Ռուսաստանը, Իրանը և Թուրքիան Սիրիայի հարցով համատեղ հայտարարություն են ընդունել

Ռուսաստանը, Իրանը և Թուրքիան, որոնք հանդես են գալիս որպես Աստանայի խաղաղ բանակցությունների երաշխավոր, Սիրիական հակամարտության վերաբերյալ համատեղ հայտարարություն են հրապարակել` Սիրիայի սահմանադրական կոմիտեին կոչ անելով հակամարտության կողմերի միջև կոմպրոմիս և կոնսենսուս փնտրել:

Համատեղ հայտարարությունն ընդունվել է Ժնևում կայացած սահմանադրական կոմիտեի 5-րդ նիստի շրջանակներում կայացած խորհրդակցություններից հետո: Երեք երկրների համատեղ հայտարարությունում ընդգծվել է սատարումն ինքնիշխան, անկախ և միասնական Սիրիային:

Հայտարարությունում նշվել է, որ Կոմիտեն պետք է գործի «օտարերկրյա միջամտությունից» անկախ և ձգտի հասնել նրա անդամների միջև կոնսենսուսի, որպեսզի հնարավորինս լայն աջակցություն ստանա սիրիացիների շրջանում:

Հաղորդվում է, որ Սիրիայի հարցով միջազգային հաջորդ հանդիպումն Աստանայի ձևաչափով կայանալու Սոչիում` 2021թ. փետրվարի 16-17-ը:

Հիշեցնենք, որ սիրիական հակամարտության դադարեցման Աստանյան խաղաղ գործընթացը մեկնարկել է 2017թ. հունվարին` Ռուսաստանի, Իրանի և Թուրքիայի մասնակցությամբ: Հավելենք նաև, որ, ՄԱԿ-ի գնահատմամբ, 2011 թվականից սկսած Սիրիայում հարյուր հազարավոր մարդիկ են սպանվել, ավելի քան 10 մլն սիրիացի տեղահանվել է:

Նկարը` © GIS \ Սիրիա, Հալեպ

REGST.net-ը` Telegram-ում

Թուրքիայի ռազմական առաջընթացն անհանգստացնում է Իրաքի քրդերին

Քրդերն ահազանգում են հարևան պետությունների տարածքում Թուրքիայի ռազմական գործողությունների վտանգավորության և «չափն անցնելու» մասին: Այս թեմայով RiaTaza-ի վերլուծությունը ներկայացնում ենք մեր ընթերցողին՝ հայերեն տարբերակով:

© JOEY L, Times \ ՔԲԿ զինյալները հերթապահում են Հյուսիսային Իրաքի Մախմուր լեռներում:

Քրդերն անհանգստացած են, որ Թուրքիայի կողմից ՔԲԿ-ի մարտիկների հետապնդումն Իրաքյան Քուրդիստանում կարող է վերածվել թուրքական մշտական ներկայության և ինքնավարության նկատմամբ ոտնձգության:

Թուրքական ռազմական գործողությունների շարունակվող ընդլայնումն ընդդեմ Թուրքիայի քուրդ մարտիկների, որոնք հաստատվել են Իրաքյան Քուրդիստանում, անհանգստություն են առաջացնում Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարության (ՔՏԿ) մոտ, որ նրա ապագան կարող է հայտնվել է տարածաշրջանում թուրքական ծրագրերի ավելի լայն տիրույթ ընդգրկող քարտեզում:

Տարիներ շարունակ ՔՏԿ-ը զիջել թուրքական անդրսահմանային գործողություններին ընդդեմ Քուրդիստանի բանվորական կուսակցության (ՔԲԿ): Վերջինս հիմնվել է Իրաքյան Քուրդիստանում՝ օգտագործելով լեռնային բազաները՝ Անկարայի դեմ զինված գործողությունները շարունակելու: Իրաքյան Քուրդիստանում քաղաքական գերակշռություն ունեցող Քուրդիստանի դեմոկրատական կուսակցությունը (ՔԴԿ), հարթ հարաբերություններ չի ունեցել ՔԲԿ-ի հետ և ձգտել է լավ հարաբերություններ պահպանել Թուրքիայի հետ, այն դեպքում, երբ Քուրդիստանի հայրենասիրական միությունը՝ տարածաշրջանի մեկ այլ խոշոր կուսակցություն, ՔԲԿ-ի հետ առավել փափուկ հարաբերություններ է ունեցել:

Անկարային չբարկացնելու համար ՔԴԿ-ը պնդել է, որ Թուրքիայում քրդական խնդիրը պետք է լուծվի քաղաքական ճանապարհով և որ ՔԲԿ-ն տարածաշրջանում չի ողջունվում: Սակայն, պաշտոնական հռետորաբանությանը զուգահեռ, հունիսից մեկնարկած թուրքական ռազմական ներխուժումն անհանգստություն է առաջացրել ՔԴԿ-ի շարքերում՝ հատկապես վերջնանպատակների առումով: Աճում է զգուշավորությունը, թե Թուրքիան կարող է ձգտել երկարատև ռազմական ներկայության՝ թուլացնելու ՔԲԿ-ին, նվազեցնելու նրա ցամաքային կապը Սիրիայի քրդական շրջանների հետ և նույնիսկ պնդելու Իրաքում ՔԲԿ-ի դաշնային կարգավիճակի թուլացմանը:

Վերջին տարիներին Թուրքիան հետևողականորեն նվազեցրել է ՔԲԿ-ի ակտիվությունը սեփական տարածքում: Անդրսահմանային ռազմական գործողություններում նրա առաջին նպատակը ՔԲԿ-ի՝ խմբավորման ճամբարային շրջաններում տեղաշարժը կաթվածահար անելն էր: Այդ շրջանները տեղակայված են Ղանդիլի լեռներից (իրաքաիրանական սահման, որտեղ տեղակայված է ՔԲԿ-ի շտաբը) մինչև Սիրիայի արևմտյան սահմաններ՝ ներառյալ Հաքուրքը, Ավաշինը, Գարեն, Զափը, Մեթինան և Հաֆթանինը:

Նախորդ տարի Հաքուրքում բուֆերային գոտու ստեղծումից հետո Թուրքիան ներկայումս, կարծես, ձգտում է երկրորդ բուֆերային գոտին ստեղծել Հավթանինից ու Մեթինայից մինչև Զանդիրա, ապա երրորդը՝ Մեթինայից մինչև Կուրազարո լեռը, որը բաժանում է Զափը և Գարեն: Երկու այլ շրջաններ, որոնք գտնվում են սահմանից հեռու, հայտնվել են Թուրքիայի նշանառության տակ. եզդիներով բնակեցված Սինջարը՝ հայտնի նաև Շանգալ անունով, որտեղ ՔԲԿ-ի օգնությամբ ստեղծվել են Շանգալի պաշտպանության ջոկատներ՝ Անկարային մտածելու տեղիք տալով, թե «ստեղծվում է երկրորդ Ղանդիլ», և փախստականների Մախմուր ճամբարը Քիրքուքի մոտ, որտեղ բնակվում են հազարավոր քրդեր, ովքեր դեռևս 1990-ականներին են փախել Թուրքիայից:

Թուրքիան չի թաքցնում իր մտադրությունը Սիրիայում ռազմական 4 գործողությունների արդյունքում իր տիրապետության ներքո անցած անկլավները 35 կմ-անոց բուֆերային գոտու վերածելու վերաբերյալ, որը ձգվելու է մինչև Տիգրիս գետը, որտեղ գետը, թուրք-սիրիական սահմանային կետ ստեղծելով, անցնում է Իրաքի տարածք: Իսկ Տիգրիսի արևելյան ափին Անկարան նախատեսում է ստեղծել երկրորդ սահմանային անցումն Իրաքի հետ՝ շրջանցելու գործողը, որը բացվում է դեպի Իրաքյան Քուրդիստան, և ապահովել երթուղի դեպի Թել Աֆար և Մոսուլ՝ թուրքական ռազմական որոշակի վերահսկողության ներքո: Զգուշանալով Քուրդիստանի հետ հարաբերությունների համար՝ Բաղդադը ձգձգել է այս ծրագրերը, բայց երբ Մուստաֆա ալ-Քազիմին մայիսին դարձել է Իրաքի նոր վարչապետ, Անկարան կրկին դրել է այս հարցը:

Այս բոլոր քայլերն ու ծրագրերն անհանգստացնում են քրդերին այն առումով, որ Թուրքիայի նպատակները «Ճանկ» գործողությամբ (4 փուլով ընթացող) դուրս են գալիս ՔԲԿ-ի դեմ պայքարի շրջանակներից:

4-րդ և 5-րդ փուլերը, որոնք ստացել են «Բազեի ճանկ» և «Վագրի ճանկ» անվանումները, սկսվել են հունիսի կեսերին, երբ թուրքական զորքերը խորացել են մինչև 30 կմ և ստեղծել են 24 նոր բազաներ, հսկիչ-անցագրային կետեր: Արդյունքում՝ նրանց դիսլոկացիայի (տեղաբաշխման) վայրերի քանակը գերազանցել է 50-ը:

ՔԴԿ-ի անդամ և Իրաքի նախկին արտգործնախարար Հոշիար Զիբարին, ռազմական գործողություններից անհանգստացած, հայտնել է, որ թուրքական զորքերի ներխուժումն Իրաքյան Քուրդիստան աշխարհաքաղաքական լուրջ իրադարձություն է: Նրա խոսքով՝ հարձակման ինտենսիվությունը տագնապալից է. «թուրքական առաջնորդների կոչերը՝ Մոսուլ նահանգի նկատմամբ պատմական նկրտումներն ավելի մեծ տագնապ են առաջացնում»: Նման անհանգստությամբ են հանդես եկել քուրդ մտավորականներ ու քաղաքագետներ՝ ահազանգելով, որ Թուրքիան կարող է ընդմիշտ հաստատվել տարածաշրջանում:

Նրանց կարծիքով՝ Թուրքիան և Իրանը չեն կարող համակերպվել ՔԲԿ-ի ներկայիս կարգավիճակի հետ, նույնիսկ այն դեպքում, որ կուսակցությունն ամրագրված է Իրաքի Սահմանադրությամբ, և դիմելու են ցանկացած միջոցի՝ ՔԲԿ-ին խոչընդոտելու համար:

Մտավորական և քաղաքագետ Շեֆիկի կարծիքով՝ Թուրքիայի ռազմական նախաձեռնություններն Իրաքյան Քուրդիստանից մինչև Սիրիա և Լիբիա հիմնվում են տարածաշրջանում Վաշինգտոնի նվազող հեղինակության վրա: Ըստ նրա՝ թուրքական ուժերի ամրացումը տվյալ հատվածներում մեծապես կախված է համաշխարհային քաղաքականությունից: Շեֆիկի խոսքով՝ Ռուսաստանն ու Թուրքիան լրացնում են ԱՄՆ-ի քաղաքականության հետևանքով ստեղծված վակուումը: Քաղաքագետի կարծիքով՝ Թրամփի անտարբեր պահվածքը Թուրքիային հնարավորություն է տալիս «խաղալ այնպես, ինչպես իրեն դուր է գալիս»: Շեֆիկի կանխատեսմամբ՝ ամեն ինչ կարող է փոխվել ԱՄՆ-ի ընտրություններից հետո:

Վերլուծաբանը նշել է, որ Օվակոյայում սահմանային նոր անցման վերաբերյալ Թուրքիայի ծրագիրն ուղղված է քրդաբնակ շրջանների տարանջատմանը: Օվակոյա ծրագիրն ունի ռազմական, ռազմավարական և անվտանգային բնույթ՝ բացի տնտեսականից: Շեֆիկի կարծիքով՝ ծրագիրը նպատակ ունի տարանջատել իրաքյան և սիրիական քրդերին:

Շեֆիկն Անկարային և ՔԲԿ-ին մեղադրում է Թուրքիայում քրդական խնդրի աճող հետևանքների հարցում: Նրա խոսքով՝ Թուրքիան խնդրի լուծումը տեսնում է միայն ռազմական ճանապարհով, իսկ ՔԲԿ-ն ստեղծում է դրա հիմքերը: Շեֆիկի համոզմամբ՝ Քրդական բանվորական կուսակցությունը «վատություն է արել քրդերին» ինչպես Թուրքիայում, այնպես էլ Իրաքում:

Շեֆիկն ընդգծել է, որ Թուրքիայի գործողությունները Սիրիայում կրում են քրդերի դեմ թշնամական բնույթ. նրանք կարող են թուլացնել քրդերին, սակայն ոչնչացնել չեն կարող: Նրանք այսօր Մերձավոր Արևելքում հավասարակշռություն պահող ուժ են, թեև չունեն պետություն:

Թուրքիայի ռազմական ճնշումը Քրդական տարածաշրջանային կառավարությանը հարկադրում է մտերմանալ Բաղդադի հետ: Այդուհանդերձ՝ Քազիմին լավ հարաբերություններ ունի քրդերի հետ և իրաքյան պետության վերականգնման համար Քուրդիստանի աջակցության կարիքն ունի, ինչը նրան հետ է պահում Թուրքիայի կողմից առաջարկվող խաղից:

Telegram

Ֆրանսիան և Իտալիան քննադատել են Թուրքիայի գործողությունները

Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոն. «Թուրքիան Լիբիայի հարցում պատմական և քրեական պատասխանատվություն է կրում»:
Իտալիայի ԱԳ նախարար Դի Մայո. «Լիբիան չի սիրիականացվելու. չի բաժանվելու Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև»:

© Hamza Turkia / Xinhua / ZUMA / Scanpix / LETA, Լիբիայի կառավարական ուժերի մեքենաներ

Մակրոն. Անկարան վտանգավոր խաղ է խաղում

Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնը հայտարարել է, որ Թուրքիան լիբիական հակամարտությունում կրում է «պատմական և քրեական պատասխանատվություն:

Գերմանիա կատարած այցի ժամանակ Մակրոնը նշել է, որ Թուրքիան Բեռլինի կոնֆերանսի շրջանակներում չի իրականացնում իր պարտականությունները և մեծացրել է ռազմական ներկայությունը Լիբիայում:

Ավելի վաղ Ֆրանսիայի նախագահն Անկարային մեղադրել էր նրանում, որ վերջինս Լիբիայում «վտանգավոր խաղ» է խաղում:

Թուրքիայի ԱԳ նախարար Մևլյութ Չավուշօղլուն փոխադարձ հայտարարությամբ է հանդես եկել՝ Ֆրանսիային մեղադրելով ապստամբ ուժերին զենք մատակարարելու մեջ:

Դի Մայո. Լիբիան չի սիրիականացվելու

Իտալիայի արտաքին գործերի նախարար Լուիջի Դի Մայոն հայտարարել է, որ Լիբիայի իրավիճակը չի զարգանալու Սիրիայի դիպաշարով. չի բաժանվելու Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև:

Նա նշել է, որ պետք է դադարեն Լիբիայում արտաքին միջամտությունները, անհրաժեշտ է գործընթացն ակտիվացնել ՄԱԿ-ի հսկողությամբ: Դի Մայոն հույս է հայտնել, որ Բեռլինի կոնֆերանսում իրենց վրա պատասխանատվություն վերցրած կողմերը կհարգեն այն:

Իտալիայի արտաքին գերատեսչության ղեկավարն ընգծել է, որ Լիբիայի «սիրիականացման» հավանականությունն անհանգստացնում է բազմաթիվ դիտորդների, սակայն Լիբիան Սիրիա չէ: Նրա խոսքով՝ Իտալիայի համար Լիբիան անվերապահ ռազմավարական գործընկեր է, և Հռոմն ու Եվրամիությունը նրա կողքին են:

Դի Մայոն նշել է, որ կան երկրներ, որոնք կուժեղացնեն իրենց ազդեցությունը, սակայն ԱԳ նախարարը հույս է հայտնել, որ լիբիական ժողովուրդն անկախ կլինի, Լիբիան՝ միասնական, ինչի ուղղությամբ աշխատանքներ է տանում:

Telegram

Սիրիան Ռուսաստանի համար դառնում է «նոր Աֆղանստան»

Հնդիկ փորձագետը նշել է, որ Սիրիան Ռուսաստանի համար ավելի շատ նման է այն նույն ճահճին, որը Խորհրդային Միության համար Աֆղանստանն էր:

Հնդիկ դիվանագետ Մ.Կ.Բհադրակումարը (M.K.Bhadrakumar) մատնանշել է այն փաստը, որը Սիրիայի ղեկավար Բաշար Ասադը ռուսական դրածո չէ, և երկու երկրների հետաքրքրությունները հաճախ չեն համընկնում: Սիրիայի Արաբական Հանրապետության նախագահը ձգտում է իր պետության ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության վերականգնմանը, մինչդեռ Կրեմլը հետապնդում է միաժամանակ մի քանի նպատակներ, այդ թվում՝ այդ երկրի իրադրության հետ անմիջական կապ չունեցող:

Ուժի ցուցադրումը նշանակել է հետխորհրդային Ռուսաստանի վերադարձ Արևելյան Միջերկրածով՝ ընդգծելով մերձավորարևելյան գործերում դերակատարում ունենալու Մոսկվայի մտադրությունը: Այդ ամենը նաև պետք է ծառայեր ԱՄՆ-ի ու Եվրոպայի հետ փլուզված հարաբերությունների վերականգնմանը:

Պատերազմը ճահիճ դարձնելը, ինչպես եղավ Աֆղանստանի դեպքում, վերջինն է, ինչը ցանկանում է Մոսկվան: Սակայն օվկիանոսից այն կողմ առկա են այլ ծրագրեր:

Հեղինակը նշում է, որ Միացյալ Նահանգների՝ Սիրիայի հարցերով հատուկ պատվիրակը վերջերս ելույթ է ունեցել՝ հայտնելով, որ իր առաքելությունն է ռուսական զորքերի դուրսբերումը տարածաշրջանից:

Դիվանագետն ընդգծել է, որ նման պրովոկացիոն հայտարարությունները պետք է տագնապով դիտարկվեն Մոսկվայում: Մի կողմից՝ Թուրքիան ու ԱՄՆ-ն արգելափակել են Սիրիայում ռուսական ռազմական հաղթարշավի հնարավորությունները, իսկ մյուս կողմից՝ Ասադը չի համաձայնի ավելի պակասի, քան լիակատար հաղթանակն է:

Ռուսական հասարակությունը երբեք չի համաձայնի Սիրիայում աֆղանական դիպաշարին, և 2015թ. ռազմական միջամտության ամբողջ իմաստը վաղ թե ուշ կենթարկվի մանրամասն վերլուծության, եթե ներկայիս փակուղին մնա այնպիսին, ինչպիսին կա:

Միաժամանակ, ռուսական տնտեսությունը հայտնվել է ծանր իրավիճակում. կորոնավիրուսի համավարակի պատճառով կտրուկ նվազել է նավթի պահանջարկը՝ նվազեցնելով նաև նավթի արտահանումից ստացվող եկամուտները:

Ընդհանուր առմամբ՝ Ռուսաստանը շարունակում է ԱՄՆ-ի կողմից սպասել կառուցողական մասնակցության, բայց Վաշինգտոնը հետաքրքրված չէ Մոսկվայի հետ համագործակցությամբ: Նշվում է, որ Ռուսաստանը տոքսիկ սուբյեկտ է համարվում:

Հնդիկ փորձագետն ընդգծում է, որ ԱՄՆ-ը ցանկանում է Սիրիան տեսնել առանց ՌԴ ռազմաբազաների. ռուսական ներկայությունը Միջերկրական ծովում անհանդուրժելի է:

Իրանը դեմ է տարածաշրջանի որևէ երկրում անվտանգության գոտու ստեղծմանը

Թեհրանը դիմակայելու է ցանկացած ագրեսիայի և պայմանավորվածության, որոնց նպատակը տարածաշրջանի երկրները թուլացնելը, ապաինտեգրելն ու կործանելն է: ̶̶ REGST (Տարածաշրջանային ուսումնասիրություններ):

Իսլամական հեղափոխության առաջնորդի գլխավոր խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթին հայտարարել է, որ Իրանը դեմ է օտարերկրացիների կողմից Սիրիայում կամ տարածաշրջանի որևէ այլ երկրում անվտանգության գոտու ստեղծմանը:

Հայտարարության մեջ նշվում է, որ Իրանի կառավարությունը դեմ է Սիրիայում կամ տարածաշրջանի որևէ այլ պետությունում օտարերկրյա միջամտությանը, քանի որ դա համարվում է փոփոխություն տարածաշրջանի ինչ-որ հատվածում, ինչպես նաև՝ պետությունների կործանում:

Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը դիմակայելու է ցանկացած դաժանության, ագրեսիայի և պայմանավորվածության, որոնք նպատակ ունեն թուլացնել կամ ապաինտեգրել տարածաշրջանի երկրները,- ընդգծել է Վելայաթին:

Իրանի նախկին արտգործնախարարը հավելել է, որ Սիրիայում անվտանգության գոտու ստեղծումը երբեք չի կարող ծառայել այդ երկրի հետաքրքրություններին:

Նրա խոսքով՝ Սիրիայի Սահմանադրությունում փոփոխությունները պետք է կատարի հենց սիրիացի ժողովուրդը, ոչ թե՝ օտարերկրացիները: Վելայաթին համոզմունք է հայտնել, որ սիրիական կառավարությունն ու ժողովուրդն անպայման ահաբեկիչներից կազատագրեն Իդլիբը:

Իրանցի պաշտոնյան տարածաշրջանի երկրներին կոչ է արել միանալ դիմակայությանը՝ նշելով, որ հակառակ դեպքում այն չարիքներն ու դաժանությունները, որոնք արդեն 9 տարի շարունակվուն են Սիրիայում, կարող են տարածվել տարածաշրջանի մյուս երկրներում:

Ռուսական բեռնափոխադրող հսկա նավն ուղևորվում է դեպի Սիրիա

Սպարտա նավը մեծ քանակությամբ անհայտ պարունակությամբ բեռնարկղեր է տեղափոխում Տարտուս: Նախորդ տարի այս եղանակով ռազմատեխնիկա է փոխադրվել. ̶̶ REGST (Տարածաշրջանային ուսումնասիրություններ)

Բոսֆորի նեղուցով նավերի անցումը դիտարկող Bosphorus Observer ծառայության տվյալներով` Սանկտ Պետերբուրգում գրանցված ռուսական Օբորոնլոգիստիկա ընկերության նավը նոյեմբերի 29-ին մուտք է գործել Միջերկրական ծովի ավազան: Սպարտա անունը կրող բեռնատար նավը Նովորոսիյսկից ուղևորվում է դեպի սիրիական Տարտուս նավահանգիստ: Այստեղ գտնվում է Ռուսաստանի Ռազմածովային ուժերի միջերկրածովյան նյութատեխնիկական ապահովման բազան:

Հրապարակված կադրերից երևում է, որ նավը տեղափոխում է մեծ քանակության բեռնարկղեր: Օբորոնլոգիստիկայի տվյալներով` նավը կարող է տեղափոխել մինչև 450 բեռնարկղ՝ յուրաքանչյուրը 22 տոննա կշռող: Այն համարվում Ռուսաստանի ամենամեծ բեռնափոխադրող նավերից մեկը. նրա երկարությունը ֆուտբոլի մարզադաշտից մեծ է:

Բեռնարկղերի պարունակության մասին տեղեկություն չկա: Հայտնի է, որ 2018թ. օգոստոսին ռուսական նույն մեծությամբ մի քանի նավ Սիրիա է տեղափոխել մեծ քանակությամբ ռազմատեխնիկա, այդ թվում և՝ տանկեր ու ՀՄՄ-ներ: Նավերը և նրանց օժանդակ նավակները կրում են ռազմածովային դրոշ. նրանց չի կարելի ձերբակալել կամ խոչընդոտել:

Թուրքիայի «Խաղաղության ակունք» գործողությունը. Հայկ Գաբրիելյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, թուրքագետ, Յենայի Ֆրիդրիխ Շիլլերի անվան համալսարանի (Գերմանիա) քաղաքագիտության ինստիտուտի ասպիրանտ-հետազոտող Հայկ Գաբրիելյանի հոդվածը.

ԱՄՓՈՓ ԿԵՏԵՐ

  • Թուրքիան կարողացավ «Խաղաղության ակունք» գործողության համար «կանաչ լույս» ստանալ թե՛ ԱՄՆ-ից, թե՛ ՌԴ-ից։
  • Սիրիայի հյուսիս-արևելքում հաստատվեց Թուրքիայի ռազմական ներկայությունը։
  • 2019թ․ նույնպես դարձավ Սիրիայում Թուրքիայի ձեռքբերումների տարի։
  • Թուրքիան կարողանում է ոչ միայն ռազմական գործողություններ իրականացնել Սիրիայի հյուսիսում, այլև դրանք սկսել իր համար ցանկալի ու խորհրդանշական օրերին։
  • «Խաղաղության ակունք» գործողությունն ամրապնդեց տարածաշրջանային գերտերություններ ՌԴ-ի, Թուրքիայի ու Իրանի դիրքորոշումները։
  • Հայաստանը պետք է մի շարք կարևոր դասեր քաղի Սիրիայում Թուրքիայի ռազմական գործողություններից։

Ներածություն

Դեռևս 2014թ․ Սիրիայի քրդերը հայտարարեցին երկրի հյուսիսում՝ Թուրքիայի սահմանին հարակից շրջաններում, 3 ինքնավար կանտոնի (շրջան) հռչակման մասին։ Խոսքն Աֆրինի, Քոբանիի ու Ջիզրեի շրջանների մասին է։ Արդեն 2015թ․ Սիրիայի քրդերն ԱՄՆ գործուն աջակցությամբ տպավորիչ հաջողությունների հասան ԻՊ-ի դեմ պայքարում։ Նախ նրանք 2015թ․ հունիսի 15-ին կարողացան ԻՊ-ին վտարել Թել Աբյադից, ինչը նրանց հնարավորություն տվեց միավորելու իրենց Քոբանի և Ջիզրե շրջանները և Եփրատից արևելք ընկած հատվածում լիովին խզել Թուրքիայի ու ԻՊ-ի միջև կապը։ Դրանից հետո նրանց ուշադրությունը բևեռվեց Եփրատից արևմուտք ընկած հատվածի վրա։ Այդպիսով 2014թ․ և հատկապես 2015թ․ դարձան Սիրիայի քրդերի ձեռքբերումների տարիներ։

Սակայն 2015թ․ հուլիսի 1-ին (Թալ Աբյադի անկումից կես ամիս անց) Թուրքիայում անցկացված ԱԱԽ նիստի արդյունքներով որոշվեց Սիրիայի քրդերի համար «կարմիր գիծ» սահմանել Եփրատ գետը, որպեսզի նրանք չգետանցեն այն և չշարժվեն դեպի արևմուտք։ Եվ երբ Սիրիայի քրդերը փորձեցին հաղթահարել «կարմիր գիծը», թուրքական ավիացիան ու հրետանին ոչնչացրին նրանց նավակները։ Սիրիայի քրդերը երկար ժամանակ կորցրեցին Եփրատը գետանցելու վրա, և դա ռուս-թուրքական արդեն վատթարացած հարաբերությունների պայմաններում։ Արդյունքում նրանք որոշեցին Եփրատը գետանցել Թուրքիայի սահմանից բավական հարավ ընկած հատվածում, ուր նրանք պաշտպանված կլինեին թուրքական ավիացիայի ու հրետանու հարվածներից։ Սիրիայի քրդերին հաջողվեց 2016թ․ հունիսի 23-ին ԻՊ-ին դուրս մղել Եփրատից արևմուտք ընկած Մանբիջ քաղաքից, սակայն կարելի է ասել, որ այստեղ նրանց հաջողությունները դադարեցին։ Հունիսի 27-ին (ընդամենը 4 օր անց) Կրեմլը հայտարարեց, որ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայյիփ Էրդողանից ստացվել է ներողության մասին նամակ։ Միաժամանակ Թուրքիային հաջողվեց ճնշումներ բանեցնելու, բողոքներ ներկայացնելու շնորհիվ հասնել, որ ԱՄՆ-ը Մանբիջում կանգնեցնի Սիրիայի քրդերի հաղթարշավը։ Արդյունքում Սիրիայի քրդերը չկարողացան Աֆրինի շրջանը միավորել Քոբանիի շրջանի հետ, որով ողջ թուրք-սիրիական սահմանը կանցներ նրանց վերահսկողության ներքո՝ բացառությամբ Հաթայ նահանգի սահմանի։ Փաստորեն, 2016թ․ թուրք-սիրիական սահմանի մեծ մասը գտնվում էր Սիրիայի քրդերի «Ժողովրդական ինքնապաշտպանության ջոկատների» (YPG), ինչպես նաև ԻՊ-ի վերահսկողության ներքո, որոնց երկուսին էլ Թուրքիան համարում էր ահաբեկիչներ։ Վերջիններս Թուրքիայի համար դարձան ոչ միայն մարտահրավեր, այլև հնարավորություն։ Թուրքիան սպասում էր իր ժամին և 2016թ․-ից անցավ հակահարձակման՝ լայնորեն օգտագործելով այդ հնարավորությունը։ Դրանից հետո յուրաքանչյուր տարի անխտիր դարձավ Սիրիայում Թուրքիայի ձեռքբերումների տարի․ 2016թ․ Թուրքիան Ազզազ-Ջարաբլուս գոտում ձեռնարկեց «Եփրատի վահան» ռազմական գործողությունը, 2017թ․ ռազմական դիտակետեր տեղակայեց Իդլիբի նահանգում, 2018թ․ Աֆրինի շրջանում իրականացրեց «Ձիթենու ճյուղ» ռազմական գործողությունը։ 2019թ․ էլ Թուրքիան արդեն Սիրիայի հյուսիս-արևելքում իրականացրեց «Խաղաղության ակունք» ռազմական գործողությունը և իր ռազմական ներկայությունը հաստատեց նաև Եփրատ գետից արևելք ընկած հատվածում։

«Խաղաղության ակունք» ռազմական գործողությունը

Դեռևս 2018թ․ դեկտեմբերի 21-ին Էրդողանը հայտարարեց, որ Թուրքիան անորոշ ժամանակով հետաձգում է Սիրիայի հյուսիս-արևելքում ռազմական գործողություն ձեռնարկելը, քանի որ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել է, որ ամերիկացի զինծառայողները դուրս են բերվելու Սիրիայից։ Դեկտեմբերի 19-ին Թրամփը հայտարարել էր, որ Սիրիայում ԻՊ-ի դեմ հաղթանակը կայացած է, և որ միայն դա է եղել պատճառը, որ ամերիկացի զինծառայողները մնացել են Սիրիայում։ Թրամփի խոսքերով՝ Սիրիայից ամերիկացի զինծառայողների դուրսբերումը տևելու է 60-100 օր[1]։ 2019թ․ հունվարի 14-ին Թրամփը սպառնաց ավերել Թուրքիայի տնտեսությունը, եթե վերջինս ամերիկացի զինծառայողների հեռանալուց հետո որոշի հարձակվել Սիրիայի քրդերի վրա։ Դրա հետ մեկտեղ Թրամփը կարևորեց Սիրիայի քրդերի կողմից Թուրքիային չսադրելը, ինչպես նաև Սիրիայում 20 մղոն (32 կմ) խորությամբ անվտանգության գոտու ստեղծումը[2]։ Չնայած Թրամփի տնտեսական այս լուրջ սպառնալիքին՝ նա, ըստ էության, ցույց տվեց, որ համաձայն է Սիրիայում անվտանգության գոտու ստեղծմանը, ինչին որ տենչում էր Էրդողանը (թուրք-ամերիկյան տարակարծությունները, թերևս, առնչվել են անվտանգության այդ գոտու ստեղծման դետալներին)։

