում արծարծված տեսակետներին, նշել էր, թե դրանք լոկ փորձագիտական տեսակետներ են, իսկ պաշտոնական տեսակետները ձևավորվում են այդօրինակ տարբեր, երբեմն նաև միմյանց հակասող տեսակետների, խոսույթների համագումարի արդյունքում, որը հայտարարվում է ԱԳ նախարարության ու այդ երկրի նախագահի կողմից։ Նա ընդգծել է նաև, որ Զարիֆը ռուս-իրանական փոխհարաբերությունների ընդլայնման ճարտարապետներից է, ապա հավելել, թե նա բազմիցս այցելել է Ռուսաստան, երկու երկրների փոխառնչությունները զգալիորեն ընդլայնվել են, և այդ միտումը շարունակվել է՝ ի հեճուկս որոշ ԶԼՄ-ների խանդավառության, ինչը որևէ ազդեցություն չի ունենալու երկու երկրների փոխհարաբերությունների զարգացման վրա[17]։

Հրապարակված ձայնագրությունում Զարիֆը, խոսելով JCPOA-ի մասին և դժգոհելով դիվանագիտությունը երկրորդ պլան մղելու առնչությամբ, անդրադարձել է ԱՄՆ նախկին պետքարտուղար Ջոն Քերիին, ով այժմ Ջո Բայդենի գլխավորած կառավարությունում՝  Ազգային անվտանության խորհրդում, կլիմայի փոփոխության հարցերով պատասխանատուն է։ ԱՄՆ Կոնգրեսում հանրապետական սենատորների ու ներկայացուցիչների պալատի որոշ անդամների խիստ զայրացրել է այն, որ Սիրիայում Իրանի ուժերի դիրքերի վրա Իսրայելի կողմից 200 անգամ կրակ բացելու մասին  Զարիֆին հայտնել է Քերին, ուստի պահանջում են նրա անհապաղ հրաժարականը։ Սա այն դեպքում, երբ Քերին իր թվիթերյան էջում հերքել է Զարիֆի խոսքերը, շեշտել, որ երբեք նրա հետ Իսրայելի գաղտնի գործողությունների մասին չի խոսել[18]։ Իսկ Պետքարտուղարության խոսնակ Նեդ Փրայսն այդ առնչությամբ շեշտել է, որ ընդհանրապես արտահոսքի տեղեկությունների հավաստիությունը կասկածելի է և հավելել, որ եթե այն ժամանակվա մամուլի ասուլիսներին հայացք նետենք, կտեսնենք, որ այդ տեղեկությունները բնավ էլ գաղտնի չեն եղել։ 

Հավելենք, որ ինչպես նշում են արևմտյան ԶԼՄ-ները, Իսրայելը երբեք ջանք չի գործադրել հերքելու Սիրիայում իրեն վերագրվող հարձակումները։ Ավելին, նշվում է, որ իսրայելցի բարձրաստիճան պաշտոնյաները 2018թ․ սեպտեմբերի 13-ին հայտարարել են, թե շուրջ մեկուկես տարվա ընթացքում այդ երկրի բանակն ավելի քան 200 հարձակում է իրականացրել Սիրիայում իրանական օբյեկտների ու դիրքերի դեմ[19]։  Այլ խոսքով՝ հաշվի առնելով պաշտոնական Վաշինգտոնի հայտարարությունները՝ ձայնագրությունը որևէ լուրջ ազդեցություն չի ունեցել այդ երկրի իրանյան քաղաքականության վրա, և որ JCPOA-ի վերականգնման առնչությամբ ջանքերը շարունակվում են։

Ինչպես հայտնի է, Սաուդյան Արաբիան ի սկզբանե դեմ է եղել և այսօր էլ չի փոխել իր դիրքորոշումը JCPOA-ի վերաբերյալ։ Հրապարակված ձայնագրությունում ևս Զարիֆը խոսել է այդ երկրի կողմից դժվարություններ հարուցելու ջանքերի մասին։ Նա խոսել է նաև Եմենի հարցում Էր Ռիյադի ոչ կառուցողական դիրքորոշման ու հրադադարի առնչությամբ պայմանավորվածությունը խախտելու մասին։ Հետևաբար կարելի էր ենթադրել, որ ձայնագրությունը կարող էր բացասաբար անդրադառնալ Իրաքի միջնորդությամբ երկու երկրների փոխհարաբերությունների բարելավման շուրջ գաղտնի բանակցությունների վրա։ Դրանք տեղի են ունեցել ապրիլի 9-ին Բաղդադում։ Վերջինս հաստատել է դա, սակայն Էր Ռիյադը պաշտոնապես հերքել է։

Իրան-Սաուդյան Արաբիա փոխհարաբերություններն ընդհատվել են 2016թ․ հունվարից, երբ Սաուդյան Արաբիայում հայտնի շիա հոգևորական Նամիր ալ Նամիրին մահապատժի ենթարկելու առնչությամբ Թեհրանում ցուցարարները գրավեցին այդ երկրի դեսպանությունը, ինչը Զարիֆը ձայնագրությունում ոչ միայն սխալ, այլև դավաճանական է գնահատել։ Ստեղծված իրավիճակում Սաուդյան Արաբիայի թագաժառանգ Մոհամեդ բին Սալմանը, ով երկրի դե ֆակտո ղեկավարն է, հայտնի է նաև խիստ հակաիրանական հայացքներով, ապրիլի 27-ին հեռուստազրույցի ժամանակ, ինչպես գնահատում են փորձագետները, ակնհայտ «խաղաղասիրական» երանգով ընդգծել է, թե Էր Ռիյադը ցանկանում է Իրանի հետ ունենալ «լավ ու հատուկ» փոխհարաբերություններ։ Նա չի պատասխանել գաղտնի բանակցությունների վերաբերյալ հեռուստալրագրողի հարցին, բայց նշել է, որ տարածաշրջանի ու միջազգային գործընկերների հետ ջանքեր են գործադրում Իրանի «բացասական վերաբերմունքների» հարցը լուծելու ուղղությամբ։ Սալմանը հավելել է նաև, թե Էր Ռիյադը չի ցանկանում, որ Իրանի վիճակն ավելի վատթարանա, այլ ընդհակառակը՝ ցանկանում է, որ Իրանը բարգավաճի և  տարածաշրջանին ու աշխարհին բարօրություն բերի[20]։ Էր Ռիադի խոսույթի նման փոփոխությունը, թերևս, պայմանավորված է Եմենի հարցի կարգավորմամբ, որտեղ երկրները միջնորդավորված պատերազմի մեջ են, և Իրանի ազդեցությունը հուսիների վրա անժխտելի փաստ է։ Չի կարելի բացառել նաև,  որ հրապարակված ձայնագրությունը ոչ թե բացասական, այլ ինչ-որ չափով դրական ազդեցություն է ունեցել՝ հաշվի առնելով դեսպանության սխալ համարելը։ 

