Թուրքիան Վրաստանին խոչընդոտո՞ւմ է միանալ Հյուսիս-հարավ նախագծին

Հունիսի 1-ին Անկարայում հանդիպեցին Թուրքիայի նախագահ Էրդողանն ու Վրաստանի վարչապետ Ղարիբաշվիլին: Թուրք նախագահը հայտարարեց, թե «Անկարան պատրաստ է աջակցել Ադրբեջան-Վրաստան-Հայաստան կամ Թուրքիա-Ադրբեջան-Վրաստան ձևաչափերով եռակողմ համագործակցությանը` նպաստելով այդ երկրների փոխգործակցության ամրապնդմանը»:

Էրդողանի խոսքերից կարելի է հասկանալ, որ Թուրքիան կողմ է միա´յն Ադրբեջանի ու Հայաստանի հետ Վրաստանի գործընկերությանը, մինչդեռ, օրինակ, Իրանի և Ռուսաստանի հետ կապերին դեմ է: Դա է վկայում հայտարարության մյուս հատվածը, որտեղ Վրաստանը համարվում է «տարածաշրջանային համագործակցության բանալի». կարևորվում են Վրաստանի տարածքով Թուրքիան ու Ադրբեջանն, ինչպես նաև Չինաստանն ու Եվրոպան իրար կապող տրանսպորտային ու էներգետիկ ենթակառուցվածքները:

Ուշագրավ է, որ Էրդողանը շեշտադրում է բացառապես Հարավային գազային միջանցքը և միջազգային տրանսպորտային միջանցքը, մինչդեռ չի շոշափվում իրանահնդկական առաջարկը` Հայաստանով ու Վրաստանով Եվրոպային կապվելու վերաբերյալ:

Թուրքիայի նախագահը «համագործակցության բանալի» ձևակերպմանը զուգահեռ շեշտում է, որ պաշտպանում է Վրաստանի տարածքային ամբողջականությունը, հիշեցնում է Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի հակամարտությունների լուծման մասին` կարծես գործարք պարտադրելով. չմիանալ Հյուսիս-հարավ նախագծին, փոխարենը ստանալ աջակցություն հակամարտությունների լուծման և գործող ուղիների զարգացման հարցում:

Պետական ու ազգային շահի տեսանկյունից Վրաստանի համար, անշուշտ, կարևոր են առկա ուղիների հետագա զարգացումը և հակամարտությունների ցանկալի լուծումը, սակայն վարչապետ Ղարիբաշվիլիի` նույն հանդիպման ժամանակ արված հայտարարությունից ակնհայտ է դառնում, որ Վրաստանը թեև հետաքրքրված է առկա հարաբերությունների խորացմամբ, բայց չի պատրաստվում սահմանափակվել դրանով:

Այս մասին է վկայում վրաց վարչապետի կողմից «տարածաշրջանային համագործակցության» կարևորումը` ի պատասխան Էրդողանի «եռակողմ համագործակցության» մասին շեշտադրումներին: Ուստի ենթադրվում է, որ վարչապետի այցն Անկարա միտված էր նաև թուրքական կողմից այս հարցում գործի դրվող խոչընդոտների չեզոքացմանը:

Վահրամ Հովհաննիսյան

Տարածաշրջանային հարցերի մասնագետ, REGST.net-ի հիմնադիր

Նյութը տեղադրվել է «Արմենպրես» լրատվական գործակալության կայքում, 02.06.2021թ.

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Վրաստանը քննարկում է ցամաքային սահմանները բացելու հարցը

Վրացական լրատվամիջոցների հաղորդմամբ` Էկոնոմիկայի և կայուն զարգացման նախարար Նատիա Թուրնավան հայտարարել է, որ Վրաստանի կառավարությունն աշխատանքներ է տանում ցամաքային սահմանները բացելու ուղղությամբ:

Նախարարի խոսքով` ենթադրվում է, որ ցամաքային սահմաններում կիրականացվեն մուտքի նույն կանոնները, ինչ` օդային ուղիների դեպքում:

Ներկայումս Վրաստան ժամանող օտարերկրացիները պետք է վերջին 72 ժամում արված ՊՇՌ թեստի բացասական արդյունքները հավաստող տեղեկանք ներկայացնեն: Վրաստանում տևական ժամանակ մնալու պարագայում այդ անձինք եռօրյա ժամկետում կրկնակի թեստավորում պետք է անցնեն:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Իրանը պատրաստվում է Պարսից ծոց-Սև ծով տարանցիկ ուղու գործարկմանը

Հաշվի առնելով վերջերս Ever Given նավի պատճառով Սուեզի ջրանցքի արգելափակումը` տարածաշրջանի երկրները սկսել են ուշադրություն դարձնել առավել անվտանգ այլընտրանքային առևտրային ուղիներին: Այդպիսի միջազգային ճանապարհներից մեկը կարող է դառնալ Պարսից ծոցը Սև ծովին կապող տրանսպորտային միջանցքը, որի գաղափարը հնչեցրել է Իրանը` դեռևս 2016թ.:

Իրանի ճանապարհների և քաղաքային զարգացման նախարարության ներկայացուցիչը հայտարարել է, որ այդ ուղին գործարկվելու է առաջիկայում: Գերատեսչության տարանցման հարցերով գլխավոր տնօրեն Ամին Տարաֆոյի խոսքով` տարանցիկ միջանցքը դեպի Սև ծով կառուցվելու է մասնակից-պետությունների միջև դիվանագիտական հարաբերությունների զարգացման և նրանց լոգիստիկ առավելություններ վերապահելու նպատակով:

Հաղորդվում է, որ ապրիլի 19-ին այս թեմայով հերթական բանակցություններն են ընթացել Հայաստանի, Հունաստանի, Իրանի, Վրաստանի և Բուլղարիայի ներկայացուցիչների միջև: Ընդգծվել է նաև նախագծին հետաքրքրված այլ երկրների մասնակցության հնարավորությունը:

Նկարը` © mediaholding100

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Իրանի և Թուրքիայի միջև առևտուրը հասել է 7 մլրդ դոլարի

Իրանի Մաքսային վարչության (IRICA) պաշտոնական ներկայացուցիչ Ռուհոլա Լաթիֆին հայտարարել է, որ նախորդ տարի (իրանական 1399 թվական) Իրանի և Թուրքիայի միջև ապրանքաշրջանառությունը կազմել է շուրջ 11 մլն տոննա, որի դրամական արժեքը գնահատվում է մոտ 6,856 մլրդ դոլար:

Ընդ որում` Իրանից դեպի Թուրքիա արտահանումը նախորդ տարի կազմել է 2,512 մլրդ դոլար, իսկ ներկրումը` 4,344 մլրդ դոլար:

IRICA-յի տվյալներով` նախորդ 11 ամիսների ընթացքում Իրանը շուրջ 355 մլն դոլարի հանքանյութեր է արտահանել Թուրքիա:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Արդյո՞ք ՀՀ 2021թ. պետական բյուջեն ի զորու է ջնջել «Սև կարապների» թողած հետքերը. Ջուլիետա Թադևոսյան

Գլխավորը՝ եղե´ք պատրաստված: Կանխատեսումներն ունեն ցավազրկող և թերապևտիկ հատկություններ:
Զգո´ն եղեք և մի´ մոռացեք այդ կախարդական թվերի բթացնող հատկությունների մասին:
Պատրա´ստ եղեք բոլոր հնարավոր պատահականություններին[1]:

Նասիմ Նիքոլաս Թալեբ

2020թ. ինչպես ամբողջ աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներ, այնպես էլ Հայաստան այցելեց «Սև կարապ»-ը: Ավելին, նախորդ աշնանն անցանք նաև անսպասելի  պատերազմի դաժան բովով:

Արդ, անառարկելի է, որ հետպատերազմյան և COVID-19 համավարակի՝ դեռևս շարունակվող «հաղթարշավի» պայմաններում երկրի ազգային անվտանգության ապահովման, օրեցօր հասունացող սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրների հրատապ լուծման «փրկօղակն» արդեն օրենքի ուժ ստացած երկրի գլխավոր ֆինանսական փաստաթուղթն է՝ պետական բյուջեն: Վերջինիս շուրջ կարող ենք ներկայացնել նախորդ տարում մեր կողմից կատարված նույն հարցադրումը[2], թերևս միանգամայն այլ տեսանկյունից… այն է՝ կարող ենք, արդյո՞ք, 2021թ բյուջեով նվազեցնել պատերազմի տնտեսական վնասները և դիմակայել արդեն մեկ տարուց ավելի շարունակվող համավարակին…

ՕՐԵՆՔԻ ՈՒԺ ՍՏԱՑԱԾ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄՆԵՐ

Ի սկզբանե արձանագրենք, որ 2021թ. ևս ՀՀ պետական բյուջեն՝ սոցիալական ուղղվածությամբ, պահպանողական բյուջե է՝ միայն թե ոչ լավատեսական սպասումների ակնկալիքով: Այն անհապաղ վերանայման և լրամշակման կարիք ունի։