Հունվարի 23-ին էլ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը հայտարարեց, որ ՌԴ-ը պետք է հաշվի առնի Թուրքիայի շահերը սեփական անվտանգության ապահովման ոլորտում՝ հավելելով, որ 1998թ․ (Ադանայի) համաձայնագրի իրագործումը համապատասխանում է Թուրքիայի շահերին և կարող է իր ներդրումն ունենալ ահաբեկչության դեմ պայքարում։ Թրամփի և Պուտինի այս հայտարարությունները ոգևորիչ էին Էրդողանի համար, ով արդեն հունվարի 25-ին հայտարարեց, որ Թուրքիան կարող է իր ուժերով անվտանգության գոտի ձևավորել Սիրիայի հյուսիսում՝ Եփրատից արևելք ընկած տարածքում։ Թուրքիայի նախագահն այդ համատեքստում հիշեցրեց 1998թ․ հոկտեմբերի 20-ին Թուրքիայի ու Սիրիայի միջև կնքված Ադանայի համաձայնագրի մասին, որը (նրա խոսքերով) Թուրքիային հնարավորություն է տալիս առանց հրավերի անդրսահմանային գործողություններ կատարել Սիրիայի տարածքում։ Հիշեցնենք, որ WikiLeaks-յան փաստաթղթերի համաձայն՝ թուրքական բանակին թույլ է տրվել քուրդ զինյալներին հետապնդելիս 5-15 կմ խորանալ Սիրիայի տարածքում (2010թ․ դեկտեմբերի 21-ին Թուրքիան և Սիրիան ստորագրեցին «Ահաբեկչության ու ահաբեկչական կազմակերպությունների դեմ համագործակցության մասին» նոր պայմանագիր, որը նախատեսում էր համատեղ պայքար մղել ահաբեկչության ու ահաբեկչական կազմակերպությունների դեմ)[3]։

Էրդողանի, ինչպես նաև Թրամփի ու Պուտինի հայտարարություններից հետո տպավորություն կար, որ Թուրքիան մոտ է Սիրիայի հյուսիս-արևելքում ռազմական գործողություն իրականացնելուն։ Տվյալ ժամանակ այն չափազանց կարևոր էր Էրդողանի համար՝ հաշվի առնելով, որ մարտի 31-ին Թուրքիայում անցկացվելու էին ՏԻՄ կարևոր ընտրությունները։ Ելնելով դրանից՝ ակնկալում էինք, որ ռազմական գործողությունը պետք է տեղի ունենար մինչև մարտի 31-ը, ինչը մեծապես կբարձրացներ Էրդողանի ու նրա կուսակցության՝ իշխող «Արդարություն ու զարգացում» կուսակցության (ԱԶԿ) իմիջն ընտրազանգվածի շրջանում։ Դա Էրդողանի կողմից քանիցս կիրառված «ընտրական հնարք» է․ «Ձիթենու ճյուղ» գործողությունը նույնպես այդ շարքից է։ Մեր նախկին հոդվածներից մեկում[4] կանխատեսել էինք, որ Սիրիայի հյուսիս-արևելքում Թուրքիայի ռազմական գործողությունը կմեկնարկի փետրվարի 15-ին, քանի որ Էրդողանը սիրում է հարվածներ հասցնել խորհրդանշական օրերին։ Փետրվարի 15-ը հարմար օր էր այն առումով, որ 1925թ․ այդ օրը կալանավորվել էր քրդական ապստամբության առաջնորդ շեյխ Սայիդը, իսկ 1999թ․ այդ օրը՝ քուրդ առաջնորդ Աբդուլլահ Օջալանը։   

Բայց քանի որ ԱՄՆ-ը ձգձգեց իր զինծառայողներին Սիրիայից դուրս բերելու գործընթացը, տարեսկզբին չկայացավ թուրքական ռազմական գործողությունը։ Էրդողանն էլ Թրամփի տնտեսական սպառնալիքի պայմաններում ռիսկի չդիմեց գնալու այդ քայլին, քանի որ դրա հետևանքները մեծապես կարող էին վնասել ԱԶԿ-ի իմիջը ՏԻՄ ընտրություններից առաջ (արդյունքում, թուրքական ռազմական գործողությունը չկայացավ, ԱԶԿ-ն էլ պարտություններ կրեց երկրի խոշոր քաղաքներում, այդ թվում նաև պաշտոնական մայրաքաղաք Անկարայում, ֆինանսական մայրաքաղաք Ստամբուլում և զբոսաշրջային մայրաքաղաք Անթալիայում, ինչպես նաև երկրի երրորդ խոշոր քաղաք Իզմիրում)։

Հետագա ամիսներին Սիրիայի հյուսիս-արևելքում անվտանգության գոտու ստեղծման շուրջ թուրք-ամերիկյան բանակցությունները շարունակվեցին։ Օգոստոսի 7-ին ԱՄՆ-ն ու Թուրքիան պայմանավորվեցին ստեղծել Սիրիայում համատեղ օպերացիաների կենտրոն, իսկ օգոստոսի 12-ին Սիրիայից 50 կմ հեռավորության վրա գտնվող Շանլըուրֆա (Ուրֆա) քաղաք ժամանեց ամերիկացի զինծառայողների առաջին խումբը, որոնք պետք է աշխատեին տվյալ կառույցում։ Կենտրոնը երկու երկրների կողմից կազմակերպվել էր Սիրիայի հյուսիսում անվտանգության գոտու ձևավորման պլանի համար, ուր կկարողանային Թուրքիայից վերադառնալ սիրիացի փախստականները։ Չնայած դրան՝ Անկարան շարունակում էր պնդել, որ ծրագրված անվտանգության գոտու վերահսկողությունը պետք է իրականացնի բացառապես թուրքական զորքը։ Սեպտեմբերի 24-ին Էրդողանը ՄԱԿ ԳԱ 74-րդ նստաշրջանում ներկայացրեց այդ գոտու ստեղծման պլանը։ Էրդողանն այն որակեց «խաղաղության միջանցք»՝ հավելելով, որ նրա երկարությունը կազմելու է 480 կմ, իսկ խորությունը՝ 30 կմ։ Էրդողանի խոսքերով՝ այդ գոտում հնարավոր կլինի տեղավորել 1-2 մլն սիրիացի փախստականի[5]։

Եվ ահա Էրդողանի համար բաղձալի այդ ռազմական գործողությունը, որը ստացավ «Խաղաղության ակունք» անվանումը, մեկնարկեց դրանից կես ամիս անց՝ հոկտեմբերի 9-ին։ Ինչո՞ւ համար էր ռազմական գործողությունն անհրաժեշտ Թուրքիային, նրա նախագահ Էրդողանին։

1 Թուրքական կողմին, բնականաբար, մտահոգել են Սիրիական հակամարտության ժամանակ տեղի քրդերի ձեռքբերումները և նա, ինչպես արդեն նշվեց, 2016թ-ից սկսել էր չեզոքացնել այդ ամենը։ Թուրքական կողմին խորապես մտահոգում էր, որ այդ ձեռքբերումները կարող են ոգևորիչ լինել նաև հենց իր՝ Թուրքիայի քրդերի համար։ Դրա համար էլ թուրքական կողմը ցանկանում էր Սիրիայի հյուսիս-արևելքում ստեղծել անվտանգության գոտի, այդ կերպ ա) Սիրիայի քրդերին հեռացնել Թուրքիայի սահմանից, բ) միմյանցից հեռացնել Սիրիայի ու Թուրքիայի քրդերին։ Այլ կերպ ասած՝ անվտանգության գոտին պետք է սեպի դեր խաղար նրանց միջև։

2 Թուրքական կողմը ծրագրել է փոխել տարածաշրջանի ժողովրդագրական պատկերը։ Արդեն նշվել է, որ Էրդողանը մտադիր է անվտանգության գոտին բնակեցնել 1-2 մլն փախստականներով։ Խոսքը, բնականաբար, հիմնականում արաբ փախստականների մասին է, որոնց համար Էրդողանը նաև օբյեկտիվ պատճառներով կարող է դիտարկվել որպես փրկիչ (քանի որ պատերազմի ժամանակ չի փակել Թուրքիայի դարպասները և այդ մարդկանց հնարավորություն է ընձեռել փրկվել պատերազմի արհավիրքներից)։ Ստացվում է, որ արաբ և ընդհանրապես ոչ քուրդ փախստականները նաև «հուսալի պատնեշի կամ վահանի» դեր են կատարելու թուրքական կողմի համար։ Ավելին, այդչափ փախստականների վերաբնակեցնելը պահանջելու է նոր բնակավայրերի, բնակատեղիների կառուցում Սիրիայի հյուսիս-արևելքում, և դա մեծապես օգտակար կլինի թուրքական շինարարական սեկտորի համար՝ հաշվի առնելով Թուրքիայի ֆինանսա-տնտեսական ընթացիկ դժվարությունները։

3 Թուրքիան այդպիսով ռազմական ներկայություն կհաստատեր նաև Սիրիայի հյուսիս-արևելքում, և 2019թ․ նույնպես կարելի կլիներ գրանցել որպես Սիրիայում Թուրքիայի ձեռքբերումների տարի։ Թուրքիան այդպիսով կմեծացներ հետպատերազմյան Սիրիայում իր ձայնի իրավունքը, ինչպես նաև կստանար հենակետեր հնարավորության դեպքում Սիրիայի խորքերը ներթափանցելու համար։ Թուրքիան նաև հնարավորություն կստանար Եփրատից արևելք ընկած հատվածների շուրջ սակարկելու միջոցով ավելի տևական դարձնել Եփրատի արևմտյան հատվածում իր ձեռքբերումները։ Մեր կարծիքով՝ Եփրատի արևմտյան հատվածը նրա համար շատ ավելի կարևոր է, քան Եփրատի արևելյան հատվածը, քանի որ Եփրատի արևմտյան մասը վերահսկելով՝ Թուրքիան անգամ հեռանկարում կարող է արգելափակել Սիրիայի քրդերի հնարավոր մուտքը դեպի Միջերկրական ծով (թուրքական կողմը վերջին տարիներին շարունակ կարևորել է Սիրիայի քրդերի համար դեպի ծով ելք չունենալը, քանի որ դա նրանց կախյալ դրության մեջ կդնի Թուրքիայից)։ Բացի այդ ավելի վաղ չենք բացառել, որ Էրդողանը կարող է մի օր հանրաքվե կազմակերպել Եփրատից արևմուտք ընկած, թուրքական զորքի վերահսկած տարածքներում, որոնց բնակիչները (Թուրքիայից բերված) նախ կարող են քվեարկել Սիրիայից անջատվելու, ապա և Թուրքիայի կազմի մեջ մտնելու օգտին։ Թուրքիայի տարածքային ամբողջականության ընդլայնումը չափազանց կարևոր է Էրդողանի համար Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիր Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքին առնվազն հասնելու տեսանկյունից։