***

Նախագահության ռազմավարական հետազոտությունների կենտրոնի հովանու ներքո իրականացվող նախագծի շրջանակներում, գաղտնի դասակարգմամբ, Իրանի ԱԳ նախարարի յոթժամյա ձայնագրությունից հրապարակվել է երեքժամյա հատված, որը վերաբերում է Իրանի ԱԳ նախարարության օրակարգային ու, թերևս, հրատապ հարցերին։ Ինչպես օրինակ, JCPOA-ի վերականգնման շուրջ բանակցություններն են, որոնք զգալի տեղ են գրավել ձայնագրությունում և խիստ կարևոր են Թեհրանի համար՝ ընդհանրապես, իսկ շուտափույթ լուծումը՝ բարենորոգչա-չափավորական թևի՝ մասնավորապես, քանի որ հարցի լուծումը նշանակալի դեր կունենա վերջիներիս համար նախագահական ընտրություններին։ Ահա թե ինչու է նախագահ Ռոհանիին մտահոգել առաջին հերթին հենց այդ հարցը, ինչը կապել է ներքին հնարավոր պառակտման հետ։

Իրականում էլ, կարելի է նշել, որ ձայնագրության հրապարակումը խիստ սրել է  համակարգում առկա քաղաքական ուժերի՝ պահպանողական ու բարենորոգչա-չափավորական թևերի միջև տարաձայնությունները, Սոլեյմանիի հետ Զարիֆի համակարծիք չլինելը, երկրում արդեն իշխող դարձած ընտրական մթնոլորտում պահպանողականների համար դարձել է մրցակցի դեմ հարվածային զենք։

Բացի այդ այս առումով նշանակալից են նաև Ռուսաստանի ու Չինաստանի հետ փոխհարաբերությունների վերաբերյալ Զարիֆի տեսակետները, որտեղ առկա են քննադատություններ։ Մինչդեռ պահպանողականները խիստ կարևորում են այդ երկրների հետ ռազմավարական մակարդակի փոխառնչությունները, նախագահ Ռոհանիի կառավարությանը և մասնավորապես Զարիֆին մեղադրում արևմտամետության համար, ահավասիկ խորհրդարանի խոսնակ Ղալիբաֆը, ով խիստ շահագրգիռ է Մոսկվայի հետ փոխհարաբերությունների սերտացմամբ։ Ավելին, նա ընթացիկ տարվա փետրվարի սկզբներին Մոսկվա կատարած այցից հետո հայտարարել էր, թե առաջիկա երկու շաբաթվա ընթացքում սկսվելու են Իրանի՝ ԵԱՏՄ-ին անդամակցելու շուրջ բանակցությունները, սակայն հետո լռություն տիրեց։

Ինչպես նշվել է վերևում, Ղալիբաֆը, որոշ հանգամանքներով պայմանավորված, այդ թվում նախագահի՝ նրա թեկնածության հավանականությամբ, խստագույնս քննադատություններ է հնչեցրել խնդրո առարկայի վերաբերյալ։ Ավելին, նա, ակնարկելով Զարիֆին ու համախոհերին, շեշտել է, թե վերջին իրադարձությունները պատճառ կդառնան, որ արևմտամետները վերջնականապես խայտառակվեն ու արմատախիլ լինեն երկրից[21]։ 

Չինաստանի դեպքում էլ բարենորոգիչները մեղադրվել են 25-ամյա համաձայնության հարցում պասիվություն դրսևորելու համար, դարձել պահպանողականների սուր քննադատությունների  թիրախ։ Այլ կերպ ասած՝ թեև Մոսկվայի հակազդեցությունը ձայնագրության հրապարակմանը հավասարակշիռ է, իսկ Չինաստանը, թերևս, լռել է, սակայն բացառված չէ, որ վերջիններս շահագրգիռ լինեն JCPOA-ի վերականգնման ձգձգմամբ մինչև Իրանի նախագահական ընտրությունների ավարտը։

Ահավասիկ, Ռուսաստանը բանակցությունների վերջին փուլից հետո, ի տարբերություն Իրանի լավատեսության, հայտնել է, թե լուրջ դժվարություններ կան և ձեռքբերումները շոշափելի չեն։ Մինչդեռ, թեև Թրամփի կողմնակիցներն ու հանրապետական սենատորները խիստ բացասաբար են ընկալել  հրապարակման մեջ Ջոն Քերիի մասին տեղեկությունը, սակայն պաշտոնական Վաշինգտոնը գերադասել է տեղեկության արտահոսքին լուրջ չվերաբերվել։ Քերիին վերագրվող մեղադրանքի առնչությամբ էլ ընդգծել  է, որ այդ մասին տեղեկությունները բնավ էլ գաղտնի չեն եղել։

Այլ խոսքով՝ «Իրան ինտերնեշնըլի» հրապարակումը, կարելի է ասել, որ գլխավորապես լուրջ ազդեցություն է ունեցել Իրանի ներքաղաքական զարգացումների վրա, խորացրել քաղաքական ուժերի միջև տարաձայնությունները, և գուցե դրանք նախագահական ընտրությունների վրա կունենան որոշիչ ազդեցություն։ Թեև Զարիֆը տարբեր առիթներով ձայնագրության մեջ նշում է, թե չի ցանկանում որպես նախագահի թեկնածու մասնակցել ընտրություններին, բայց և այնպես նա դիտվում է որպես չափավորա-բարենորոգչական թևի հնարավոր թեկնածուներից մեկը։ Այժմ ոմանք դա ոչ արդիական թեմա են համարում՝ տեղի ունեցածը գնահատելով նրա քաղաքական կարիերայի ավարտ, իսկ ոմանք էլ, ընդհակառակը, նշում են, որ ստեղծված իրավիճակը կնպաստի ընտրություններին նրա հաջողությանը։