Ինչո՞ւ…

Այսպես. ՀՀ Ազգային ժողովը դեկտեմբերի 10-ին ընդունել է 2021թ․ պետական բյուջեի նախագիծը[3]։ ՀՀ 2021թ․ պետական բյուջեի եկամուտները սահմանվել են ՀՆԱ-ի 23.6%-ի չա­փով և կազմում են 1,509.5 մլրդ դրամ[4], որից հարկային եկամուտները և պետական տուրքերը` 1,440.1 մլրդ դրամ: Վերջինիս տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ի մեջ կազմում է 22.5%:

ՀՀ 2021թ․ պետական բյուջեի պակասուրդը կկազմի ՀՆԱ-ի 5.3 %-ը կամ 341.4 մլրդ դրամ[5], որի ֆինանսավորումը ներքին աղբյուրների գծով կկազմի 138.7 մլրդ դրամ, իսկ արտաքին աղբյուրների գծով՝ 202.7 մլրդ դրամ:

ՀՀ 2021թ․ պե­տա­կան բյու­ջեի եկամուտների հաստատված կանխատեսումներից, ինչպես նաև ՀՆԱ-ի պակասուրդի ֆինան­սա­վոր­ման հնարավորություններից ելնելով՝ ՀՀ կառավարությունը ծրագրում է 2021թ․ ապահովել ծախսերը ՀՆԱ-ի 28.9 %-ի կամ 1,850.9 մլրդ դրամի[6] չափով: Ընթացիկ ծախսերը կկազմեն 1,634.6 մլրդ դրամ կամ ՀՆԱ-ի 25.6%-ը: Ոչ ֆինանսական ակտիվների հետ գործառնությունների գծով ծախսերը ծրագրվել են 216.3 մլրդ դրամ՝ ՀՆԱ-ի 3.4%-ի չափով:

Ի՞նչ սպասումներ ու ռիսկեր են թաքնված թվերի հետևում: Ներկայացնենք ՀՀ պետական բյուջեի հիմնական ցուցանիշները 2017-2021թթ. ընթացքում (տե՛ս աղյուսակ 1) և փորձենք կատարել որոշակի եզրահանգումներ:

Աղյուսակ 1.

ՀՀ պետական բյուջեի հիմնական ցուցանիշները 2017-2021թթ., մլրդ դրամ[7]

Պետական բյուջեի ցուցանիշները2017թ.2018թ.2019թ.2020թ.[8]2021թ.[9]
Ընդամենը պետական բյուջեի եկամուտներ1210.01341,7  1565.5  1560.4  1509.5
այդ թվում`     
Հարկեր և տուրքեր1158.01258.11464.31349.81440.1
Պաշտոնական դրամաշնորհներ30.935.6  12.453.124,3
Այլ եկամուտներ44.123.8107.2  122.1  45,070,6  
Ընդամենը ծախսեր1504.81447.11629.41894.31850.9
Ընթացիկ ծախսեր1267.412991437.11668.21634.6
Ոչ ֆինանսական ակտիվների հետ գործառույթներ98.6172.4192.3226.1216.3
Պակասուրդ(-)/հավելուրդ (+)-150.1-156.9-63.9-339.9-341.4
Պետական բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորման աղբյուրները     
Ներքին69.375.2-13.3-359.3-138.6
Արտաքին80.881.777.219.4-202.7

ՎԵՐՋԻՆ ՀԻՆԳ ՏԱՐԻՆԵՐԻ ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ ՀԱՄԱԴՐՈՒՄ

Աղյուսակ 1-ում ներկայացված թվերն արդեն իսկ բավականաչափ խոսուն են: Այսպես, 2017-2021թթ. ընթացքում ՀՀ պետական բյուջեի եկամուտները 2017թ. համեմատությամբ չնայած դրսևորել են աճի միտում, սակայն 2020թ. արդեն նկատվում է եկամուտների նվազում, և 2021թ. դրանք կանխատեսվել են 1,509,5 մլրդ դրամ՝ 2020թ. նկատմամբ նվազելով 50,9 մլրդ դրամով: Ընդ որում, եկամտագոյացնող հիմնական գործոնը՝ հարկերը և տուրքերը, 2020թ արդեն իսկ համավարակի ազդեցությամբ պակասել են 2019թ. համեմատությամբ[10] 79,1 մլրդ դրամով՝ կազմելով 1,385.2 մլրդ դրամ:

Ինչ վերաբերում է նշված ժամանակահատվածում բյուջեի ընդհանուր ծախսերի ցուցանիշին, ապա արձանագրենք, որ COVID-19 համավարակին դիմակայման միջոցառումները հիմնականում նախատեսում էին ֆինանսական աջակցության տարբեր փաթեթներ՝ սոցիալական, տնտեսական ամենատարբեր ուղղություններով:

Եթե 2017-2019թթ. ընթացքում «ընդամենը ծախսեր»-ը դրսևորել են աճի միտում, և դա պետք է բոլոր դեպքերում դրական գնահատել, ապա 2020թ. 2019թ. համեմատությամբ 264,9 մլրդ դրամով ավելի գրանցված ծախսերը հիմնականում պայմանավորված էին համավարակի ազդեցությունները չեզոքացնելուն ուղղված ֆինանսական ներարկումներով:

Փաստորեն «Սև կարապ»-ն իր գործն արեց… ՀՀ 2020թ. պետական բյուջեի հաստատված և օրենքի ուժ ստացած կանխատեսումներն ի չիք դարձան[11]… Այս տիրույթում մտահոգիչ է նախորդ տարվա համեմատությամբ 2021թ. ընդհանուր ծախսերի 43,4 մլրդ դրամով պակաս հաստատված կանխատեսումը՝ 1,850,9 մլրդ դրամ, ինչն անխոս տրամաբանական չէ, և դժվար թե ֆինանսական ռեսուրսների նման ծավալով հնարավոր լինի գոնե մեղմել համավարակի շարունակվող ազդեցությունները և 44-օրյա պատերազմի դեռևս չգնահատված տնտեսական հետևանքները, որոնք հատկապես զգացնել կտան առաջիկա տարիներին:

Ինչ վերաբերում է ՀՀ 2021թ. պետական բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորման աղբյուրներին, ապա արձանագրենք այն իրողությունը, որ անկանխատեսելի իրավիճակում օրինաչափ է պետական բյուջեի պակասուրդի ավելացումը, ինչն ակնհայտ է 2021թ. պետական բյուջեի հաստատված կանխատեսումներում:

Ի դեպ, նշենք, որ ուսումնասիրվող առաջին երեք տարիներին պակասուրդը «ոսկե կանոն»-ի շրջանակներում էր, նկատելի էր դրական տեղաշարժ պակասուրդի ֆինանսավորման աղբյուրների ընտրության և դրա նվազեցման ուղղությամբ: Սակայն նախորդ և այս տարի արտակարգ իրավիճակներով պայմանավորված՝ օրինաչափությունները չպահպանվեցին: Այս շրջանակներում հատկապես մտահոգիչ է 2021թ. պակասուրդի ֆինանսավորման արտաքին աղբյուրների գերագնահատումը, ինչն անխոս Հայաստանի արտաքին պարտքի տիրույթում նոր ռիսկերի առաջացման վտանգ է պարունակում[12]:

Բավական է դիտարկել 2017-2021թթ. ընթացիկ ծախսերի ֆինանսավորման՝ տնտեսագիտական դասակարգման կառուցվածքի ծախսերի հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ, և այստեղ արդեն բախվում ենք պարտքային ճգնաժամի խորացման փաստի հետ: Միայն տոկոսավճարների գծով ծախսերն ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում աճել են 0,8%-ով[13] և 2021թ. հաստատված կանխատեսումներում կազմելու են 197,7 մլրդ դրամ՝ ընդ որում 2017թ. նկատմամբ ավելանալով 75,6 մլրդ դրամով, իսկ 2020թ. նկատմամբ՝ 29,6 մլրդ դրամով: Առանձնակի չենք վերլուծում ՀՆԱ-ի նկատմամբ արտաքին պարտքի շեմը գերազանցելու փաստը[14]: Միայն արձանագրենք, որ 2019-2021թթ. փաստացի և հաստատված կանխատեսումներում ՀՀ կառավարության  պարտքի հարաբերությունը ՀՆԱ-ին կազմել է և կկազմի համապատասխանաբար՝ 49,9%, 61,5% և 66,0%:

Ընդգծենք, որ արդեն իսկ Հայաստանի պետական պարտքի կառավարմանը և հարկաբյուջետային կայունության ապահովմանն ուղղված միջոցառումները մինչ այս իրավիճակն էլ լուրջ ռիսկեր էին պարունակում: Ուստի և ճգնաժամային իրավիճակի շարունակվող խորացումն էլ ավելի է պարտքի հիմնախնդիրը մղում խոցելի դաշտ:

Հակիրճ անդրադառնանք նաև պետական բյուջեի ծախսային որոշ ուղղությունների, որոնք առաջացնում են նոր մարտահրավերներ և ի զորու չեն մոտ ապագայում «ջնջել» «Սև կարապների» թողած հետքերը:

Այսպես, 2021թ. ՀՀ պետական բյուջեի խոշոր ծախսային ուղղություններն են՝ սոցիալական ոլորտը, ընդհանուր բնույթի հանրային ծառայությունները և պաշտպանության ոլորտը: Ինչ վերաբերում է 2021թ. ՀՀ պետական բյուջեի հաստատված կանխատեսումներին, ապա դրանք համապատասխանաբար կազմում են ընդհանուր ծախսերի 43.6%-ը, 21.7%, 25.3%-ը: Ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում սոցիալական ոլորտի ծախսերի տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում 2017թ. համեմատությամբ ավելացել է ընդամենը 0,9%-ով, «Պաշտպանություն, հասարակական կարգ, անվտանգություն և դատական գործունեություն» ոլորտում նվազել են 2,4%-ով, իսկ «Ընդհանուր բնույթի հանրային ծառայություններ  և պահուստային ֆոնդեր»-ի գծով ավելացել են է 1,9%-ով:[15] Այս տիրույթում, ևս մեկ անգամ նշենք, որ համավարակն անորոշ ժամկետներով դեռևս շարունակվում է, ամբողջությամբ գնահատված չեն նաև պատերազմի տնտեսական հետևանքները:

Ինչևէ, իրավիճակային առաջնահերթություններից ելնելով՝ հպանցիկ ներկայացնենք քննարկվող բյուջեում հատկապես երկրի պաշտպանության համակարգին նախատեսվող հատկացումները: Ռազմարդյունաբերության զարգացման ուղղությամբ պլանավորվում է 2021թ․ ավելի քան 18.0%-ով ավելացնել նոր տեխնոլոգիական ուղղություններով գիտահետազոտական աշխատանքների ֆինանսավորումը, ինչպես նաև ապահովել արտադրական կարողությունների զարգացումը[16]: Ընդ որում, ընդգծենք, որ ՀՀ պետական բյուջեի ծախսերի կառուցվածքը, ըստ գործառական դասակարգման խմբերի, գրեթե փոփոխություններ չի կրել վերջին տարիներին: Այսպես, կարող ենք փաստել, որ  2020թ. հունվար-դեկտեմբերին 2019թ. նույն ժամանակահատվածի համեմատությամբ պաշտպանությանն ուղղված ծախսերն աճել են 1,4%-ով, առողջապահության ոլորտում՝ 1,7%-ով, իսկ կրթության ոլորտում դրանք  նվազել են 0,4%-ով[17]: Ավելին, 2021թ. կրթության ոլորտի ծախսերը բյուջետային  ծախսերի ընդհանուր ծավալում նույնն են, ինչ 2017թ., այն է՝ 8,3%: Նույն համեմատությունների շրջանակներում առողջապահության ծախսերն ավելացել են 0,9%-ով, իսկ զուտ սոցիալական պաշտպանության ծախսերը՝ 0,1%-ով: Վերջին տարիների հատկացումների հետ համադրումը լուրջ մտորումների տեղիք է տալիս:

 Այսպիսով, բազմիցս կարևորել ենք, սակայն մեկ անգամ ևս նշենք, որ ռազմավարական պլանավորման տեսանկյունից երկրում լուրջ մարտահրավերներ կարող են ծագել այն իրողությունից, որ վերջին տարիներին գրեթե փոփոխություններ չեն կրել պաշտպանության, կրթության, առողջապահության ոլորտներում կատարվող ծախսերը: Եթե հավելենք նաև այս դաշտում բազմարկչի գործողության ազդեցությունները, ապա մոտ ապագայում միանգամայն ակնհայտ են հնարավոր կորուստներն ու ձեռքբերումները: Անառարկելի է այս ծախսերի ուղղվածության, դինամիկայի կարևորումը՝ մասնավորապես հարավկովկասյան գեոքաղաքական իրավիճակից ելնելով: Այն պարզապես պարտադրում է զգոն լինել և այս ոլորտում իրականացնել բացառապես ազգանպաստ միջոցառումներ:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ինչ խոսք,  չենք կարծում, որ  ֆինանսավորման նման ծավալները կարող են 2021թ. ապահովել տնտեսական աճի նույնիսկ նման ցածր կանխատեսումը՝ 3,2%[18]: Ուրեմն նաև կան դեռևս չլուծված և ապագայում առավել նոր մարտահրավերներ:

Ամփոփելով 2021թ. իրականացվող հարկաբյուջետային քաղաքականության  վերոնշյալ նկարագրությունը՝ կարող ենք արձանագրել, որ ճգնաժամային իրավիճակով պայմանավորված՝ դեռևս շարունակվում են տնտեսության անկումային միտումները[19]:

Առկա են անորոշություններ ինչպես համավարակի տևողության, այնպես էլ հարկաբյուջետային կանխատեսումների հնարավոր շեղումների հետ կապված:

Ասվածը թույլ է տալիս եզրահանգել, որ հարկաբյուջետային շրջանակը վերանայման կարիք կունենա՝ նկատի ունենալով մասնավորապես այնպիսի առաջնահերթ ոլորտներ, ինչպիսին պաշտպանությունն է և երկարաժամկետում՝ կրթությունը:

Ջուլիետա Թադևոսյան

Տնտեսագիտության թեկնածու, դոցենտ, ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին  քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)

Նկարը` Ջուլիետա Թադևոսյան / © AIISA


[1] Սև կարապը, Նասիմ Նիքոլաս Թալեբ, Եր., Անտարես, 2021թ., էջ 271։

[2] Ջուլիետա Թադևոսյան, Կարող ենք, արդյո՞ք, 2020թ․ ավելի լավ ապրել  

[3] ԱԺ-ն ընդունեց 2021թ. պետական բյուջեի նախագիծը, Factor.am 

[4] ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, «ՀՀ 2021թ. պետական բյուջեի մասին» ՀՀ օրենքը, Բյուջեի հավելվածներ

[5] Տե՛ս նույն տեղում։

[6] Տե՛ս նույն տեղում։

[7] ՀՀ վիճակագրական կոմիտե, Տարեգրքեր, Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2020, Ֆինանսներ 

[8] ՀՀ վիճակագրական կոմիտե, Հրապարակումներ ըստ տարիների, ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2020թ. հունվար-դեկտեմբերին

[9] ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, Պետական բյուջե 2021թ., ՀՀ Կառավարության 2021թ. Բյուջետային ուղերձ-բացատրագիր

[10]Նշենք, որ 2019թ. բյուջետային եկամուտների նկատելի դինամիկան բացառապես պայմանավորված էր ավտոմեքենաների ներկրման փաստով։

[11] Ջուլիետա Թադևոսյան, ՀՀ 2020թ. Պետական բյուջեի վերաբերյալ, ՏԶՆԿ

[12] Ջուլիետա Թադևոսյան, ՀՀ Կառավարության Արտաքին պարտքի անվտանգային ռիսկերը, REGST

[13] ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, ՀՀ կառավարության 2021թ. բյուջետային ուղերձ-բացատրագիր, էջ 112։

[14] Տե՛ս նույն տեղում, էջ 202։

[15] ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, ՀՀ կառավարության 2021թ. բյուջետային ուղերձ-բացատրագիր, էջ 117։

[16] ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, ՀՀ կառավարության 2021թ. Բյուջետային ուղերձ- բացատրագիր, էջ 20։

[17] Տե՛ս նույն տեղում։

[18] ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, ՀՀ կառավարության 2021թ. Բյուջետային ուղերձ-բացատրագիր, էջ 52։

[19] ՀՀ վիճակագրական կոմիտե, Հրապարակումներ, ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2021թ. հունվարին, Մակրոտնտեսական ցուցանիշներ

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Թուրքիան` Ադրբեջանում. դանդաղ օկուպացիա, տնտեսական և ռազմական կախվածություն

Թուրքիան, որն աշնանը պատերազմ հրահրեց Արցախի դեմ, Ադրբեջանին տրամադրած աջակցության դիմաց փորձում է նրան զրկել ինքնիշխանությունից: Էրդողանի աշխարհաքաղաքական նկրտումների շարքում են Բաքվի լիարժեք կախվածությունն Անկարայից, այդ թվում` տնտեսական ոլորտում:

Դանդաղ օկուպացիա

Թուրքիան Ադրբեջանում սկսել է ամրապնդվել դեռ ԽՍՀՄ փլուզումից անմիջապես հետո: Արցախյան պատերազմը, Ռուսաստանի ներքին խնդիրները, Ադրբեջանում առկա ներքաղաքական ու հասարակական իրավիճակն Անկարային հնարավորություն տվեցին ռազմական և քաղաքական առումներով ներկայություն ունենալ այնտեղ:

Սկսած 1992թ.-ից` ադրբեջանցի զինվորականներն ուսում են ստանում թուրքական ռազմական բուհերում: 1994թ. երկու երկրների միջև կնքվել է ռազմավարական գործընկերության և փոխադարձ օգնության համաձայնագիրը, որն էլ ավելի է խթանել ռազմական համագործակցությունը: 1996թ.-ից Ադրբեջանում գործում է թուրք խորհրդականների մշտական խումբը, որը կառավարվում է Թուրքիայի ԶՈՒ ԳՇ-ի կողմից:

Չնայած պայմանագրերի մեծ մասը գաղտնի են, բաց աղբյուրներից հայտնի է, որ 2006-2008թթ. Ադրբեջանը թուրքական Roketsan-ից գնել է 244 մլն դոլարի հրետանային համակարգեր ու զրահատեխնիկա, անվարձահատույց ստացել է 20 մլն դոլարի սպառազինություն:

Ադրբեջանը Թուրքիայից ստանում է ժամանակակից զինատեսակներ, ինչպիսիք են Bayraktar TB2 ԱԹՍ-ները, TRG-300 Kaplan ՀԿՌՀ-երը, հակատանկային կառավարվող MAM-L ռումբերը: Հայտնի է, որ առաջիկայում Բաքուն ստանալու է «երկինք-երկիր» դասի SOM գերճշգրիտ թևավոր հրթիռներ, որոնք նախատեսվում է տեղադրել ՄիԳ-29 կործանիչների և Սու-24 ռմբակոծիչների վրա:

Հաղորդվում է, որ Արցախյան վերջին պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանում 1500 թուրք զինվորական է գտնվել` գումարտակից մինչև Գլխավոր շտաբի խորհրդականներ, ԱԹՍ-ների ու ՀՏԿՀ-ների օպերատորներ, տարբեր զինատեսակների տեխնիկական մասնագետներ: Ադրբեջանի օգտին են գործել նաև թուրքական հետախուզական ծառայությունները: Ընդհանուր առմամբ` Ադրբեջանի տարածքում անցկացվող զորավարժությունների, անձնակազմի վերապատրաստման, սպառազինության սպասարկման և ռազմատեխնիկայի միջոցով` Թուրքիան կարողացել է իր մշտական ներկայությունն ապահովել այնտեղ` զինված ուժերը վերցնելով իր վերահսկողության տակ:

Ադրբեջանցի 77 զինվորականներ Էրդողանի փեսայի (Բայրաքթարն արտադրողը, խմբ.) կողմից անօդաչուների կիրառման ուսուցման հավաստագիր է ստացել:

Նշվում է, որ Թուրքիան նաև կադրային լուրջ քաղաքականություն է տարել Ադրբեջանի ռազմական կառույցներում` աշնանը սանձազերծած պատերազմից առաջ:

Անկարայի համար գլխավոր խնդիրը սկսած 2010թ.-ից Ադրբեջանում ռազմաբազաներ ունենալն է: Պատճառաբանությունն, իբր, այնտեղից դեպի Թուրքիա գնացող նավթի և գազի խողովակների անվտանգության ապահովումն է: Թուրքական լրատվամիջոցները շտապեցին նաև հայտարարել, որ ավիաբազաներ են կառուցվելու Գյանջայում, Գաբալայում և Լենքորանում: Թեև սա ադրբեջանական պաշտոնական աղբյուրները հերքեցին, սակայն համարվում է, որ տեղեկությունն ունի իր հիմքերը:

Տնտեսական զավթողականություն

Օգտվելով Արցախյան հակամարտությունից և Նախիջևանի անկլավային կարգավիճակից, որոնք բարդացրել են Ադրբեջանի և Ռուսաստանի տնտեսական համագործակցությունը, Թուրքիան փորձել է խաղալ «տնտեսության փրկչի» դերը: Իրականում` լուծում է իր աշխարհաքաղաքական խնդիրը` ներխուժելու Կասպից ծովի տարածաշրջան, այնտեղից` դեպի Կենտրոնական Ասիա:

Արտաքին առևտրաշրջանառության ցուցանիշներով Ադրբեջանի թիվ մեկ գործընկերն Իտալիան է, երկրորդը` Թուրքիան: Երրորդ տեղում Ռուսաստանն է` չնայած, որ վերջինը Հայաստանի հետ մասին ԵԱՏՄ-ում և ՀԱՊԿ-ում է:

Ու թեև թուրք պաշտոնյաները հայտարարում են, որ Ադրբեջանի հետ առևտրաշրջանառությունը կարող են հասցնել տարեկան մինչև 15 մլրդ դոլարի, սակայն 2020թ. այն կազմել է 2,2 մլրդ դոլար: Ակնհայտ է, որ հնչեցվող մեծ թվերով Անկարան այլ նպատակ է հետապնդում (տնտեսական վերահսկողություն Ադրբեջանի նկատմամբ): Հիշեցնենք, որ մարտի 1-ից Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև ազատ առևտրի համաձայնագիրն է ուժի մեջ մտել:

Ընդգծվում է, որ Թուրքիան այդպիսի միջոցներ պարզապես չունի, ինչի վկայությունն է Չինաստանից 30 մլրդ դոլարի վարկ վերցնելը: Ներկայումս, փորձելով Բաքվից ստանալ ռազմական աջակցության «վճարը», Էրդողանը սկսելու է պահանջել էներգակիրների գների նվազեցում, մինչդեռ Ադրբեջանը կարող էր նույն գազն ու նավթը իրեն ձեռնտու գներով վաճառել Ռուսաստանի, Վրաստանի և Իրանի տարածքով:

Նշվում է, որ Անկարան զոհաբերում է իր գործընկերներին` հանուն իր շահերի: Սրա վկայությունն է ի հակադրություն չինական «Մեկ գոտի, մեկ ուղու» և ԵԱՏՄ-ի Թուրքիա-Ադրբեջան-Թուրքմենստան միջանցքի մասին քննարկումը, որը բխում է նաև Արևմուտքի շահերից:

Մեկ ա՞զգ, թե՞ մեկ պետություն

Թուրքական պանիսլամական և պանթյուրքական քաղաքականության առաջին զոհը հենց Ադրբեջանն է, որի համար ստեղծվել է «Մեկ ազգ, երկու պետություն» տերմինը, սակայն թուրքական կողմի հրապարակած «ապագա» սուլթանության քարտեզներում Ադրբեջան պետություն գոյություն չունի:

Եթե ներկայումս Ադրբեջանը և Թուրքմենստանն Թուրքիայից արդեն կախվածության մեջ են, ապա հաջորդը Ղազախստանն է. ղազախական լրատվամիջոցներում արդեն լայնորեն քարոզվում է «Մեծ Թուրանին» միանալու գաղափարը` որպես Թուրքիայի հետ կրոնական և լեզվական ընդհանրություն:

Համարվում է, որ Ադրբեջանում թուրքական ռազմաբազաների տեղակայման արդյունքում ոչ միայն Բաքուն ավելի շատ կախվածության մեջ կհայտնվի Անկարայից, այլև ադրբեջանցիները կսկսեն մասնակցել թուրքական զավթողական գործողություններին` տարբեր ուղղություններում` Սիրիա, Լիբիա, Իրաք, Արևելյան Միջերկրածով:

Համարվում է, որ այս գործընթացը կարող է հանգեցնել Ադրբեջանի և Իրանի հարաբերությունների բարդացմանը: Իրանը ոչ միայն Թուրքիայի ռազմական հակառակորդն է Սիրիայում, այլև բացասաբար էր վերաբերվում Արցախում թուրք-ադրբեջանական ահաբեկչական գործողություններին` իր սահմանների երկայնքով տեղակայելով ՀՕՊ համակարգեր, ԻՀՊԿ-ի ցամաքային ուժեր: Բացի այդ` Իրանի հետ որոշ տնտեսական ծրագրեր բավականին ձեռնտու են Ադրբեջանի համար:

Ադրբեջանում թուրքական ներկայությունը չի կարող չանհանգստացնել նաև Ռուսաստանին. Անկարան ՆԱՏՕ-ի անդամ է, ուստի նրա բազաները Մոսկվայի համար թիրախ են, իսկ այս դեպքում նաև` խոցման տիրույթում են:

Նշվում է, որ նոյեմբերի 9-ի Հայտարարությամբ Ալիևն ինքնուրույնություն է դրսևորել: Արդյունքում Թուրքիան ավելի քիչ բան է ստացել, քան ակնկալել է, բայց և` ավելին, քան ունեցել է մինչև պատերազմը:

Բաքվի համար ներկայումս կարևոր է հավասարակշռված քաղաքականությունը: Թուրքիայի դեպքում Ադրբեջանը նրա մասնակցությունից ակնկալում է ստանալ հակամարտության վերջնական ցանկալի լուծումը, տնտեսական, տրանսպորտային, ենթակառուցվածքային և ինտեգրացիոն հնարավորությունները:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Հայաստանը, Ռուսաստանն ու Ադրբեջանը կգույքագրեն փոխադրումների վերաբերյալ պայմանագրերը

Հայաստանի, Ռուսաստանի և Ադրբեջանի համապատասխան մարմիններն իրականացնելու են ԱՊՀ (Անկախ պետությունների համագործակցության) շրջանակներում և երրորդ երկրների հետ կնքված միջազգային պայմանագրերի գույքագրում (ինվենտարիզացիա), որոնք վերաբերում են տարածաշրջանում փոխադրումների իրականացմանը և դրանց նկատմամբ վերահսկողության ապահովմանը:

ՌԴ փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը հայտարարել է, որ նման խորհրդատվությունը պրոֆիլային գերատեսչությունում համաձայնեցվել է եռակողմ աշխատանքային խմբի` փետրվարի 27-ին կայացած երրորդ նիստում, որին մասնակցել են երեք երկրների փոխվարչապետերը:

Օվերչուկը նշել է, որ դիտարկվել են փորձագիտական ենթախմբերի հաշվետվությունները երկաթուղային, ավտոմոբիլային, կոմբինացված փոխադրումների, ինչպես նաև փոխադրումների ապահովման, այդ թվում` անվտանգության, սահմանային, մաքսային, սանիտարական, անասնապահական, ֆիտոսանիտարական և վերահսկողության այլ միջոցների վերաբերյալ:

Այդ հարցերի կարգավորման շրջանակներում կողմերի համապատասխան մարմիններին խորհուրդ է տրվել նույնականացնել ԱՊՀ շրջանակներում և երրորդ երկրների հետ կնքված միջազգային պայմանագրերը:

Հայաստանի, Ռուսաստանի և Ադրբեջանի փոխվարչապետերը պայմանավորվել են աշխատանքային խմբի հաջորդ նիստն անցկացնել մարտի 1-ին` կրկին տեսակոնֆերանսի միջոցով:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Աբխազիան ձգտում է միանալ երկաթուղային ապաշրջափակմանը

Արցախյան երկրորդ պատերազմը փոխել է իրավիճակը Կովկասում: Պատերազմից հետո հիմնական քննարկվող թեմաներից մեկը տրանսպորտային հաղորդակցության ապաշրջափակումն է: Աբխազական իշխանությունները, ձգտելով դուրս չմնալ այդ գործընթացներից, ցանկություն են հայտնել վերագործարկել Սոչիից Երևան ու Թուրքիա գնացող երկաթուղին:

Փետրվարի 11-17-ը աբխազական պատգամավորների խումբը Մոսկվայում հանդիպումներ է ունեցել Ռուսաստանն Աբխազիայի տարածքով Վրաստանին, Հայաստանի և Թուրքիային կապող երկաթուղային հաղորդակցության վերաբացման նախագծի շուրջ:

Նկարը` © OC Media

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Վրաստանի տնտեսությունն արդեն 11 ամիս շարունակում է անկում գրանցել

Վրաստանի տնտեսական անկումը կորոնավիրուսային համավարակի և կարանտինային խիստ սահմանափակումների պայմաններում շարունակվում է: Հունվար ամսին տնտեսական անկումը կազմել է 11,5%` նախորդ տարվա նույն ամսվա համեմատ:

Վրաստանի վիճակագրական ծառայության հաղորդմամբ` երկրի ՀՆԱ-յի վրա հունվար ամսին ազդել է անկումը մի շարք ոլորտներում. շինարարություն, տրանսպորտ, պահեստավորում, վերամշակող արդյունաբերություն, մշակույթ, ժամանց, հանգիստ, անշարժ գույքի գործարքներ, էլեկտրամատակարարում, գազամատակարարում, ջրամատակարարում և հովացում, մանրածախ և մեծածախ առևտուր, ավտոմեքենաների և մոտոցիկլերի վերանորոգում: Աճ է գրանցվել ֆինանսների, ապահովագրության և տեղեկատվական հաղորդակցության գործունեության ոլորտներում:

Հունվար ամսին շարունակվել է նաև արտաքին առևտրի ցուցանիշների նվազումը` 2020թ. հունվարի համեմատ` 16,5%: Արտահանումը Վրաստանից կազմել է 16,2%, ներկրումը` 16,6%:

Հաղորդվում է, որ տնտեսական բացասական տեմպերը Վրաստանում շարունակվում են արդեն 11 ամիս: ՀՆԱ-յի կրճատումը, ինչպես պարզվեց, կառավարության կանխատեսումներից ավելին էին. հաշվարկված 5% անկման փոխարեն 2020թ. Վրաստանի համախառն ներքին արդյունքը գրանցել է 6,1% անկում: Սա վերջին 25 տարվա ընթացքում ամենավատ ցուցանիշն է:

Վիճակագրական տվյալների համաձայն` նախորդ տարի Վրաստանի տնտեսական ցուցանիշները հետևյալ տեսք են ունեցել. հունվար` 5,1% աճ, փետրվար` 2,2% աճ, մարտ` 2,7% անկում, ապրիլ` 13,5% անկում, մայիս` 16,6% անկում, հունիս` 7,7% անկում, հուլիս` 5,5% անկում, օգոստոս` 5,3% անկում, սեպտեմբեր` 0,7% անկում, հոկտեմբեր` 3,9%, նոյեմբեր` 7,7% անկում, դեկտեմբեր` 7,9% անկում:

Նկարը` © SOVA

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Արտահոսքի պատճառով դադարեցվել է ադրբեջանական գազի մատակարարումը Թուրքիա և Եվրոպա

Թուրքական EPIAS էներգետիկ բորսայի հաղորդմամբ` Ադրբեջանից Թուրքիա և Եվրոպա գազի մատակարարումը փետրվարի 23-ից դադարեցվել է:

Հաղորդվում է, որ գազամատակարարումը ժամանակավորապես է դադարեցվել: Պատճառն ադրբեջանական գազատարի տեխնիկական անսարքությունն է (արտահոսք): Նշվում է, որ Թուրքիան ներկայումս օգտվում է այլ աղբյուրներից` Ռուսաստանից և Իրանից ստացվող գազից, ինչպես նաև սեղմված բնական գազի տերմինալներից:

Գազատարը փակվել է թուրք-վրացական սահմանային հատվածում («Թուրքգյոզու» անցակետ), սակայն չի նշվում` գազատարի անսարքությունը Վրաստանի՞ տարածքում է հայտնաբերվել, թե՞ Ադրբեջանի:

Հիշեցնենք, որ Ադրբեջանից Վրաստանի տարածքով դեպի Թուրքիա ձգվող և այնտեղից Եվրոպա հասնող «Հարավային գազային միջանցք» գազատարի «Տրանսադրիատիկ» հատվածը (TAP) շահագործման էր հանձնվել 2020թ. դեկտեմբերի 31-ին:

Նախագծի հզորությունը պետք է կազմի 16 մլրդ խմ գազ` տարեկան: Դրանից 6 մլրդ-ը նախատեսված է Թուրքիայի համար, 10 մլրդ-ը` Եվրամիության երկրների, որից 8 մլրդ-ը` Իտալիայի, մեկական` Հունաստանի ու Բուլղարիայի համար:

Նկարը` © Albinfo

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Չինաստանը շրջանցել է Թուրքիային` դառնալով Վրաստանի առևտրային խոշոր գործընկերը

Վերջին տարիների ընթացքում առաջին անգամ 2021թ. հունվարին Վրաստանի առևտրային խոշոր գործընկեր է դարձել Չինաստանը, որի հետ արտաքին առևտրի շրջանառութունը կազմել է 126,5 մլն դոլար: Հաջորդ 10-յակում են` Թուրքիան` 114,3 մլն դոլար, Ադրբեջանը` 86,2 մլն, Ռուսաստանը` 78,3 մլն, ԱՄՆ-ը` 39,7 մլն, Ուկրաինան` 36,8 մլն, Բուլղարիան` 33 մլն, Գերմանիան` 25,2 մլն, Հայաստանը` 23,9 մլն, և Իտալիան` 18 մլն դոլար:

Վրաստանի վիճակագրական ազգային ծառայության տվյալներով` նշված 10 երկրներին բաժին է ընկնում վրացական ապրանքների արտահանման 80%-ը. Վրաստանից արտահանման ուղղությունների շարքում առաջին տեղում Ադրբեջանն է, ապա` Բուլղարիան և Չինաստանը: Արտահանվում են հիմնականում պղնձանյութ և խտանյութեր (կոնցենտրատներ): Նախորդ ամսվա ընթացքում դրանց արտահանումից ստացված գումարը կազմել է 49,7 մլն դոլար (ընդհանուր ծավալի 22,1%-ը): Երկրորդ տեղում թեթև մարդատար ավտոմեքենաներն են` 24,9 մլն դոլար (11,1%): Վրաստանից արտահանվող ապրանքների շարքում երրորդ տեղում երկաթամիահալվածքներն են` 23,3 մլն դոլարի (10,4%):

Հունվար ամսին Վրաստան ներմուծված ապրանքների մեջ գերակշռում են չինականները: Ներմուծող երկրների շարքում, Չինաստանից հետո, Թուրքիան է և Ռուսաստանը: Ներկրվում է հիմնականում նավթային գազ (46,3 մլն դոլար կամ ընդհանուր ծավալի 8,6%-ը), մեքենաներ և շարժողական, փորիչ և հորատիչ մեխանիզմներ (40,8 մլն դոլար կամ 7,6%), նավթ և նավթամթերք (36,6 մլն դոլար կամ 6,8%):

Վրաստանի ՎԱԾ-ի տվյալներով` երկրի արտաքին առևտրի շրջանառությունը 2021թ. հունվարին ընդհանուր առմամբ կազմել է 762,5 մլն դոլար, ինչը նախորդ տարվա նույն ամսվա համեմատ 16,5%-ով քիչ է:

Նկարը` © Global Atlanta

Միացեք մեր Telegram ալիքին

ՀՀ 2020թ․ սոցիալ-տնտեսական զարգացման միտումները. Արտակ Մարկոսյան

2020թ․ բարդ ու ծանր տարի էր ողջ աշխարհի համար: Կորոնավիրուսային համավարակի տարածումը կանխելուն ուղղված տնտեսական և հաղորդակցման սահմանափակումներն էական ազդեցություն են ունեցել աշխարհի տարբեր երկրների սոցիալ-տնտեսական զարգացումների վրա․ կրճատվել են փոխադարձ ուղևորափոխադրումները, համաշխարհային առևտրային հարաբերություններին մեծ հարված է հասցվել, իսկ համաշխարհային տնտեսության մինչև 10 տոկոս մասնաբաժին ունեցող զբոսաշրջային ոլորտը հայտնվել է խոր ճգնաժամի մեջ:

Վերոնշյալ զարգացումներից անմասն չի մնացել նաև Հայաստանի Հանրապետությունը: 2020թ․ մարտ ամսից ՀՀ-ում կորոնավիրուսային համավարակի տարածումը սկսեց լրջորեն ազդեցություն ունենալ սոցիալ-տնտեսական զարգացումների վրա: Տնտեսական գործունեության և ծառայությունների ոլորտի սահմանափակումները, զբոսաշրջային հոսքերի բացակայությունը Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշները դրականից վերափոխեցին բացասականի, և կառավարությունը ստիպված էր տնտեսության ու սոցիալական ոլորտի համար մոտ 150 մլրդ դրամի աջակցության փաթեթներ մշակել և իրագործել:

2020թ․ կեսերից համավարակի տարածման որոշակի նվազմանը զուգահեռ՝ տնտեսական ակտիվությունը սկսեց վերականգնվել, և արդեն սեպտեմբերին նկատելի էին տնտեսության աշխուժացման որոշակի դրական միտումներ: Սակայն  2020թ․ սեպտեմբերի 27-ին Արցախի Հանրապետության դեմ թուրք-ադրբեջանական ագրեսիան և Արցախյան 2-րդ պատերազմն ի չիք դարձրեցին բարելավման միտումները, և պատերազմական ծախսերի ավելացումն ու պատերազմի հետևանքների վերացմանն ուղղված միջոցառումները խորացրեցին տնտեսությունում առկա խնդիրները: Արցախի Հանրապետությունից մեր հայրենակիցների զանգվածային արտահոսքը և տեղափոխությունը Հայաստանի Հանրապետություն,  բազմահազար զոհերն ու վիրավորներն առավել խորացրեցին կորոնավիրուսից արդեն իսկ տուժած տնտեսության վրա սոցիալական բաղադրիչի առկա ճնշումը:      

Պատերազմի հետևանքով առաջացած խնդիրները դեռևս երկարատև ժամանակահատվածում կարող են ճնշում գործադրել սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի վրա, և դրա լուծման համար պահանջվելու են առկա ռեսուրսների էական համախմբում և կառավարման համակարգի արդյունավետության բարձրացում:

Փաստացի այս պահին Հայաստանի Հանրապետությունում առկա է սոցիալական սուր ճգնաժամ, քանի որ պատերազմի հետևանքով բազմաթիվ ընտանիքներ զրկվել են իրենց կերակրողից: Հազարավոր երիտասարդներ վիրավոր են, նրանց վերականգնման համար պահանջվելու են դրամական մեծ միջոցներ:

Ի լրումն այս խնդիրների՝ Համաշխարհային բանկի տվյալներով, որը հրապարակվել էր մինչ Արցախյան 2-րդ պատերազմը, միայն կորոնավիրուսի համավարակի և դրա տնտեսական հետևանքների պատճառով ՀՀ-ում աղքատ մարդկանց թիվը կարող է ավելանալ 245 հազար մարդով: 2020թ․ սեպտեմբերի տվյալներով՝ Հայաստանի Հանրապետությունում աղքատների թիվը կազմել է ընդհանուր բնակչության 26,4 տոկոսը: Եթե նկատի ունենանք նաև Համաշխարհային բանկի կանխատեսումները, ապա արդեն իսկ հաջորդ տարի  աղքատների թիվը ՀՀ-ում կարող է հասնել 35 տոկոսի:

Առկա է նաև առողջապահական ճգնաժամ, որի լուծումը դեռևս հեռու է հանգուցալուծումից: Այն կապված է կորոնավիրուսի հետ, և դրան ավելանում են նաև պատերազմի հետևանքով վիրավորների վերականգնողական և բուժման համար դրամական հատկացումների շարունակականությունը:

Առկա է հումանիտար ճգնաժամ: Բացի այն, որ Հայաստանում պատերազմի հետևանքով ունենք Արցախից հեռացած հազարավոր հայրենակիցներ, որոնց կենցաղավարման, երեխաների կրթության, սոցիալական խնդիրները պետք է լուծվեն, միաժամանակ անհրաժեշտ է նաև դրամական ու այլ կարգի աջակցություն տրամադրել Արցախ վերադարձող մեր հայրենակիցներին, վերականգնողական աշխատանքներ իրականացնել ինչպես Արցախում, այնպես էլ պատերազմից տուժած Հայաստանի սահմանամերձ համայնքներում:

Լուրջ  խնդիր է տնտեսական ակտիվության վերականգնման համար դրամական միջոցների հատկացումները և խթանիչ միջոցառումների իրականացումը: Միաժամանակ անհրաժեշտ է վերականգնել երկրի ներքին կայունությունը և քաղաքական գործընթացները տեղափոխել ավելի կառուցողական դաշտ, քանի որ ներկա անորոշությունն ու ապագայի բացասական սպասումները մեծ հարված են հասցնում սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի բարելավմանը: Սրան գումարվում է նաև դրամի արժեզրկման հետևանքով գնաճային երևույթները և առաջնային ապրանքների, մասնավորապես սննդամթերքի կտրուկ թանկացումը, որն էական լարվածություն է առաջացրել սոցիալական ոլորտում:

Ինչևէ, 2020թ․ հունվար-դեկտեմբեր ամիսներին Հայաստանի տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը -7,5 տոկոս անկում է արձանագրել: Ընդ որում, ամսական կտրվածքով՝ 2020թ․ դեկտեմբերին նոյեմբերի նկատմամբ արձանագրվել է իրավիճակի բարելավում, և աճը կազմել է 22,7 տոկոս: Արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը 2020թ․ հունվար-դեկտեմբերին նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ նվազել է 0,9 տոկոսով: Ընդ որում, մշակող արդյունաբերությունը նվազել է 3,9 տոկոսով, որից սննդամթերքինը՝ 0,4, ծխախոտային արտադրատեսակներինը՝ 19,7, ոսկերչական իրերի արտադրությունը՝ 13,3 տոկոսով: Միաժամանակ, հանքագործական արդյունաբերության և բացհանքների շահագործման ծավալներն աճել են 11,6, հիմնական դեղագործական արտադրանքի և պատրաստուկների արտադրությունը՝ 23,6, էլեկտրական սարքավորումներինը՝ 22,6, իսկ կահույքի արտադրությունը՝ 13,1 տոկոսով: Ի տարբերություն արդյունաբերության նվազման՝ գյուղատնտեսական համախառն արտադրանքի ծավալը 2020թ․ աճել է 1,4 տոկոսով, որից բուսաբուծության ոլորտը՝ 2,3, անասնաբուծությունը՝ 0,4,  իսկ ձկնորսությունը՝ 4,4 տոկսոով: Տնտեսական ակտիվության  ցուցանիշը բնութագրող մյուս ոլորտներում տեղի է ունեցել անկում: Մասնավորապես, շինարարության ծավալները 2020թ․ հունվար-դեկտեմբերին նվազել են 9,5 տոկոսով:

Լուրջ անկում է գրանցվել առևտրի շրջանառության ոլորտում, որը տարեկան կտրվածքով կրճատվել է 14 տոկոսով, ընդ որում, մանրածախ առևտուրը նվազել է 17,3, մեծածախը՝ 9, իսկ ավտոմեքենաներինը՝ 33,5 տոկոսով: Մանրածախ առևտրի ծավալներով ՀՀ-ում շարունակում է գերիշխող մնալ մայրաքաղաք Երևանը, որտեղ իրականացվել է այդ առևտրի 69,7 տոկոսը, Կոտայքի մարզին բաժին է ընկել՝ 5,3, Արմավիրին՝ 4,4, Արարատին՝ 4,3 տոկոսը: Ամենացածր ցուցանիշն արձանագրվել է Վայոց Ձորի մարզում՝ 0,7 տոկոս:

Կորոնավիրուսային համավարակը, առողջապահական գործոնով պայմանավորված սահմանափակումները, զբոսաշրջային հոսքերի կրճատումն էական ազդեցություն են ունեցել ծառայությունների ոլորտի վրա, որտեղ 2020թ․ հունվար-դեկտեմբեր ամիսներին արձանագրվել է 14,9 տոկոս անկում: Այս ոլորտում անկման ամենամեծ ցուցանիշն արձանագրվել է կացություն և հանրային սննդի կազմակերպման մեջ, որտեղ տարեկան կտրվածքով անկումը կազմել է 45, որից հանրային սննդի կազմակերպման նվազումը 38,4  տոկոս է կազմել: Նշված ժամանակահատվածում շահումով խաղերի կազմակերպման հետ կապված գործունեությունն արձանագրել է 18,4 տոկոս անկում: Ծառայությունների մատուցման մեջ լուրջ աճ են արձանագրել տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, ինչպես նաև տեղեկատվության և կապի ոլորտները՝ համապատասխանաբար՝ 22,7 և 6,1 տոկոս: Չնայած տնտեսական ոչ բարենպաստ զարգացումներին՝ էլեկտրաէներգիայի արտադրությունն աճել է 1,2 տոկոսով:

Կորոնավիրուսային համավարակն ու դրա հետևանքով առաջացած տնտեսական դժվարությունները բացասական ազդեցություն չեն ունեցել միջին ամսական անվանական աշխատավարձի վրա, որը 2020թ․ հունվար-դեկտեմբերին նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ աճել է 3,9 տոկոսով և կազմել 189,7 հազար դրամ: Ընդ  որում, պետական հատվածում աճն ավելի մեծ է եղել՝ 5, ոչ պետականում՝ 3 տոկոս: Սա հիմնականում բացատրվում է պետական կառավարման համակարգում նախորդ տարվանից սկիզբ առած ամենամսյա պարգևատրումներով:

Աշխատանքային շուկայի հիմնական ցուցանիշների առումով կորոնավիրուսային համավարակն ու պատերազմը բավական բացասական ազդեցություն են ունեցել: Մասնավորապես, 2020թ․ 9 ամիսների կտրվածքով, ի տարբերություն 2019թ․ նույն ժամանակահատվածի, բնակչության աշխատանքային ռեսուրսները կրճատվել են 5,1 հազար մարդով, աշխատուժի առաջարկը՝ 32,6, զբաղվածների թիվը՝ 40,8 հազար մարդով: Նույն ժամանակահատվածում գործազուրկների թիվն ավելացել է 1 տոկոսային կետով կամ 8,2 հազար մարդով ՝ դառնալով 226,9 հազար մարդ:

Տնտեսական առկա դժվարությունները չեն կասեցրել Հայաստանի Հանրապետության տարածքում նոր կազմակերպությունների գրանցումը: 2020թ․ նախորդ տարվա համեմատ նոր գրանցված կազմակերպությունների թիվն աճել է 6035-ով և հասել 52427-ի: 2020թ․ տվյալներով, ի տարբերություն տարեսկզբի, գրանցված աշխատողների թիվն աճել է 9,5 հազարով և կազմել 637,4 հազար մարդ: Չնայած աշխատողների թվաքանակի աճին՝ մասնագետները նշում են, որ ավելացած գրանցված աշխատատեղերի մեծ մասը ստվերից դուրս եկած հատվածն է և կապված է հարկային մարմինների կողմից իրականացվող վարչարարության հետ: ՀՀ քաղաքացիների տնօրինվող եկամուտները 2020թ․ նախորդ տարվա համեմատ աճել են 5,9 հազար դրամով՝ կազմելով 183,6 հազար դրամ: Կորոնավիրուսային համավարակն ու Արցախյան 2-րդ պատերազմը բացասական են ազդել ՀՀ-ի պետական պարտքի ցուցանիշի կազմավորման վրա: 2020թ․ դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ այն հասել է 7 մլրդ 968 մլն դոլարի, և նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ աճը կազմել է 647,2 մլն դոլար: Արտաքին պարտքի ցուցանիշն աճել է 268,6 մլն դոլարով և հասել 6 մլրդ 53 մլն դոլարի, իսկ ներքինը՝ 378,6 մլն-ով կամ 1 մլրդ 915 մլն դոլարի:

Արցախյան երկրորդ պատերազմը, կորոնավիրուսը և համավարակով պայմանավորված սահմանների անցման հետ կապված խնդիրները 2020թ․ կտրվածքով այնքան էլ խոչընդոտ չեն հանդիսացել Հայաստանի ընդհանուր առևտրաշրջանառության համար: Բնականաբար, կորոնավիրուսի համավարակը, դրա հետևանքով համաշխարհային տնտեսությունում առկա խնդիրներն իրենց ազդեցությունն են ունեցել առևտրային հարաբերությունների վրա: Մասնավորապես, 2020թ․ Հայաստանի Հանրապետության ընդհանուր առևտրաշրջանառությունը կրճատվել է 13,2 տոկոսով և կազմել 7 մլրդ 103 մլն դոլար: Արտահանումը (ՖՕԲ գներով) կազմել է 2 մլրդ 544 մլն դոլար և նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ նվազել է 3,9  տոկոսով, իսկ ներմուծումը (ՍԻՖ գներով)՝ 4 մլրդ 559 մլն դոլար՝ նախորդ տարվա համեմատ կրճատվելով 17,7 տոկոսով:

Հայաստանի Հանրապետության արտաքին և փոխադարձ առևտրաշրջանառության հիմնական գործընկերների շարքում են ԵԱՏՄ անդամ երկրները, որոնց հետ առևտրաշրջանառությունը 2020թ․ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ նվազել է 2,6 տոկոսով՝ 2 մլրդ 253 մլն դոլար: Ինչպես և նախորդ տարիներին, 2020թ․ ևս Հայաստանի գլխավոր առևտրային գործընկերը Ռուսաստանի Դաշնությունն է, որին բաժին է ընկնում Հայաստանի արտաքին և փոխադարձ առևտրի 30,3 տոկոսը: 2020թ․  Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշնության միջև ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 2 մլրդ 155 մլն դոլար՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ կրճատվելով 3,5 տոկոսով: Բելառուսի Հանրապետության հետ ապրանքաշրջանառությունն ավելացել է 17,4 տոկոսով և կազմել 79,5 մլն դոլար: Ղազախստանի հետ ապրանքաշրջանառությունն աճել է մոտ 2 անգամ և հասել 16,3 մլն դոլարի:

ԱՊՀ երկրների հետ Հայաստանի ապրանքաշրջանառությունը 2020թ․, ի տարբերություն նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի, նվազել է 12,3 տոկոսով և կազմել 177,1 մլն դոլար: ԱՊՀ երկրների շարքում Հայաստանի Հանրապետության առաջնային առևտրային գործընկերն Ուկրաինայի Հանրապետությունն է, որի հետ 2020թ․  ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 148,5 մլն դոլար` նախորդ տարվա համեմատ կրճատվելով 13 տոկոսով: ԱՊՀ երկրներից ապրանքաշրջանառության աճ է գրանցվել միայն Ուզբեկստանի հետ՝ 52,8 տոկոս և կազմել 9,1 մլն դոլար:

Կորոնավիրուսն ու տնտեսական կապերի սահմանափակումներն ազդեցություն են ունեցել նաև Հայաստանի և Եվրոպական Միության երկրների միջև արձանագրված ապրանքաշրջանառության վրա: 2020թ․, նախորդ տարվա  համեմատ, Հայաստանի և Եվրոպական Միության երկրների միջև ապրանքաշրջանառությունը նվազել է 22,9 տոկոսով և կազմել 1 մլրդ 276 մլն դոլար: Եվրոպական Միության երկրների շարքում Հայաստանի Հանրապետության խոշորագույն գործընկերը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունն է, որի հետ 2020թ․ կտրվածքով փոխադարձ ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 291 մլն դոլար․ նախորդ տարվա համեմատ գրանցվել է 35,7 տոկոս անկում: Եվրոպական Միության երկրների շարքում Հայաստանի Հանրապետության խոշոր առևտրային գործընկերներ են նաև Բուլղարիան, որի հետ 2020թ․ ապրանաշրջանառությունը կրճատվել է 27,8 տոկոսով՝ կազմելով 171,9 մլն դոլար, Իտալիան և Նիդերլանդները, որոնց հետ նվազումը կազմել է համապատասխանաբար՝ 12,2  և 34,6 տոկոս և 232,5 ու 126,7 մլն դոլար: Եվրոպական Միության երկրների շարքում ապրանքաշրջանառության աճ է գրանցվել Ֆինլանդիայի հետ՝ 23,2 տոկոս և կազմել 26,2 մլն դոլար:

Այլ երկրների շարքում Ռուսաստանի Դաշնությունից հետո Հայաստանի Հանրապետության խոշոր առևտրային գործընկերը Չինաստանի Հանրապետությունն է, որի հետ առևտրաշրջանառությունը 2020թ․ կազմել է 964,5 մլն դոլար, իսկ աճը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ` 2 տոկոս: Ապա հաջորդում են Շվեյցարիան՝ 485,5, Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը` 400,1, Իրաքը՝ 165,5 և Վրաստանը՝ 129,7 մլն դոլար: 2020թ․ Իրաքի, Վրաստանի, Շվեյցարիայի և Իրանի հետ առևտրաշրջանառությունը կրճատվել է համապատասխանաբար՝ 8,8, 12,9, 5,1 և 2,2 տոկոսով։