Իսկ ինչո՞ւ «Խաղաղության ակունք» ռազմական գործողության թեման Էրդողանն արդիականացրեց սեպտեմբերին, և ինչո՞ւ այն մեկնարկեց հենց հոկտեմբերի 9-ին։ Մեր կարծիքով՝ Էրդողանն անվտանգության գոտու թեման վերստին օրակարգ բերեց, քանի որ հուլիսից մեկնարկել էին ՌԴ-ից գնված S-400 ԶՀՀ-ների մատակարարումները, և նա դրանով ցանկանում էր օրակարգից դուրս մղել այդ թեման։ Այսինքն, անվտանգության գոտու ստեղծման թեման պետք է դառնար առաջնային թեմա և զգալիորեն շեղեր ԱՄՆ-ի ուշադրությունը S-400 ԶՀՀ-ների գնման գործարքից։ Այստեղ որոշակի նմանություններ ենք նկատում Էրդողանի ու Պուտինի կիրառած մարտավարություններում․ Ղրիմի հայտնի դեպքերին (2014թ․) հաջորդել էին Դոնբասի դեպքերը, ապա և Սիրիայում ռուսական ռազմական միջամտության մեկնարկը, որոնք հաջորդաբար օրակարգից զգալիորեն դուրս էին մղել նախորդ կարևոր, օրակարգային թեման։ Ընդ որում, S-400 ԶՀՀ-ների գնումից հետո ԱՄՆ-ի կողմից տնտեսական ազդեցիկ պատժամիջոցների բացակայությունը կարող էր ոգևորիչ լինել Թուրքիայի համար, որը դա դեռ «չմարսած»՝ անցում կատարեց մի նոր քայլի։ Տվյալ փուլում «Խաղաղության ակունք» գործողության անցկացման հարցն օրակարգ բերվեց նաև նրա համար, որ թուրքական կողմը կարողանա այն սկսել հոկտեմբերի 9-ին։ Հիշեցնենք, որ 1998թ․ հոկտեմբերի 9-ին (21 տարի առաջ) թուրքական կողմի (նաև ռազմական) սպառնալիքներից հետո Սիրիայի տարածքը հարկադրաբար լքել էր Ա․ Օջալանը։

Նկատենք, որ «Եփրատի վահան» և «Ձիթենու ճյուղ» ռազմական գործողությունները նույնպես չեն անցկացվել պատահական օրերին։ Ազզազ-Ջերաբլուս գոտում «Եփրատի վահան» գործողությունը (Fırat Kalkanı Harekatı) մեկնարկել էր 2016թ․ օգոստոսի 24-ին, ինչի կապակցությամբ թուրքական մամուլը գրել էր, թե օսմանների թոռներն ուղիղ 500 տարի անց վերստին Ջերաբլուսում են. 1516թ. օգոստոսի 24-ին օսմանյան սուլթան Սելիմ Ահեղի բանակը Մերջիդաբըքի (Մարջդաբիք) ճակատամարտում (Հալեպից 44 կմ հյուսիս) պարտության էր մատնել Եգիպտոսի մամլուքների բանակը, ինչից հետո օսմանյան պետության կազմում ընդգրկվեցին Սիրիան, Պաղեստինը, Լիբանանը (Եգիպտոսի նվաճումից հետո Սելիմ Ահեղը դառնում է օսմանյան առաջին խալիֆ)։ Իսկ ահա Աֆրինի շրջանում «Ձիթենու ճյուղ» ռազմական գործողությունը (Zeytin DalıHarekatı) մեկնարկել է 2018թ․ հունվարի 20-ին․ 1920թ․ հունվարի 20-ին  Մարաշում մեկնարկել է ֆրանսիացիների դեմ «անկախության համար պայքարը», Մարաշի ճակատամարտը, որում տարած հաղթանակի հետո թուրքական զորքն Անկարայի կառավարության որոշմամբ Մարաշից շարժվել է դեպի Աֆրին «Անատոլիայի անվտանգությունն ապահովելու» համար (արդյունքում Մարաշը ստացավ Անկախության մեդալ և վերանվանվեց Քահրամանմարաշ, թարգմանաբար՝ Հերոս Մարաշ)։ «Եփրատի վահան», «Ձիթենու ճյուղ», «Խաղաղության ակունք» ռազմական գործողությունները վկայում են, որ Թուրքիան վերջին շրջանում ոչ միայն կարողացել է Սիրիայի հյուսիսում իրականացնել նման ռազմական գործողություններ, այլև դրանք սկսել իր համար ցանկալի օրերին՝ այդ կերպ հիշեցնելով և փառաբանելով անցյալի (պատմական) հաղթանակները։ Բացի այդ նկատելի է, որ թուրքական կողմը տվյալ գործողությունների համար ընտրել է խաղաղասիրական ու պաշտպանական անվանումներ՝ չնայած նրան, որ դրանք իրենց բնույթով հարձակողական գործողություններ են։ Ավելին, «Խաղաղության ակունքի» անունը (Barış Pınarı Harekatı) որոշակիորեն հիշեցնում է 1974թ․ Կիպրոս կղզու հյուսիսային հատվածում Թուրքիայի իրականացրած ռազմական գործողությունը՝ Kıbrıs Barış Harekatı (Կիպրոսի խաղաղության գործողություն)։

Այդպիսով, Սիրիայի հյուսիս-արևելքում մեկնարկեց Թուրքիայի «Խաղաղության ակունք» գործողությունը, որը տևեց 1 շաբաթ և 1 օր։ Կարծում ենք, որ այս գործողության մեկնարկի օրն անակնկալ է եղել ԱՄՆ-ի համար (ինչպես որ «Եփրատի վահան» գործողության մեկնարկի պարագայում)․ ԱՄՆ-ը, ընդհանուր առմամբ, «կանաչ լույս» է վառել «Խաղաղության ակունք» գործողության առջև, սակայն չի իմացել մեկնարկի կոնկրետ օրը։ Այս մասին կարող են վկայել մի շարք հանգամանքներ․ ա) Քոբանին լքող ամերիկացի զինծառայողներն ավտոմայրուղու վրա հանդիպել են դեպի հյուսիս շարժվող Բ․ Ասադի բանակի ստորաբաժանումներին, սակայն բախում տեղի չի ունեցել[6], բ) ամերիկյան օդուժը (F-15E տիպի 2 ինքնաթիռ) Այն Իսայի մոտակայքում ստիպված է եղել ավիահարվածի միջոցով ոչնչացնել ԱՄՆ հատուկ նշանակության զորքերին պատկանող զինապահեստը, որպեսզի այն բաժին չընկնի հակամարտող կողմերին[7], գ) Սիրիայի քրդերը Քամըշլըում նահանջող ամերիկյան ռազմական շարասյան վրա նետել են քարեր, կարտոֆիլներ և լոլիկներ[8]՝ չնայած նրան, որ Թրամփի խոսքերով՝ ԱՄՆ-ը Սիրիայի քրդերին չէր խոստացել պաշտպանել 400 տարի[9]։ Ավելին, կարծում ենք, որ եթե 2014-2015թթ․ չլիներ ԱՄՆ-ի ռազմական օգնությունը Սիրիայի քրդերին, ապա ԻՊ-ը, անկասկած, կգրավեր Քոբանին և թերևս կշարժվեր դեպի Քամըշլը, և նույն կարտոֆիլ ու լոլիկ նետողները հազիվ թե ողջ մնացած լինեին։ Այս ամենը ցույց է տալիս, որ ԱՄՆ-ը չի հասցրել ժամանակին հեռացնել իր զորախումբը Սիրիայի հյուսիս-արևելքից, և որ դա հարկադրված է եղել անել արդեն հապճեպ՝ թուրքական կողմի հարձակման պայմաններում։

Իսկ ինչո՞ւ ԱՄՆ-ը «կանաչ լույս» վառեց «Խաղաղության ակունք» գործողության առջև․ ա) Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի գծով ԱՄՆ-ի դաշնակիցն է, և ԱՄՆ-ը փորձեց որոշակի հագուրդ տալ նրա նկրտումներին՝ ի հաշիվ Սիրիայի քրդերի։ ԱՄՆ-ը քաջ գիտակցում է, որ եթե մի շարք կարևոր հարցերում չընդառաջի Թուրքիային, ապա նրան այդպիսով ավելի է վանում իրենից և մղում դեպի ՌԴ, բ) Թրամփը, թերևս, կարծեց, որ Սիրիայի քրդերն այնքան էլ չեն վնասվի, եթե մի փոքր հետ քաշվեն Թուրքիայի սահմանից, գ) ավելի վաղ Թրամփը հայտարարել էր, որ ամերիկացի զինծառայողները պետք է դուրս բերվեն Սիրիայից, և թուրքական այս հարձակումը լավ առիթ էր նաև այդ իմաստով, դ) ԶԼՄՆ-ների պնդմամբ՝ թուրքական կողմը կարող էր շանտաժի ենթարկել Թրամփին՝ այդ համատեքստում օգտագործելով իր հատուկ ծառայությունների որսած ԱՄՆ-ի նախագահի փեսա և ավագ խորհրդական Ջարեդ Քուշների և սաուդյան գահաժառանգ արքայազն Մուհամմադ բին Սալմանի հեռախոսային խոսակցությունը, որի ժամանակ Քուշներն իբրև թե համաձայնել է սաուդցի այլախոհ լրագրող Ջամալ Խաշոկջիի կալանավորմանը (Խաշոկջին դաժանաբար սպանվել է 2018թ. հոկտեմբերի 2-ին Ստամբուլում Սաուդյան Արաբիայի հյուպատոսությունում)[10], ե) Էրդողանը քանիցս հայտարարել է, որ եթե Սիրիայի հյուսիս-արևելքում թուրքական ռազմական գործողության վերաբերյալ ԱՄՆ-ի հետ բանակցություններն արդյունք չտան, ապա Թուրքիան այդ գործողությունը կսկսի միայնակ։ Կարծում ենք, որ Թրամփը պատրանքներ չի տածել, որ Թուրքիան ի զորու էր այդ գործողությունը սկսել նաև միայն ՌԴ-ի համաձայնության պայմաններում։ ԱՄՆ-ում, թերևս, վստահ են եղել, որ Թուրքիան այսպես թե այնպես ձեռնարկելու էր այդ ռազմական գործողությունը, ուստի ավելի նպատակահարմար է համարվել, որ Թուրքիան այդ քայլին գնա ԱՄՆ-ի կողմից նույնպես «կանաչ լույս» ստանալու պայմաններում։