Սակայն մայիսի 2-ին, թերևս, վերջնականապես դրվեց Զարիֆի քաղաքական կարիերայի վերջակետը։ Հեղափոխության առաջնորդը, խոսելով տեղի ունեցածի մասին և խիստ քննադատելով նրան, հայտնել է, որ «շատ մեծ սխալ» է գործել։ Թեև Զարիֆը խոնարհաբար ներողություն է հայցել առաջնորդին նեղացնելու առնչությամբ, սակայն հաշվի առնելով որոշ հանգամանքներ՝ դա չի հանգեցրել հրաժարականի։ Իրերն իրենց անուններով կոչելով՝ Շարիաթմադարիի խոսքով՝ ինքնազոհողության է գնացել և 61 տարեկանում քաղաքականապես անցել թոշակի, ինչը ենթադրելի էր հենց Շարիաթմադարիի խմբագրականից։

Էմմա Բեգիջանյան

Իրանագետ, ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1] Զարիֆի արտահայտած տեսակետները փաստերի արձանագրության նպատակ են ունեցել, https://www.isna.ir/news/1400020603681/%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE

[2] Նույն տեղում։

[3] Զարիֆի ձայնագրությունը գողացվել է․ Ռոհանիի կարգադրությունը Տեղեկատվության նախարարին հարցն ուսումնասիրելու մասին, https://mashreghnews.ir/news/1209393/%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D9%82%D8%AA-%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C

[4] «Քեյհան» օրաթերթ, ԱՄՆ կառավարությանը հրաժեշտ ու ներողության հայցում, 28 ապրիլի, 2021թ․։

[5] Ռոհանի․ Ձայնագրության հրապարակման նպատակը միջուկային ծրագրերի շուրջ բանակցությունների «հաջողությունը» հարվածի տակ դնելն է, https://www.radiofarda.com/a/iran-rohani-says-zarif-audio-file-published-to-harm-nuclear-talks/31226767.html

[6] Զարիֆի՝ հրապարակված հարցազրույցն ամբողջությամբ, https://www.youtube.com/watch?v=Q-J8QuYE5vI

[7] Նույն տեղում։

[8] Զարիֆի՝ հրապարակված հարցազրույցն ամբողջությամբ, https://www.youtube.com/watch?v=Q-J8QuYE5vI

[9] ԱՄՆ կառավարությանը հրաժեշտ ու ներողության հայցում, https://www.farsnews.ir/news/14000207001024/%D9%BE%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D9%87%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AE%D8%AF%D8%A7%E2%80%8C%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7

[10] Զարիֆի ձայնագրության արտահոսքի համար գլխավոր մեղադրյալը Հեսամըդդին Աշնան է, https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/02/07/2492649/%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D9%85%D8%AA%D9%87%D9%85-%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%81%D8%B4%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81

[11] Սաաիդ Լեյլազ․ Ձայնագրությունը հրապարակողը պետք է պատժվի, https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20210428-%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D9%84%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D9%87-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

[12] Պահպանողականների խիստ հակազդեցությունները․ դավաճաններին ներկայացնելու ենք դատական իշխանությանը, https://aftabnews.ir/fa/news/706435/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%D8%A6%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%88%D9%87%E2%80%8C%D9%82%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%85

[13] Զարիֆին «փչացնելու» ցունամիից հետո անհրաժեշտ է խորհել, https://www.irna.ir/news/84309889/%D8%B6%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%BE%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81

[14] Զարիֆ․ «Ռազամադաշտն» ու դիվանագիտությունը միմյանց լրացնող եմ համարում, չեմ հասկանում՝ ինչպես է ձայնագրությունը հայտնվել աշխարհի մյուս ծայրում, https://www.radiofarda.com/a/iran-zarif-reacts-to-audio-file-soleimani-diplomacy-secret/31226740.html

[15] Սաաիդ Լեյլազ․ Ձայնագրությունը հրապարակողը պետք է պատժվի, https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20210428-%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D9%84%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D9%87-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

[16] Ռուսաստանի հակազդեցությունը Զարիֆի հարցազրույցին․ Մեզ համար չափանիշ են Իրանի պաշտոնական դիրքորոշումները, https://www.radiofarda.com/a/31230188.html

[17] Զարիֆի արտահայտած տեսակետները փաստերի արձանագրության նպատակ են ունեցել, https://www.isna.ir/news/1400020603681/%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE

[18] Ջոն Քերին հերքել է Զարիֆի հետ Սիրիայի վրա Իսրայելի օդուժի հարձակումների մասին երկխոսությունը, https://www.radiofarda.com/a/john-kerry-denies-ever-discussing-the-israeli-strikes-in-syria-with-zarif/31225015.html

[19] Նույն տեղում։

[20] Մոհամեդ բին Սալման․ Ցանկանում ենք Իրանի հետ լավ փոխհարաբերություններ ունենալ, https://www.dw.com/fa-ir/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%AE%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%85/a-57357447

[21] Սաաիդ Լեյլազ․ Ձայնագրությունը հրապարակողը պետք է պատժվի,

https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20210428-%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D9%84%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D9%87-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

Քոչարյանն ազատագրված տարածքներն «ադրբեջանական շրջաններ» է անվանում

Հայաստանի Հանրապետության 2-րդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանն օրերս հանդիպել է իր երիտասարդ աջակիցների հետ և պատասխանել նրանց հարցերին:

Ներկայումս իրեն ընդդիմադիր հռչակած և առաջիկա ընտրություններին դեռևս անհայտ ձևաչափով մասնակցելու հայտ ներկայացրած Քոչարյանը պատասխանել է նաև Արցախի խնդրի և բանակցություններում իր «հաջողությունների» վերաբերյալ հարցերին, որտեղ, ի թիվս մի շարք ուշագրավ և թեմային ծանոթ մասնագետների գնահատմամբ` անհասկանալի ձևակերպումների, խոսել է կարգավորման իր «ապագա տարբերակի» մասին:

Քոչարյանը, մասնավորապես, փորձել է բացատրել, թե սահմանային ինչ տեսք է ունենալու Լեռնային Ղարաբաղը: Այստեղ Արցախի և Հայաստանի Հանրապետությունների նախկին նախագահը ցանկացել է երիտասարդներին ներկայացնել Լեռնային Ղարաբաղի սահմանների վերաբերյալ որոշ տեղեկություններ: Նրա խոսքով` հայկական կողմը փաստացի տնօրինում էր նախկին «НКАО»-ի (Нагорно-Карабахская автономная область, Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ) տարածքը և 7 ադրբեջանական շրջանները:

© News.amTV

Այստեղ Ռոբերտ Քոչարյանը, բացի ազատագրված տարածքներն «ադրբեջանական շրջաններ» որակելուց, ուշագրավ «լուծում» է առաջարկում. վերականգնել նախկին «НКАО»-ն (Нагорно-Карабахская автономная область, Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ): Սակայն փորձում է շարունակել միտքը` չկարողանալով այդպես էլ նշել` «НКАО»-ի կարգավիճա՞կը վերականգնել, թե՞ սահմանները:

Հիշեցնենք, որ «НКАО»-ն ինքնավար մարզ էր Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմում…, չուներ Մայր Հայաստանի հետ ցամաքային կապ…

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Նոյեմբերի 9-ի հայտարարության մեջ Զանգեզուր, Սյունիք, միջանցք արտահայտություններ չկան. Փաշինյան

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ խորհրդակցություն է տեղի ունեցել Սյունիքի մարզպետարանում:

Խորհրդակցությանը մասնակցել են Ազգային անվտանգության ծառայության տնօրեն Արմեն Աբազյանը, Տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարար Սուրեն Պապիկյանը, Ոստիկանության պետ Վահե Ղազարյանը, Սյունիքի մարզպետ Մելիքսեթ Պողոսյանը, փոխմարզպետերը, 4-րդ բանակային կորպուսի հրամանատար, գեներալ-մայոր Արտակ Բուդաղյանը, Սյունիքի մարզի ՀՀ ՊՆ N զորամասի հրամանատար Արգամ Գևորգյանը, իրավապահ մարմինների մարզային վարչությունների ղեկավարները:

Իր խոսքում վարչապետ Փաշինյանը նշել է.

«Բարև ձեզ, հարգելի գործընկերներ: Այսօր մեր հերթական մարզային խորհրդակցությունը տեղի է ունենում Սյունիքի մարզում:

44-օրյա պատերազմից հետո Սյունիքի մարզի շուրջ, առավել ևս անվտանգային իրավիճակի, իրադրության փոփոխություն ունենք, և այդ իրադրությունն էլ ավելի սրվում է Ադրբեջանի ղեկավարության կողմից արվող սադրիչ և անկանոն, հակասական հայտարարություններով: Ընդ որում, ուզում եմ ձեր ուշադրությունը հրավիրել այն փաստի վրա, որ այդ հայտարարությունները հակասում են մեկը մյուսին: Մի կողմից՝ Ադրբեջանի ղեկավարությունը հայտարարում է, թե Հայաստանի նկատմամբ տարածքային պահանջներ և ակնկալիքներ չունի, մյուս կողմից՝ հայտարարում է ուժով Զանգեզուրի միջանցք բացելու մասին: Այսօր էլ Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարությունն ստիպված էր հերքել Ադրբեջանի ղեկավարին՝ ասելով, որ խոսք չկա Հայաստանի տարածքի նկատմամբ ոտնձգությունների վերաբերյալ: Այնուամենայնիվ, իմ գնահատականն այն է, որ այդ հայտարարությունները սադրիչ են և պետք է արժանանան պատշաճ ուշադրության, արձագանքի և պատշաճ հակազդեցության, այդ թվում՝ միջազգային հարթակներում մեր երկրի դիվանագիտական առաքելությունների կողմից:

Բայց, մյուս կողմից, ուզում եմ կրկին ընդգծել հետևյալը -որպեսզի շահարկումների տեղիք չտանք — որ նոյեմբերի 9-ի հայտարարության մեջ Զանգեզուր, Սյունիք, միջանցք արտահայտություններ չկան: Խոսք է գնում տարածաշրջանային կոմունիկացիաների բացման մասին, և հունվարի 11-ի մոսկովյան հայտարարությամբ մենք հստակ արձանագրել ենք և մեկնաբանել ենք, թե ինչ պիտի տեղի ունենա՝ պիտի տեղի ունենա տարածաշրջանի հաղորդակցության ուղիների բացում:

Եթե Ադրբեջանը խոսում է «Զանգեզուրի միջանցքի» մասին, ուրեմն այդ նույն տրամաբանությամբ Հայաստանը կարող է խոսել «Նախիջևանի միջանցքի» մասին, հյուսիս-ադրբեջանական միջանցքի մասին: Որովհետև Ադրբեջանը, ըստ այդ պայմանավորվածության և գրավոր հրապարակված փաստաթղթերի, կարող է արժանանալ, կարող է ստանալ միայն այնպիսի «միջանցք», ինչպիսին Հայաստանը կստանա Ադրբեջանի տարածքով, այդ թվում Նախիջևանի տարածքով՝ և՛ բուն Ադրբեջանի տարածքով, և՛ Նախիջևանի տարածքով: Իսկ կոմունիկացիաների բացումը բոլորովին ուրիշ խնդիր է: Բ այց, այնուամենայնիվ, եթե անկեղծ լինեմ, իմ մեկնաբանությունն այն է, որ Ադրբեջանի ղեկավարությունը նման սադրիչ հայտարարություններով պարզապես ուզում է վիժեցնել գործընթացը, այսինքն՝ ուզում է հետ կանգնել պայմանավորվածություններից՝ լարելով, սրելով իրավիճակը տարածաշրջանում և շարունակելու համար Հայաստանի շրջափակման քաղաքականությունը:

Քանի որ նախկինում ամբողջական առիթ չի եղել, ես ուզում եմ նաև խոսել Սյունիքի այն սահմանագծի մասին, որը մենք ունենք: Ի՞նչ է տեղի ունեցել:

Գիտեք, 44-օրյա պատերազմը, ցավոք, մեզ համար այն ընթացքը չի ունեցել, որը կարող էինք ակնկալել: Եվ մի իրավիճակում, երբ մեր պաշտպանական կարողությունները բավարար և պատշաճ չէին, որոշում է կայացվել՝ Սյունիքի սահմանագիծը համապատասխանեցնել Հավաքական անվտանգության պայմանագրի սահմանագծին, որպեսզի մենք այդտեղ կոլեկտիվ անվտանգության համակարգերը կարողանանք աշխատեցնել:

Շատ քննարկվում է հայ-ռուսական ռազմավարական և ռազմաքաղաքական դաշինքը, և կրկին ուզում եմ ընդգծել, որ հայ-ռուսական ռազմաքաղաքական դաշինքը տարածվել է, համենայնդեպս — հիմա կա նաև այլ գործոն, իհարկե, ռուս խաղաղապահների գործոնը Լեռնային Ղարաբաղում՝ Արցախում — Հայաստանի մասով մինչ այս պահն էլ ռուս-հայկական ռազմաքաղաքական դաշինքը տարածվում է Հայաստանի Հանրապետության պետական սահմանները ներառյալ և այդ սահմաններից ներս:

Իսկ ինչպիսի՞ն են այդ սահմանները: Հատուկ ուզում եմ ընդգծել, որ այդ սահմանները Հայաստանի Հանրապետությունն ինքը որոշել է և տեղորոշել է — արդեն դրա մասին բազմիցս խոսել եմ — «Հայաստանի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանման մասին» օրենքով՝ ընդունված 2010 թվականի մայիսի 24-ին, որտեղ վարչական սահմաններն են գծվել: Հիմա, այդ օրենքի հավելվածից ի՞նչ ենք կարդում, ի՞նչ են սահմանել՝

Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզի Շուռնուխ գյուղական համայնքի վարչական սահմանների նկարագրությունը: Շուռնուխ գյուղական համայնքը գտնվում է մարզի արևելյան մասում: «Ա»-«Բ» հատվածով սահմանակից է պետական սահմանին (Ադրբեջանի Հանրապետություն): Հաջորդ պարբերությունը՝ Շուռնուխ-պետական սահման (Ադրբեջանի Հանրապետություն) սահմանագիծը՝ «Ա»-«Բ»: «Ա»-«Բ» հատվածով սահմանագիծը համընկնում է Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության պետական սահմանի հետ:

Հաջորդը՝ Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզի Որոտան գյուղական համայնքի վարչական սահմանների նկարագրությունը: «Բ»-«Գ» հատվածով սահմանագիծը համընկնում է Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության պետական սահմանի հետ: Սա շատ կարևոր է ընդգծել, որովհետև Հայաստանի Հանրապետությունը ինքը, 2010 թվականին ընդունված օրենքով, նկարագրել է իր տարածքը, այն տարածքը, որտեղ Հավաքական անվտանգության պայմանագիրը գործում է:

Բոլորիս ուշադրությունն եմ ուզում հրավիրել, որ չի նշվել, որ սահմանագիծը համընկնում է Հայաստանի Հանրապետության և Արցախի Հանրապետության սահմանի հետ, այլ գրվել է, որ սահմանագիծը համընկնում է Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի պետական սահմանի հետ: Եվ սրանք են այն շղթայական իրողությունները, որոնք բերել են այսօրվա ստատուս քվոյին:

Բայց, այնուամենայնիվ, մեր խնդիրը հետևյալն է, և ես ուզում եմ ընդգծել, որ ընդհանրապես Հայաստանի Հանրապետության սահմանների և, մասնավորապես, Սյունիքի մարզի սահմանների պահպանության և անվտանգության մակարդակը պետք է բարձրացնել: Հարցը պետք է բաժանել 2 մասի՝ առաջինը՝ սահմանի պահպանությունը, երկրորդը՝ երկրի անվտանգության պաշտպանությունը: Սահմանային անվտանգությունը, ինչպես արդեն պայմանավորվել ենք և կատարել ենք համապատասխան որոշումներ, պետք է իրականացնեն Ազգային անվտանգության ծառայության սահմանապահ զորքերը, իսկ արդեն անվտանգային հարցերով՝ բնականաբար, մեր բանակը, մեր Զինված ուժերը:

Ուզում եմ կրկին ընդգծել, որ Հայաստանի Հանրապետությունում արդեն իսկ սկսվել է Զինված ուժերի բարեփոխումների լայնածավալ ծրագիր, և այդ ծրագիրը մենք իրականացնում ենք Ռուսաստանի Դաշնության հետ: Մենք պետք է, այդ ծրագրի իրականացման և բարեփոխումների համատեքստում, հաշվի առնենք և հաշվի նստենք բոլոր հետևությունների հետ, որոնց առերեսվել ենք 44-օրյա պատերազմի ընթացքում:

Այո՛, մենք պետք է ունենանք ուժեղ բանակ: Մենք պետք է ունենանք այնպիսի բանակ, որը լինի արժանի դաշնակից և նաև Հայաստանի Հանրապետության անվտանգության և տարածքային ամբողջականության հիմնական երաշխավորը: Այս ճանապարհին Հայաստանի Հանրապետությանը որևէ մեկը չի կարող կանգնեցնել, առավել ևս, որ մենք մեր ռազմաքաղաքական, դաշնակցային հարաբերությունների համատեքստում անվտանգային որոշակի պարտավորություններ ունենք՝ նաև տարածաշրջանային նշանակության: Ուզում եմ ընդգծել, որ երբ խոսում ենք դաշնակցային պարտավորությունների մասին՝ ոչ միայն մեր նկատմամբ կան պարտավորություններ, այլև մենք նույնպես ունենք պարտավորություններ, և այս համատեքստում այդ պարտավորությունները պետք է լիարժեք ի վիճակի լինենք, կարողանանք կատարել, և Զինված ուժերի բարեփոխումները պիտի տեղավորվեն նաև այս տրամաբանության մեջ:

Շատ կարևոր է ընդգծել, որ Սյունիքի սոցիալ-տնտեսական հարցերը նույնպես գտնվում են մեր ուշադրության կենտրոնում: Գիտեք, որ Սյունիքի հարցերով զբաղվող աշխատանքային խումբ է ստեղծվել, այդ աշխատանքային խումբը կայացրել է որոշումներ, արդեն իսկ տեղի է ունենում առաջին ծրագրերի իրականացումը, բնակարանաշինության ծրագիր է իրականացվում Շուռնուխ համայնքում: Մենք այնտեղ բնակարանների կառուցում ենք մեկնարկում: Եվ կրկին մեկ կարևոր փաստ՝ եթե չեմ սխալվում, անկախությունից ի վեր, ինչպես, օրինակ, Տավուշի մարզի Չինարի գյուղում, այնպես էլ Սյունիքի մարզի Շուռնուխ համայնքում տուն չի կառուցվել:

Սա, իհարկե, շատ տխուր փաստ է, և շատ տխուր է այն, որ մենք տնաշինության ծրագիրն սկսում ենք ահա այս իրավիճակում և այս առիթով։ Մենք շարունակելու ենք սոցիալ-տնտեսական ծրագրերի իրականացումը Սյունիքի մարզում, և այս համատեքստում մեզ համար չափազանց կարևոր է անդրադարձ կատարել նաև այն հարցին, թե, մասնավորապես, հանքարդյունաբերության ոլորտում ինչ բարեփոխումներ ունենք իրականացնելու, որպեսզի Հայաստանի Հանրապետությունը՝ որպես պետություն և Հայաստանի Հանրապետության ժողովուրդը, հասարակությունը համոզված լինի, որ ազգային հարստությունից իրեն հասանելիք պատշաճ բաժնեմաս, չափաբաժին է ստանում և ոչ թե դա, այնուամենայնիվ, գտնվում է անձանց վերահսկողության տիրույթում։

Ուզում եմ անդրադառնալ նաև այսօր Մեղրիում տեղի ունեցած միջադեպին։ Հստակ է, որ տեղի է ունեցել օրենքի խախտում, և ես ակնկալում եմ, որ հանրապետության իրավապահ մարմինները շատ հստակ և կոշտ կերպով կարձագանքեն, որովհետև չի կարելի թույլ տալ, որ մարդկանց փոքր խմբակ ուղղակի ստեղծի տպավորություն, և ընդհանրապես անկախ տպավորությունից՝ չի կարելի թույլ տալ, որ անպատժելիության մթնոլորտ գոյություն ունենա Հայաստանի Հանրապետությունում։ Պարոն Աբազյան և պարոն Ղազարյան, դուք հիմա այստեղ եք, ակնկալում եմ, որ շատ կտրուկ և հատուկ գործողություններով այս հարցը կլուծվի, և մեղավորները, հանրության համար տեսանելի ձևով, կկանչվեն պատասխանատվության»։

Իրավապահ մարմինների մարզային կառույցների ներկայացուցիչները տեղեկացրել են, որ դեպքի հետ կապված մամուլի հաղորդագրությունները համապատասխանաբար հանվել են և ուղարկվել են Ոստիկանություն՝ 180-181-րդ հոդվածներով քրեական դատավարությամբ նախատեսված ընթացքը որոշելու։ Այս պահի դրությամբ արդեն Քրեական օրենսգրքի 258-րդ հոդվածի 3 մասի հատկանիշներով հարուցված է քրեական գործ, և Ոստիկանությունից նյութերը, ըստ ընթացակարգի, պետք է արդեն ուղարկվեն Քննչական կոմիտե:

Հաջորդիվ խորհրդակցության ընթացքում քննարկվել են Սյունիքի մարզի սոցիալ-տնտեսական վիճակին, մասնավորապես, գյուղոլորտի` արոտավայրերի, խմոցիների կառուցման, ենթակառուցվածքների, ճանապարհաշինության, լայնածավալ այգեգործության զարգացման ծրագրերին վերաբերող հարցեր:

Վարչապետը կարևորել է Սյունիքում բնակիչների համար անհրաժեշտ պայմանների ապահովումը, որոնք կնպաստեն բարեկեցության ապահովմանն ու զարգացմանը: Այս համատեքստում Նիկոլ Փաշինյանը պատասխանատուներին տվել է կոնկրետ հանձնարարականներ:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Հորդանանում արքայական հեղաշրջման փորձ է կանխվել

Հորդանանի Հաշիմյան Թագավորության իրավապահները ձերբակալել են նախկին թագաժառանգ Համզա բին Հուսեյնին և ևս 20 անձանց, որոնց թվում` հատուկ ծառայությունների աշխատակիցներ, ցեղային առաջնորդներ, ովքեր մասնակից են եղել Աբդալլա 2-րդ թագավորին գահընկեց անելու ծրագրի նախապատրաստմանը:

Ձերբակալվածների թվում են արքայական ընտանիքից Շարիֆ Հասանը, Սաուդյան Արաբիայի քաղաքացի Բասեմ Ավադուլլան: Հաղորդվում է, որ սպասվում են նոր ձերբակալություններ:

Աղբյուրի տեղեկություններով` ծրագիրն ունեցել է «օտարերկրյա կապեր», սակայն չի հստակեցվել, թե հատկապես որ երկրի մասին է խոսքը:

Արքայազն Համզա բին Հուսեյնը հանգուցյալ Հուսեյն թագավորի և նրա 4-րդ կնոջ` Նուռի ավագ որդին է, ծնվել է ԱՄՆ-ում:

Գործող թագավոր Աբդալլա 2-րդը գահը ստացել է 1999թ. և ամուր կապեր հաստատել ԱՄՆ-ի հետ` դառնալով նրա դաշնակիցը:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Իրանում նախագահական ընտրություններն անվտանգ կանցնեն. ԻԻՀ ոստիկանության պետ

Իրանի ոստիկանության պետ, բրիգադային գեներալ Հոսեյն Աշթարին հայտարարել է, որ առաջիկա ընտրություններն անվտանգության առումով խնդիրներ չեն ունենալու:

Նրա խոսքով` ոստիկանությունը պատասխանատվություն է կրում նախընտրական փուլում, ընտրությունների ընթացքում և դրանցից հետո անվտանգության ապահովման համար:

Նախագահական ընտրություններն Իրանում կայանալու են հունիսի 18-ին: Միաժամանակ տեղի են ունենալու քաղաքային խորհուրդների, խորհրդարանական միջանկյալ և Փորձագետների ասամբլեայի ընտրություններ:

Նախագահական ընտրությունների թեկնածություններն առաջադրվելու են ապրիլի կեսերին: Վերջնական ցանկը հրապարակելու է ԻՀՊ կորպուսի խորհրդի կողմից` հունիսի սկզբին:

Իրանի օրենսդրության համաձայն` գործող նախագահ Հասան Ռոուհանին չի կարող առաջադրվել, քանի որ արդեն հաջորդաբար երկու անգամ նախագահել է:

Նկարը` © Flickr, Beshef

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Թուրքիան 2022թ. նոր սահմանադրություն կունենա

Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը հայտարարել է, որ 2022թ. առաջին կեսին Թուրքիայի կառավարությունը ներկայացնելու է երկրի նոր սահմանադրության տեքստը:

Էրդողանը նշել է, որ գործող սահմանադրությունը, չնայած տարիների ընթացքում կատարված փոփոխություններին, պատմական համատեքստում կորցրել է իր արդիականությունը: Նրա խոսքով` նոր սահմանադրությունը հաշվի է առնելու ներքին և արտաքին բոլոր իրողությունները:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Թյուրքալեզու երկրների ղեկավարները կհանդիպեն մարտի 31-ին` Ղազախստանում

Թյուրքալեզու պետությունների համագործակցության խորհրդի (Թյուրքական խորհուրդ) ոչ պաշտոնական խորհրդաժողովը կայանալու է մարտի 31-ին` Ղազախստանի հարավում գտնվող Թուրքեստան քաղաքում: Մասնակցելու են բոլոր անդամ-պետությունների ղեկավարները:

Խորհրդակցությանն իր մասնակցությունը հաստատել է նաև կազմակերպության դիտորդի կարգավիճակ ունեցող Հունգարիայի վարչապետը:

Նախատեսվում է, որ հանդիպման մասնակիցները ղազախական հնագույն, շուրջ 1,5 հազար տարվա պատմություն ունեցող Թուրքեստան քաղաքը կհայտարարեն Թյուրքական աշխարհի մայրաքաղաք:

Թյուրքական խորհրդի անդամներն են Թուրքիան, Ղազախստանը, Ադրբեջանը, Ղրղզստանը, Ուզբեկստանը:

Ավելի վաղ հրապարակված հոդվածում նշվել էր, որ Ադրբեջանին կախվածության մեջ վերցնելուց հետո Անկարայի հաջորդ թիրախը Ղազախստանն է, որտեղ թուրքական քարոզչամիջոցներն ակտիվ աշխատանքներ են տանում` տարածելով համաթուրանական գաղափարներ:

Նկարը` © Tengrinews

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Թուրքիան` Ադրբեջանում. դանդաղ օկուպացիա, տնտեսական և ռազմական կախվածություն

Թուրքիան, որն աշնանը պատերազմ հրահրեց Արցախի դեմ, Ադրբեջանին տրամադրած աջակցության դիմաց փորձում է նրան զրկել ինքնիշխանությունից: Էրդողանի աշխարհաքաղաքական նկրտումների շարքում են Բաքվի լիարժեք կախվածությունն Անկարայից, այդ թվում` տնտեսական ոլորտում:

Դանդաղ օկուպացիա

Թուրքիան Ադրբեջանում սկսել է ամրապնդվել դեռ ԽՍՀՄ փլուզումից անմիջապես հետո: Արցախյան պատերազմը, Ռուսաստանի ներքին խնդիրները, Ադրբեջանում առկա ներքաղաքական ու հասարակական իրավիճակն Անկարային հնարավորություն տվեցին ռազմական և քաղաքական առումներով ներկայություն ունենալ այնտեղ:

Սկսած 1992թ.-ից` ադրբեջանցի զինվորականներն ուսում են ստանում թուրքական ռազմական բուհերում: 1994թ. երկու երկրների միջև կնքվել է ռազմավարական գործընկերության և փոխադարձ օգնության համաձայնագիրը, որն էլ ավելի է խթանել ռազմական համագործակցությունը: 1996թ.-ից Ադրբեջանում գործում է թուրք խորհրդականների մշտական խումբը, որը կառավարվում է Թուրքիայի ԶՈՒ ԳՇ-ի կողմից:

Չնայած պայմանագրերի մեծ մասը գաղտնի են, բաց աղբյուրներից հայտնի է, որ 2006-2008թթ. Ադրբեջանը թուրքական Roketsan-ից գնել է 244 մլն դոլարի հրետանային համակարգեր ու զրահատեխնիկա, անվարձահատույց ստացել է 20 մլն դոլարի սպառազինություն:

Ադրբեջանը Թուրքիայից ստանում է ժամանակակից զինատեսակներ, ինչպիսիք են Bayraktar TB2 ԱԹՍ-ները, TRG-300 Kaplan ՀԿՌՀ-երը, հակատանկային կառավարվող MAM-L ռումբերը: Հայտնի է, որ առաջիկայում Բաքուն ստանալու է «երկինք-երկիր» դասի SOM գերճշգրիտ թևավոր հրթիռներ, որոնք նախատեսվում է տեղադրել ՄիԳ-29 կործանիչների և Սու-24 ռմբակոծիչների վրա:

Հաղորդվում է, որ Արցախյան վերջին պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանում 1500 թուրք զինվորական է գտնվել` գումարտակից մինչև Գլխավոր շտաբի խորհրդականներ, ԱԹՍ-ների ու ՀՏԿՀ-ների օպերատորներ, տարբեր զինատեսակների տեխնիկական մասնագետներ: Ադրբեջանի օգտին են գործել նաև թուրքական հետախուզական ծառայությունները: Ընդհանուր առմամբ` Ադրբեջանի տարածքում անցկացվող զորավարժությունների, անձնակազմի վերապատրաստման, սպառազինության սպասարկման և ռազմատեխնիկայի միջոցով` Թուրքիան կարողացել է իր մշտական ներկայությունն ապահովել այնտեղ` զինված ուժերը վերցնելով իր վերահսկողության տակ:

Ադրբեջանցի 77 զինվորականներ Էրդողանի փեսայի (Բայրաքթարն արտադրողը, խմբ.) կողմից անօդաչուների կիրառման ուսուցման հավաստագիր է ստացել:

Նշվում է, որ Թուրքիան նաև կադրային լուրջ քաղաքականություն է տարել Ադրբեջանի ռազմական կառույցներում` աշնանը սանձազերծած պատերազմից առաջ:

Անկարայի համար գլխավոր խնդիրը սկսած 2010թ.-ից Ադրբեջանում ռազմաբազաներ ունենալն է: Պատճառաբանությունն, իբր, այնտեղից դեպի Թուրքիա գնացող նավթի և գազի խողովակների անվտանգության ապահովումն է: Թուրքական լրատվամիջոցները շտապեցին նաև հայտարարել, որ ավիաբազաներ են կառուցվելու Գյանջայում, Գաբալայում և Լենքորանում: Թեև սա ադրբեջանական պաշտոնական աղբյուրները հերքեցին, սակայն համարվում է, որ տեղեկությունն ունի իր հիմքերը:

Տնտեսական զավթողականություն

Օգտվելով Արցախյան հակամարտությունից և Նախիջևանի անկլավային կարգավիճակից, որոնք բարդացրել են Ադրբեջանի և Ռուսաստանի տնտեսական համագործակցությունը, Թուրքիան փորձել է խաղալ «տնտեսության փրկչի» դերը: Իրականում` լուծում է իր աշխարհաքաղաքական խնդիրը` ներխուժելու Կասպից ծովի տարածաշրջան, այնտեղից` դեպի Կենտրոնական Ասիա:

Արտաքին առևտրաշրջանառության ցուցանիշներով Ադրբեջանի թիվ մեկ գործընկերն Իտալիան է, երկրորդը` Թուրքիան: Երրորդ տեղում Ռուսաստանն է` չնայած, որ վերջինը Հայաստանի հետ մասին ԵԱՏՄ-ում և ՀԱՊԿ-ում է:

Ու թեև թուրք պաշտոնյաները հայտարարում են, որ Ադրբեջանի հետ առևտրաշրջանառությունը կարող են հասցնել տարեկան մինչև 15 մլրդ դոլարի, սակայն 2020թ. այն կազմել է 2,2 մլրդ դոլար: Ակնհայտ է, որ հնչեցվող մեծ թվերով Անկարան այլ նպատակ է հետապնդում (տնտեսական վերահսկողություն Ադրբեջանի նկատմամբ): Հիշեցնենք, որ մարտի 1-ից Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև ազատ առևտրի համաձայնագիրն է ուժի մեջ մտել:

Ընդգծվում է, որ Թուրքիան այդպիսի միջոցներ պարզապես չունի, ինչի վկայությունն է Չինաստանից 30 մլրդ դոլարի վարկ վերցնելը: Ներկայումս, փորձելով Բաքվից ստանալ ռազմական աջակցության «վճարը», Էրդողանը սկսելու է պահանջել էներգակիրների գների նվազեցում, մինչդեռ Ադրբեջանը կարող էր նույն գազն ու նավթը իրեն ձեռնտու գներով վաճառել Ռուսաստանի, Վրաստանի և Իրանի տարածքով:

Նշվում է, որ Անկարան զոհաբերում է իր գործընկերներին` հանուն իր շահերի: Սրա վկայությունն է ի հակադրություն չինական «Մեկ գոտի, մեկ ուղու» և ԵԱՏՄ-ի Թուրքիա-Ադրբեջան-Թուրքմենստան միջանցքի մասին քննարկումը, որը բխում է նաև Արևմուտքի շահերից:

Մեկ ա՞զգ, թե՞ մեկ պետություն

Թուրքական պանիսլամական և պանթյուրքական քաղաքականության առաջին զոհը հենց Ադրբեջանն է, որի համար ստեղծվել է «Մեկ ազգ, երկու պետություն» տերմինը, սակայն թուրքական կողմի հրապարակած «ապագա» սուլթանության քարտեզներում Ադրբեջան պետություն գոյություն չունի:

Եթե ներկայումս Ադրբեջանը և Թուրքմենստանն Թուրքիայից արդեն կախվածության մեջ են, ապա հաջորդը Ղազախստանն է. ղազախական լրատվամիջոցներում արդեն լայնորեն քարոզվում է «Մեծ Թուրանին» միանալու գաղափարը` որպես Թուրքիայի հետ կրոնական և լեզվական ընդհանրություն:

Համարվում է, որ Ադրբեջանում թուրքական ռազմաբազաների տեղակայման արդյունքում ոչ միայն Բաքուն ավելի շատ կախվածության մեջ կհայտնվի Անկարայից, այլև ադրբեջանցիները կսկսեն մասնակցել թուրքական զավթողական գործողություններին` տարբեր ուղղություններում` Սիրիա, Լիբիա, Իրաք, Արևելյան Միջերկրածով:

Համարվում է, որ այս գործընթացը կարող է հանգեցնել Ադրբեջանի և Իրանի հարաբերությունների բարդացմանը: Իրանը ոչ միայն Թուրքիայի ռազմական հակառակորդն է Սիրիայում, այլև բացասաբար էր վերաբերվում Արցախում թուրք-ադրբեջանական ահաբեկչական գործողություններին` իր սահմանների երկայնքով տեղակայելով ՀՕՊ համակարգեր, ԻՀՊԿ-ի ցամաքային ուժեր: Բացի այդ` Իրանի հետ որոշ տնտեսական ծրագրեր բավականին ձեռնտու են Ադրբեջանի համար:

Ադրբեջանում թուրքական ներկայությունը չի կարող չանհանգստացնել նաև Ռուսաստանին. Անկարան ՆԱՏՕ-ի անդամ է, ուստի նրա բազաները Մոսկվայի համար թիրախ են, իսկ այս դեպքում նաև` խոցման տիրույթում են:

Նշվում է, որ նոյեմբերի 9-ի Հայտարարությամբ Ալիևն ինքնուրույնություն է դրսևորել: Արդյունքում Թուրքիան ավելի քիչ բան է ստացել, քան ակնկալել է, բայց և` ավելին, քան ունեցել է մինչև պատերազմը:

Բաքվի համար ներկայումս կարևոր է հավասարակշռված քաղաքականությունը: Թուրքիայի դեպքում Ադրբեջանը նրա մասնակցությունից ակնկալում է ստանալ հակամարտության վերջնական ցանկալի լուծումը, տնտեսական, տրանսպորտային, ենթակառուցվածքային և ինտեգրացիոն հնարավորությունները:

Միացեք մեր Telegram ալիքին