Ինչ վերաբերում է արտահանմանը և ներմուծմանը, ապա Հայաստանի Հանրապետության համար սեփական ապրանքների մատակարարման հիմնական շուկա է մնում Ռուսաստանի Դաշնությունը, որտեղ 2020թ․ իրացվել է 675,9 մլն դոլարի արտադրանք՝ 9 տոկոսով քիչ, քան նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածում:  Ռուսաստանի Դաշնությունից ներմուծումը ևս կրճատվել է՝ 1 մլրդ 638 մլն  դոլար և նախորդ տարվա համեմատ նվազել է 0,7 տոկոսով: ԵԱՏՄ երկրներից Բելառուսի Հանրապետություն Հայաստանից արտահանվող ապրանքների հանրագումարը կազմել է  21,2 մլն դոլար, և աճը կազմել է 18,7 տոկոս, իսկ ներմուծումը՝ 59,5  մլն դոլար, աճը՝ 18 տոկոս:

ԱՊՀ երկրներ Հայաստանի Հանրապետությունից արտահանումը 2020թ․ նվազել է 22,9 տոկոսով և կազմել 34,4 մլն դոլար: Արտահանման ցուցանիշների վատթարացում է արձանագրվել նաև Եվրոպական Միության հետ երկրների հետ առևտրում: 2020թ․ Եվրոպական Միության երկրներ արտահանումը կազմել է 428,9 մլն դոլար, իսկ նվազումը՝ 25,9 տոկոս: Միաժամանակ Եվրոպական Միությունից ներմուծումը ևս նվազել է 17,1 տոկոսով և կազմել 925,7 մլն դոլար:

Բավականին բարելավվել է արտահանումը Հայաստանի Հանրապետությունից դեպի Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ․ աճը կազմել է 25,9 տոկոս և 67,8 մլն դոլար: Ի տարբերություն արտահանման՝ ներմուծումը նվազել է 78,1 տոկոսով և կազմել 78,3 մլն դոլար, որն էլ հիմնականում պայմանավորված է ավտոմեքենաների զանգվածային ներմուծման կրճատմամբ։

Ի տարբերություն նախորդ տարիների՝ բարելավվել է արտահանման գործընթացը դեպի Արաբական Միացյալ Էմիրություններ․ աճը կազմել է 67 տոկոս կամ 95,6 մլն դոլար, իսկ ներմուծումը նվազել է 57,4 տոկոսով և կազմել 98,2 մլն դոլար: Կորոնավիրուսի համավարակը նաև խոչընդոտ չի հանդիսացել դեպի Իրանի Իսլամական Հանրապետություն արտահանման ցուցանիշների աճի համար՝ 1,1 տոկոս կամ 84,7 մլն դոլար: Միևնույն ժամանակ Իրանից ներմուծումը նվազել է 3 տոկոսով և կազմել 316,1 մլն դոլար:

2020թ․ ընթացքում Հայաստանը գրեթե 50 տոկոսով ավելացրել է ապրանքների արտահանումը դեպի Չինաստանի Հանրապետություն՝ այն հասցնելով 290 մլն  դոլարի, իսկ ներմուծումը նվազել է 10,8 տոկոսով և կազմել 674,4 մլն դոլար: Բարելավվել է նաև դեպի Շվեյցարիա Հայաստանից արտահանման ցուցանիշը՝ 2,1 տոկոսով և կազմել 467,3 մլն դոլար:

Վերջին տարիներին հայկական արտադրանքի համար լավ շուկա հանդիսացող Իրաքի Հանրապետություն արտահանումը 2020թ․  նվազել է 7,8 տոկոսով և հասել 163,4 մլն դոլարի, իսկ հարևան Վրաստան արտահանումը կրճատվել է 17 տոկոսով և կազմել 57,4  մլն դոլար:

Հայաստանի Հանրապետությունից արտահանվող ապրանքների շարքում ամենամեծ չափաբաժինը ձևավորել է հանքահումքային արտադրանքը, որը դոլարային արտահայտությամբ կազմել է 828 մլն, և արտահանման կառուցվածքում նրա կշիռը կազմել է 32,5 տոկոս: 2020թ․  հանքահումքային արտադրանքի արտահանումն աճել է 11,5 տոկոսով:

Երկրորդն այս խմբում պատրաստի սննդի արտահանումն է, որը կրճատվել է 12,8 տոկոսով և կազմել 559,9 մլն դոլար: Նշված ժամանակահատվածում Հայաստանի Հանրապետությունից  ավելացել է կենդանի կենդանիների և կենդանական ծագման արտադրանքի արտահանումը, որի աճը կազմել է 52,7 տոկոս՝ 59 մլն դոլար, իսկ բուսական ծագման արտադրանքի արտահանումն ավելացել է 27,3 տոկոսով և կազմել 135,8 մլն դոլար:

Հայաստանի Հանրապետությունից մանածագործական իրերի արտահանումը 2020թ․  կրճատվել է 21,6 տոկոսով կամ 132,8 մլն դոլարով: Հայաստանից արտահանման կառուցվածքում բավականին մեծ տեղ ունեցող թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերի, թանկարժեք մետաղների և դրանցից իրերի, ոչ թանկարժեք մետաղների և դրանցից պատրաստված իրերի արտահանումը ևս 2020թ․ նախորդ տարվա համեմատ կրճատվել է՝ համապատասխանաբար 11,8 և 12,6 տոկոսով:

Արտակ Մարկոսյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, ժողովրդագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)

Նկարը` © AIISA \ Արտակ Մարկոսյան

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Հնդկաստանը մտադիր է Վրաստանի հետ ազատ առևտրի պայմանագիր կնքել և դեսպանություն բացել

Վրաստանի վարչապետ Գեորգի Գախարիան և այդ երկրում Հնդկաստանի դեսպան Կաշան Դան Դյուալը հանդիպման ժամանակ քննարկել են Թբիլիսիում դեսպանության բացման, ինչպես նաև երկու երկրների միջև ազատ առևտրի վերաբերյալ համաձայնության ձևակերպման հարցերը:

Հաղորդվում է, որ քննարկման ժամանակ մեծ ուշադրություն է դարձվել հատկապես երկու երկրների առևտրատնտեսական հարաբերությունների հետագա խորացմանը:

Հնդկաստանի դեսպանն ընդգծել է, որ իր երկիրը պատրաստ է ազատ առևտրի վերաբերյալ համաձայնության շուրջ բանակցություններն ավելի ինտենսիվ դարձնել:

Վրաստանի վարչապետի մամուլի ծառայության հաղորդմամբ` նպատակահարմարության վերաբերյալ համապատասխան հետազոտությունն արդեն ավարտվել է, և առաջիկայում կկայանա բանակցությունների առաջին փուլը:

© Gov.ge \ Վրաստանում Հնդկաստանի դեսպանի և Վրաստանի վարչապետի հանդիպումը

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Թբիլիսին և Մոսկվան Արցախի տնտեսության վերականգնման հարցը չեն քննարկել. Աբաշիձե

Ռուսաստանի հետ կապերի ուղղությամբ Վրաստանի վարչապետի հատուկ ներկայացուցիչ Զուրաբ Աբաշիձեն անդրադարձել է ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովի հայտարարությանը` նշելով, որ Վրաստանն, անշուշտ, հետաքրքրված է Արցախի (բնագրում` Լեռնային Ղարաբաղի) տնտեսության վերականգնմամբ, սակայն, Աբաշիձեի խոսքով, Մոսկվայի և Թբիլիսիի միջև այդ թեմայով քննարկում տեղի չի ունեցել: Լավրովը, մինչդեռ, հայտարարել էր, որ ԼՂ տնտեսության վերականգման հարցում հետաքրքրված են նաև Իրանը, Թուրքիան և Վրաստանը:

Վրացի դիվանագետը դժվարացել է մեկնաբանել, թե մասնավորապես ինչ է նկատի ունեցել Ռուսաստանի արտգործնախարարը, սակայն ընդգծել է, որ ինչքան շուտ վերականգնվի խաղաղությունը, այնքան արագ կլուծվեն հարևան և բարեկամ երկու երկրների` Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խնդիրները:

Աբաշիձեի խոսքով` անկասկած, Վրաստանի հետաքրքրության տիրույթում է տնտեսության և բարեկեցության վերականգնման ժամանակաշրջանի շուտ հաստատումը: Սակայն, ինչպես ընդգծել է դիվանագետը, ձևաչափերի և բանակցությունների շրջանակներում ռուսական կողմի հետ այդ հարցը չի քննարկվել:

Հիշեցնենք, որ ՌԴ արտգործնախարարը նշված հայտարարությունն արել էր Իրանի ԱԳ նախարարի հետ հանդիպման ժամանակ: Մոհամադ Ջավադ Զարիֆն իր տարածաշրջանային այցերը մեկնարկել է Բաքվից, հունվարի 26-ին եղել է Մոսկվայում, հունվարի 27-ին Երևանում է, իսկ Թբիլիսի այցը նախատեսվում է հունվարի 27-28-ին: Քննարկումների հիմնական թեման Արցախի դեմ սանձազերծված պատերազմից հետո տարածաշրջանում ստեղծված իրավիճակն է:

Խմբագրի կողմից. «Ղարաբաղի տնտեսության վերականգնում» ձևակերպումը կարելի է դիտարկել որպես «տարածաշրջանային տրանսպորտային ենթակառուցվածքների ապաշրջափակում»:

Միացեք մեր Telegram ալիքին