Իսկ ինչո՞ւ Վ․ Պուտինն էլ «կանաչ լույս» վառեց թուրքական ռազմական գործողության առջև։ Այստեղ նույնպես կան մի շարք գործոններ։ ա) Պուտինն այդպիսով ցանկանում էր, որ Սիրիայի քրդերը երես թեքեն, հիասթափվեն ԱՄՆ-ից և իրենց հայացքը հառեն դեպի ՌԴ։ Ընդ որում, մյուսները պետք է դասեր քաղեին Սիրիայի քրդերի այս օրինակից, որոնք ԱՄՆ-ից խորապես հիասթափվեցին «Խաղաղության ակունք» գործողության մեկնարկից հետո, բ) Պուտինը հասկանում էր, որ թուրքական ռազմական գործողության սկսվելուց հետո ԱՄՆ-ից հիասթափված և Թուրքիայից ահաբեկված Սիրիայի քրդերն ավելի զիջողական դիրքորոշում են որդեգրելու Բ․ Ասադի հանդեպ, և սկսելու են իրենց վերահսկած տարածքները հանձնել նրան։ Սիրիայի քրդերն այդպես չվարվեցին Աֆրինի պարագայում, և ստացվեց, որ արդյունքում այն հանձնեցին Թուրքիային։ Այժմ՝ «Խաղաղության ակունք» գործողության մեկնարկից հետո, Սիրիայի քրդերը պետք է ընտրություն կատարեին իրենց համար «չարյաց փոքրագույնի» միջև՝ Ասա՞դ, թե՞ Էրդողան (Ասադն ու Էրդողանը սկսել էին բաժան-բաժան անել Սիրիայի քրդերի վերահսկած տարածքները)։ Ասադը վայելում է Պուտինի աջակցությունը, և այդ համատեքստում Պուտինի համար շահավետ է, որ ընդլայնվեն Ասադի վերահսկած տարածքները, գ) Վերջին շրջանում Պուտինն ու Էրդողանը զգալիորեն մերձեցել են միմյանց հետ, և Պուտինը նույնպես այնպիսի վիճակում է, որ շարունակ պետք է որոշակի բավարարի Էրդողանի նկրտումները, դ) «Խաղաղության ակունքը» Պուտինին հնարավորություն տվեց նախաձեռնությունը վերցնել ձեռքը, ինչպես նաև ռուսական ռազմական ներկայություն ապահովել Եփրատից արևելք ընկած տարածքներում, ե) Պուտինն այդպիսով ցանկանում էր, որ Ասադն ու Էրդողանը վերսկսեն շփումները, կարողանան հաշտվել և ընդհանուր ճակատ կազմել ԱՄՆ-ի և նրա հովանավորությունը վայելած/վայելող Սիրիայի քրդերի նկատմամբ։

«Խաղաղության ակունք» գործողությունն ավարտվեց նախևառաջ ԱՄՆ-ի[11], ապա նաև ՌԴ-ի[12] հետ Թուրքիայի կնքած պայմանագրերով, որոնց համաձայն՝ Սիրիայի քրդերը պետք է Եփրատից արևելք ընկած հատվածներում հետ քաշվեին թուրքական սահմանից։ Սա հենց այն էր, ինչին այս փուլում ձգտում էր Էրդողանը։ Բնական է, որ մի կողմից Թուրքիայի համար ցանկալի կլիներ Սիրիայի քրդերին իր սահմանից հեռացնել՝ ուժգին հարվածներ հասցնելով և այդպիսով նվազեցնելով նրանց ռազմական հզորությունը, սակայն մյուս կողմից ԱՄՆ-ի ու ՌԴ-ի հետ հրադադարի մասին կնքած պայմանագրերը թուրքական կողմին հնարավորություն տվեցին զերծ մնալ հավելյալ կորուստներից (Թուրքիայի կորուստները կազմեցին 9 սպանված և մոտ 100 վիրավոր)։

Հոկտեմբերի 20-ին Էրդողանը հայտարարեց, որ 9 օրվա ընթացքում իրենց հաջողվել է Սիրիայի հյուսիս-արևելքում վերահսկողության տակ առնել 1500 կմ2[13]։ Ընդ որում՝ թուրքական կողմի հարձակման թիրախում Թալ Աբյադ-Ռաս ալ Այն հատվածն էր, և պատահական չէ, որ ՌԴ-ի հետ կնքած պայմանագրով Թուրքիան 32 կմ խորությամբ անվտանգության գոտի ստանում էր հենց այդ շրջանում, և որ այն ամբողջովին պետք է վերահսկեր թուրքական կողմը։ Մինչդեռ այդ գոտուց արևմուտք և արևելք ընկած շրջաններում անվտանգության գոտու խորությունը կազմելու էր միայն 10 կմ, և այդ գոտիները Թուրքիան ու ՌԴ-ը վերահսկելու են համատեղ։ Արդեն նշվել է, որ Թալ Աբյադը նախկինում սեպի դեր էր խաղում Սիրիայի քրդերի Քոբանի ու Ջիզրե շրջանների միջև, դրա համար էլ թուրքական կողմը ներկայումս նույնպես մեծապես կարևորում է հենց այդ հատվածը։

Եվ, փաստորեն, թեև Թուրքիան չստացավ Եփրատից մինչև Իրաքի սահման 444 կմ երկարությամբ և 32 կմ խորությամբ անվտանգության գոտի, ինչպես որ հայտարարել էր նախապես, այնուամենայնիվ, նա իր համար ամենակարևոր հատվածում (Թալ Աբյադ — Ռաս ալ Այն) ստացավ այդպիսի խորությամբ անվտանգության գոտի՝ այն էլ լիովին իր վերահսկողության ներքո, իսկ մնացյալ հատվածներում Սիրիայի քրդերին առնվազն 10 կմ-ով դուրս մղեց իր սահմանից։ Տվյալ հատվածներում քրդական դրոշները փոխարինվեցին Սիրիայի դրոշներով, ինչը թուրքական կողմի համար առավել ընդունելի տարբերակ է։ Սակայն Թուրքիայի հաջողությունները չեն ավարտվում միայն այսքանով․ ՌԴ-ի հետ կնքած համաձայնագրով՝ Սիրիայի քրդերը պետք է դատարկեին նաև Թել Ռըֆաթն ու Մանբիջը, ինչը նշանակում է, որ Սիրիայի քրդերն ամբողջովին դուրս են մղվում Եփրատի արևմտյան հատվածից՝ Թուրքիայի սահմանին քիչ թե շատ մոտ ընկած տարածքներից (արդեն նշվել է, որ մեր կարծիքով՝ Թուրքիայի համար Եփրատի արևմտյան հատվածը շատ ավելի կարևոր է, քան արևելյան հատվածը)։ Այնպես որ Սոչիում ՌԴ-ի հետ ձեռք բերված համաձայնությունը գոնե այս փուլում պետք է, որ լիուլի բավարարի թուրքական կողմին, որը ձգտելու է ամրապնդել այդ համաձայնության արդյունքները։

Ամփոփում և Հայաստանի սերտելիք դասերը

Այսպիսով, մենք տեսնում ենք, որ 2019թ․ նույնպես բացառություն չկազմեց, այն նույնպես կարելի է որակել որպես Սիրիայում Թուրքիայի ձեռքբերումների տարի։ Թուրքիան իր ռազմական ներկայությունը հաստատեց նաև Եփրատի արևելյան հատվածում, ինչն ուժեղացնում է նրա դիրքերը հետպատերազմյան Սիրիայում և ընդհանրապես տարածաշրջանում։ Թուրքական կողմին հերթական անգամ հաջողվեց Սիրիայում ռազմական գործողություն իրականացնելու համար ստանալ թե՛ ԱՄՆ-ի, թե՛ ՌԴ-ի թույլտվությունը, հերթական անգամ հմտորեն օգտվել նրանց տարաձայնություններից սեփական շահերն առաջ մղելու համար։ Թուրքական կողմին նաև հաջողվեց ԱՄՆ-ին ու ՌԴ-ին ստիպել, որպեսզի նրանք կշեռքի նժարներից մեկի վրա դնեն հենց Թուրքիան, իսկ մյուս նժարի վրա՝ Սիրիայի քրդերին և տեսնել, թե որ նժարն է ծանրակշիռ, թե ումից ավելի շատ օգուտներ կարող են ստանալ։ Պատասխանն ավելի քան ակնհայտ է, և դա Թուրքիային լուրջ առավելություններ տվեց Սիրիայի քրդերի դեմ պայքարում։ Ստացվում է, որ Թուրքիան վերջին տարիներին լուրջ հաջողություններ գրանցեց այդ պայքարում՝ Սիրիայի քրդերին դուրս մղելով Եփրատի արևմտյան հատվածից ընդհանրապես, ինչպես նաև Եփրատի արևելյան հատվածում՝ Թուրքիային սահմանամերձ գոտուց։ Այդ ամենը նշանակում է, որ Թուրքիան հաղթանակ տարավ ոչ միայն Սիրիայի քրդերի, այլև ԱՄՆ-ի ու ՌԴ-ի նկատմամբ, ընդ որում՝ հենց տվյալ երկրների աջակցությամբ։ Բանն այն է, որ թուրքական այս 3 ռազմական գործողությունների արդյունքում զգալիորեն սահմանափակվեցին Սիրիայի քրդերի հաջողությունները և հնարավորությունները։ Դա նշանակում է, որ Սիրիայի քրդերն առժամանակ զգալիորեն դադարում են տարածաշրջանային գործոն հանդիսանալուց, կորցնում են նախկին կարևորությունը։ Արդեն նշվել է, որ թե՛ ԱՄՆ-ը, թե՛ ՌԴ-ը Սիրիայի քրդերին օգտագործել են Թուրքիայի նկատմամբ արդյունավետ ճնշման լծակ/շանտաժի գործիք։ Բայց քանի որ Սիրիայի քրդերը գնալով կորցնում են իրենց դերը, ԱՄՆ-ն ու ՌԴ-ն առնվազն որոշակի ժամանակ չեն կարող նախկին արդյունավետությամբ Սիրիայի քրդերին օգտագործել որպես լծակ Թուրքիայի դեմ, և հենց դա էլ Թուրքիայի հաղթանակն է ԱՄՆ-ի ու ՌԴ-ի նկատմամբ։ Չմոռանանք, որ այս երկրները «կանաչ լույս» են վառել Սիրիայում թուրքական ներխուժումների առջև և այդպիսով նպաստել Սիրիայի քրդերի ձեռքբերումները զգալիորեն չեզոքացնելուն և տարածաշրջանում Թուրքիայի դիրքերն ամրապնդելուն։ Հետագայում Թուրքիան կփորձի հնարավորինս երկար պահել թուրքական ռազմական ներկայությունը Սիրիայում։ Էրդողանն արդեն հայտարարել է, որ թուրքական ռազմական ներկայությունը Սիրիայում կպահպանվի այնքան, որքան որ ԱՄՆ-ի, ՌԴ-ի ու Իրանի ռազմական ներկայությունը  (Էրդողանը նաև ուշադրություն է հրավիրել նրա վրա, որ այդ երկրները ցամաքային սահման չունեն Սիրիայի հետ, մինչդեռ Թուրքիան Սիրիայի հետ ունի 911 կմ-անոց սահման)[14]։

Իսկ այդ ընթացքում Թուրքիան կշարունակի զբաղվել փախստականների վերաբնակեցմամբ օկուպացրած տարածքների ժողովրդագրական պատկերը փոխելու, կրթական ու կրոնական ոլորտներում լուրջ քայլեր ձեռնարկելու քաղաքականությամբ և պատեհ առիթի դեպքում կփորձի կազմակերպել հանրաքվե։ Չի բացառվում նաև, որ Թուրքիան կփորձի Սիրիայի հյուսիսում ձևավորել «թուրքմենական պետություն», որը, բնականաբար, վասալական կախվածության մեջ կլինի իրենից և հետագայում միգուցե կփորձի միանալ Թուրքիային (Ալեքսանդրետի սանջակի տարածքում ձևավորված Հաթայ պետությունը գոյատևեց միայն 1 տարի՝ 1938-1939թթ․, ապա և համալրեց Թուրքիայի կազմը)։ Թուրքական մամուլը թուրքմենական պետություն ձևավորելու մտադրության մասին հայտնել էր դեռևս 4 տարի առաջ[15]։ Ներկայումս էլ այդ պլանն առկա է, և Թուրքիան ձգտում է «թյուրքական կամար» ձևավորել Սիրիայի և նաև Իրաքի հյուսիսում։ Թուրքական կողմի տվյալներով՝ Իրաքում ու Սիրիայում բնակվում է 11 մլն թուրքմեն (թուրքօման), և որ թուրքմենները կազմում են Սիրիայի բնակչության 22%-ը՝ 4․8 մլն մարդ։ Թուրքիայի հատուկ ծառայությունները ներկայումս զբաղված են Արևելյան Թուրքեստանից (Չինաստանի Սինձյան նահանգ), Թուրքմենստանից, Ուզբեկստանից, Տաջիկստանից, Ադրբեջանից, ինչպես նաև Աֆղանստանից մեծ թվով թուրքմեն ընտանիքների ներգաղթի կազմակերպմամբ։ Այդ աշխատանքներում ներգրավված են նաև Ներգաղթի վարչությունը, Կարմիր մահիկն ու Աղետների և արտակարգ իրավիճակների կառավարման վարչությունը (AFAD)։ Ընդ որում՝ ծրագրված է թուրքմեններին Սիրիայում տեղավորել Թուրքիայի սահմանից մինչև 5 կմ խորության վրա ընկած տարածքներում, իսկ սիրիացիներին՝ ավելի խորք ընկած սիրիական տարածքներում[16]։

Այդպիսով, Թուրքիան կարող է փորձել ստեղծել թուրքմենական պետություն՝ «թյուրքական կամար/աղեղ»։ Բնականաբար, թուրքական կողմը հասկանում է, որ իրեն հազիվ թե կհաջողվի չափազանց երկար ժամանակ ռազմական ներկայություն պահպանել Սիրիայի տարածքում, ուստի պլաններ է մշակում Սիրիայից իր ռազմական ներկայությունը դուրս բերելու պարագայում անելիքների մասին։ Թուրքիան այդպիսով ցանկանում է թուրքմեններին օգտագործել նաև որպես հուսալի պատնեշ, ինչը միմյանցից կբաժանի Թուրքիայի, Սիրիայի ու Իրաքի քրդերին։ Թուրքիայի ծրագրած թուրքմենական պետությունը պետք է հակակշռի ու խոչընդոտի քրդական պետության ստեղծմանը։ Այնպես որ, Թուրքիան ա) փորձելու է հնարավորինս երկար պահպանել իր ռազմական ներկայությունը Սիրիայում (ինչպես նաև Իրաքում), և բ) Սիրիայից իր զորքը դուրս բերել միայն այն ժամանակ, երբ զգալի առաջընթաց գրանցած կլինի ժողովրդագրական (վերաբնակեցման), կրթական, կրոնական, ռազմական, քաղաքական, դիվանագիտական ոլորտներում։ Թուրքիան այդպիսով ձգտելու է Սիրիայից դուրս գալ հնարավորինս պատրաստված՝ իր հետևում թողնելով «թուրքմենական պատնեշ/կամար», որը սեպի դեր կխաղա Թուրքիայի, Սիրիայի, ինչպես նաև Իրաքի քրդերի միջև և կկանխարգելի քրդական միացյալ պետության ձևավորումը Սիրիայի հյուսիս-արևմուտքում ու հյուսիս-արևելքում։

Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա նա պետք է մի շարք կարևոր դասեր քաղի Թուրքիայի ձեռնարկած «Խաղաղության ակունք», ինչպես նաև դրանից առաջ ձեռնարկած մյուս երկու ռազմական գործողություններից։ Այդ դասերն են՝

1 Հայաստանը պետք է տեսնի, թե ինչպես է 21-րդ դարում իր ռազմական ներկայությունը հաստատում հարևան երկրներում (Սիրիա, Իրաք)՝ օգտվելով այդ երկրներում տիրող խառնակ իրավիճակներից և հատկապես նրանից, որ Բ․ Ասադը վերահսկում էր Թուրքիայի հետ սահմանի միայն աննշան մասը, իսկ Բաղդադի կենտրոնական կառավարությունն ընդհանրապես չէր (չի) վերահսկում Թուրքիայի հետ սահմանը։ Ընդ որում՝ Թուրքիան իր ռազմական գործողություններն իրականացնում է առանց այդ երկրների հրավերների՝ ընդգծելով, որ միայն նա չէ, որ վարվել է այդ կերպ։ Սա այն դեպքը չէ, երբ Թուրքիան իր տարածքում ռազմական գործողություն է իրականացնում քուրդ (PKK) զինյալների դեմ, որոնք նահանջելիս հատում են թուրք-սիրիական սահմանը՝ փորձելով հանգրվանել Սիրիայի տարածքում, սակայն թուրք զինվորականները նրանց հետևից նույնպես հատում են Սիրիայի սահմանը, որի իրավունքը նրանց տալիս է 1998թ․ Ադանայի համաձայնագիրը, ապա և 12 տարի անց (21․12․2010թ․) դրա թարմացված տարբերակը։

2 Ռուսական, ինչպես նաև ամերիկյան ռազմական ներկայությունը Սիրիան չազատեց թուրքական կողմի ներխուժումներից։ Դա նշանակում է, որ այստեղ կարևորը ոչ թե ռուսական կամ ամերիկյան ռազմակայանների առկայությունն է Սիրիայում, այլ այդ երկրների կողմից թուրքական ներխուժումների առջև «կանաչ լույս» վառելը։ Նույնը կարող ենք ասել Հայաստանի պարագայում․ եթե հետագայում ՌԴ որևէ ղեկավարություն «կանաչ լույս» վառի դեպի Հայաստան թուրքական ներխուժման առջև, ապա ամենակարևոր գործոնը լինելու է հենց դա և ոչ թե Հայաստանում ռուսական ռազմական ներկայությունը։ Թուրքական հնարավոր ներխուժման թույլտվության պարագայում Հայաստանում գտնվող ռուս զինծառայողները կարող են լքել Թուրքիայի հետ սահմանային գոտին՝ թուրքական կողմի հարվածների տակ չընկնելու համար։ Նույն պատկերին ականատես եղանք «Խաղաղության ակունք» գործողությունից առաջ ԱՄՆ-ի պարագայում, երբ Սիրիայում գտնվող ամերիկացի զինծառայողները սկսեցին լքել Թուրքիայի հետ սահմանային գոտին՝ թուրքական կողմի հարվածների տակ չընկնելու համար։ Եվ, ընդհանրապես, ինչպես ցույց է տալիս պատմական փորձը, ՌԴ-ը մի օր կարող է որոշակի ժամանակով լքել տարածաշրջանը (միգուցե նաև մասնատվել, փլուզվել)։ Հայաստանը պետք է մշտապես պատրաստ լինի դեպքերի զարգացման նման սցենարների և առաջին հերթին հույսը դնի հենց իր վրա՝ աստիճանաբար զարգանալով և տարածաշրջանում մեծացնելով սեփական կշիռը տարբեր ուղղություններով (այդ թվում նաև՝ կովկասյան ու մերձավորարևելյան տարածաշրջաններում եռակողմ ու քառակողմ մեխանիզմներ ձևավորելով ու զարգացնելով)։

3 Տարածաշրջանային գերտերություններ ՌԴ-ը, Թուրքիան ու Իրանը Սիրիայի օրինակով զգալիորեն ապացուցում են իրենց հայտնի դիրքորոշման ճշմարտացիությունը, ըստ որի՝ տարածաշրջանային խնդիրները՝ ներառյալ Սիրիայի հարցը, պետք է լուծեն հենց տարածաշրջանի երկրները, որ արտատարածաշրջանային երկրները (ԱՄՆ) անելիք չունեն այստեղ։ Հենց այս հանգամանքն էլ վերջին շրջանում լրջորեն միավորել է երեք երկրներին, որոնք ձևավորեցին Աստանայի ձևաչափը և իրենց գործողություններով ցույց տվեցին, որ այն շատ ավելի արդյունավետ է Արևմուտքի ստեղծած ժնևյան ձևաչափի համեմատ։ Անկասկած է, որ այս երեք երկրներն ԱՄՆ-ի որոշակի նահանջը Սիրիայից որակում են որպես սեփական հաղթանակ, ինչը կարող է ոգևորել նրանց և հատկապես ՌԴ-ին ու Թուրքիային, որոնք էլ Սիրիայից (Մերձավոր Արևելքից) հետո իրենց ուշադրությունը կարող են բևեռել Հարավային Կովկասի տարածաշրջանի վրա՝ փորձելով իրենց այդ հաջողությունը կրկնել արդեն այնտեղ։ Թուրքիայի տարատեսակ գործողությունների նկատմամբ ԱՄՆ-ի կողմից ուժեղ, համաչափ հակազդեցության բացակայությունը միայն կարող է գրգռել Էրդողանի ախորժակը, և նրա հերթական արկածախնդրությունը կարող է լինել միայն ժամանակի հարց։

4 Մենք տեսնում ենք, որ Թուրքիան իր սիրիական ներխուժումների ժամանակ լայնորեն օգտագործում է ահաբեկչության (ԻՊ, YPG) դեմ պայքարի շղարշը դրանք քիչ թե շատ արդարացնելու, հիմնավորելու համար։ Որքան էլ որ Թուրքիան լինի տարածաշրջանային գերտերություն, որքան էլ որ նրա նախագահն ունենա նեոօսմանիստական, ծավալապաշտական նկրտումներ, հասկանալի է, որ Թուրքիան չէր (չի) կարող առանց որևէ հստակ առիթի, առանց խելամիտ հիմնավորման ձեռնարկել նման ներխուժումներ։ Օրինակ, միայն այն, որ Սիրիան ժամանակին մտել է Օսմանյան կայսրության կազմի մեջ, բնականաբար բավարար չէ, որ Թուրքիան ներխուժի այդ երկիր։ 21-րդ դարում նման քայլեր ձեռնարկելու համար անհրաժեշտ են համապատասխան հիմնավորումներ, արդարացումներ, և Թուրքիան, ի դեմս ահաբեկչության դեմ պայքարի, գտել է քիչ թե շատ խելամիտ հիմնավորում (այնպես որ համակարծիք չենք այն պնդումների հետ, որ եթե ռուս զինծառայողները լքեն Հայաստանը, ապա Թուրքիան անմիջապես կամ որոշ ժամանակ անց հարձակում է ձեռնարկելու Հայաստանի դեմ)։ Ելնելով սրանից՝ Հայաստանը պետք է չափազանց զգուշավոր քաղաքականություն վարի, որպեսզի Թուրքիային չընձեռի նման առիթներ ու հիմնավորումներ։ Դա մասնավորապես վերաբերում է «Քրդական հարցին»․ 2012թ. նոյեմբերի վերջերին Թուրքիայի ՆԳՆ ղեկավար Իդրիս Նաիմ Շահինը հարևան երկրներին մեղադրեց PKK-ին («Քրդստանի աշխատավորական» կուսակցության) աջակցելու մեջ. «Մենք տեղյակ ենք, որ Շեմդինլիում և Յուքսեքովայում գրանցված բախումների ժամանակ վիրավորված PKK-ականները բուժվում են Իրանի հիվանդանոցներում, իսկ Աղրըում (Արարատ) վիրավորված զինյալները` Հայաստանում»[17]: Ներկայումս թուրքական կողմը մեծ քարոզչություն է սկսել «Հայաստանն ահաբեկչության, հայը՝ ահաբեկչի» հետ ասոցացնելու ուղղությամբ։ Ընդ որում, մեր կարծիքով՝ նման մեղադրանքները Հայաստանի համար առավել վտանգավոր են, քան նրանք, որոնցում Հայաստանը որակվում է որպես «ագրեսոր» ու «օկուպանտ»։ Anadolu պետական լրատվական գործակալությունը 2019թ․ հոկտեմբերի վերջերին ծավալուն հոդված էր հրապարակել ASALA-ի գործունեության մասին[18], իսկ Մ․ Չավուշօղլուն Բաքվում նույնպես հիշատակել էր ASALA-ի գործունեությունը՝ հիշեցնելով, որ «հայերը նախկինում էլ կալանավորվել են PKK շարքերից»՝ ընդգծելով, որ «հայերն այսօր էլ Սիրիայում են կռվում ահաբեկիչների (Սիրիայի քրդերի) շարքերում»[19]։ Այնպես, որ Հայաստանը մեծ զգուշավորություն պետք է ցուցաբերի «Քրդական հարցում», որպեսզի Թուրքիային որևէ առիթ չտա նման («ահաբեկչություն սատարելու») մեղադրանքներ հնչեցնելու համար։

5. Հայաստանը պետք է խստապես ուժեղացնի Թուրքիայի հետ սահմանի վերահսկողությունը, ինչը չափազանց կարևոր է Պուտին-Էրդողան մերձեցման համատեքստում։ Նախկինում քանիցս ընդգծել ենք, որ երկու նախագահները շատ հարցերում առաջնորդվում են անձնական շահերով՝ մի կողմ դնելով իրենց երկրների պետական շահերը։ Կան բազում իրավիճակներ, երբ դրանք բավական անտրամաբանական են թվում, եթե խնդրին նայում ենք ՌԴ-Թուրքիա փոխհարաբերությունների տեսանկյունից և բավական տրամաբանական են թվում, եթե խնդրին նայում ենք Պուտին-Էրդողան փոխհարաբերությունների տեսանկյունից։ Այսպիսի պայմաններում Հայաստանը չափազանց մեծ ռիսկի է դիմում Թուրքիայի հետ իր սահմանի վերահսկողությունը ռուսական կողմին (Պուտինին) թողնելով։ Ակնհայտ է, որ եթե Հայաստանն ուժեղացված վերահսկի Թուրքիայի հետ սահմանը, ապա դրանով Թուրքիային կզրկի քուրդ զինյալների ելումուտի վերաբերյալ մեղադրանքներ հնչեցնելուց, և հետևաբար կչեզոքացվի Հայաստան հնարավոր ներխուժման թուրքական առիթ/հիմնավորումը։ Սակայն այստեղ խնդիրը միայն «Քրդական հարցի» օգտագործման հնարավորության մեջ չէ։ Թուրքիայի հետ սահմանի ուժեղացված վերահսկողությունը մեզ անհրաժեշտ է սահմանային տարատեսակ սադրանքներից ձերբազատվելու համար։ Սահմանային սադրանքները նույնպես կարող են նմանատիպ առիթներ ու հիմնավորումներ ծառայել թուրքական կողմի համար։ Հիշեցնենք, որ 2013թ․ հուլիսի 31-ին (Ասոցացման համաձայնագրի շուրջ Հայաստանի ու ԵՄ-ի միջև 3․5 տարվա բանակցությունների ավարտից մեկ շաբաթ էլ չանցած, որը ԵՄ-ը որակել էր որպես գերազանց) սպանվեց Հայաստանի սահմանը հատած թուրք հովիվը։ Դրանից հետո Թուրքիան Վրաստանում իր դեսպանատան միջոցով բողոքի նոտա հղեց Հայաստանին (Թուրքիայի ու Հայաստանի միջև չկան դիվանագիտական հարաբերություններ)։ 35-ամյա Մուստաֆա Ուլքերը, ոչխարների հոտի հետևից գնալով, Հայաստան-Թուրքիա սահմանը հատել էր Կարսի նահանգի Արփաչայ շրջանի կողմից: Ռուս սահմանապահները կրակ էին բացել նրա ուղղությամբ ու սպանել: Դրա հետ կապված՝ Հայաստանում ՌԴ Անվտանգության դաշնային ծառայության սահմանապահ վարչության մամլո քարտուղար Սերգեյ Գրեչինը հայտարարել էր, որ «հուլիսի 31-ին Հայաստան-Թուրքիա սահմանն ապօրինաբար հատած թուրք հովիվը կրակ է արձակել ռուս սահմանապահների ուղղությամբ՝ փորձելով թափանցել ՀՀ տարածք, և ռուս սահմանապահները ստիպված են եղել կրակ արձակել» (հովիվների կողմից իրենց անասուններին հետ բերելու նպատակով սահմանը հատելու դեպքերը, թերևս, բազմազան են): Եվ զարմանալի չէր, որ Թուրքիայի ԱԳՆ-ը դիվանագիտական նոտա հղեց պաշտոնական Երևանին սահմանախախտ հովվին սպանելու համար` հայերին դատապարտելով «անհավասարաչափ ուժ կիրառելու» մեջ: Դրանից հետո ՀՀ ԱԳՆ-ը ֆեյսբուքյան իր էջում տեղադրեց հետևյալ հաղորդագրությունը.

«Օգոստոսի 1-ին ՀՀ ԱԳՆ-ը հայտագրով դիմել է թուրքական կողմին, որտեղ ցավ է արտահայտել դեպքի կապակցությամբ, և հույս հայտնել, որ նմանատիպ դեպքերն ապագայում չեն կրկնվի»[20]։

Թվում է, թե սա սահմանային փոքրիկ միջադեպ է, սակայն Թուրքիան բողոքի նոտա հղեց Հայաստանին՝ մեղադրելով անհավասարաչափ ուժ կիրառելու» մեջ։ Կարծում ենք, որ նման միջադեպերը կարող են կրկնվել նաև հետագայում, ընդ որում՝ ավելի մեծ հաճախականությամբ, և Թուրքիան էլ իր հերթին կարող է մեծապես ուռճացնել դրանք։ Այս համատեքստում հիշատակենք 2010թ․ մայիսի 31-ին գրանցված «Ազատության տորմիղի» միջադեպը, որը շարժվում էր դեպի Իսրայելի կողմից շրջափակման ենթարկված Գազայի հատված։ Միջադեպից հետո Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեթ Դավութօղլուն դա որակեց «թուրքական սեպտեմբերի 11»` միջազգային հանրության ուշադրությունը հրավիրելով այն բանի վրա, որ իր երկրի քաղաքացիները սպանվել են այլ երկրի կանոնավոր բանակի կողմից[21]։ Կարելի է բերել մեկ այլ օրինակ․ 2016թ․ օգոստոսի 20-ին Գազիանթեփում գրանցվեց խոշոր ահաբեկչությունը, որի հետևանքով զոհվեց 59 և վիրավորվեց ավելի քան 90 մարդ։ Թուրքիան ահաբեկչության պատասխանատվությունը դրեց ԻՊ-ի վրա, շահեց միջազգային հանրության կարեկցանքն ու աջակցությունը և արդեն 4 օր անց Սիրիայի հյուսիսում սկսեց «Եփրատի վահան» գործողությունը[22]։ Ելնելով անցյալի այս փորձից՝ մեծապես կարևորում ենք այն, որ հենց Հայաստանը պետք է ամբողջովին իրականացնի Թուրքիայի հետ սահմանի վերահսկողությունը, քանի որ, ինչպես ցույց տվեց թուրք հովվի սպանության օրինակը, հակառակ դեպքում սահմանային միջադեպերի ողջ պատասխանատվությունն ընկնելու է հենց նրա և ոչ թե ՌԴ-ի ուսերին՝ դրանից բխող բոլոր բացասական հետևանքներով։

ՀայկԳաբրիելյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, թուրքագետ

Յենայի Ֆրիդրիխ Շիլլերի անվան համալսարանի (Գերմանիա) քաղաքագիտության ինստիտուտի ասպիրանտ-հետազոտող

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին  քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1] Габриелян Айк, Планы Турции по проведению военной операции против курдов и ИГ в Сирии, Институт Ближнего Востока, 29.12.2018

[2] Trump threatens to ‘devastate’ Turkish economy over Syrian Kurds, BBC News, 14.01.2019

[3] Габриелян Айк, Реанимация Аданского соглашения: планы Турции, Институт Ближнего Востока, 27.01.2019

[4] Габриелян Айк, Реанимация Аданского соглашения: планы Турции, Институт Ближнего Востока, 27.01.2019

[5] Başkan Erdoğan BM’de önermişti! İşte 3 milyon Suriyeli için güvenli bölge, Akşam, 25.09.2019

[6] Kobani’den çıkan ABD askerleri ile Suriye ordusu otobanda karşılaştı, Haberler.com, 15.10.2019

[7] ABD Suriye’de kendi cephaneliğini vurdu, Aydınlık, 17.10.2019

[8] Suriyeli Kürtler Irak’a giden ABD konvoyunu taşladı, Euronews, 21.10.2019

[9] Trump: Kürtlere 400 yıl boyunca bölgede kalacağız diye bir söz vermedik, Evrensel, 21.10.2019

[10] İddia: Suriye harekatında Kaşıkçı kaydı kullanıldı, Gazete Duvar, 04․11․2019

[11] Anlaşma sağlanan 13 madde: Güvenli bölge TSK kontrolünde olacak, Evrensel, 18.10.2019

[12] Son dakika: Rusya ile tarihi mutabakat! İşte 10 maddelik anlaşma, Milliyet, 23.10.2019

[13] Cumhurbaşkanı Erdoğan: 9 günde 1500 kilometrekarelik alanı örgütün zulmünden kurtardık, Anadolu Ajansı, 20.10.2019

[14] Cumhurbaşkanı Erdoğan: ABD ve Rusya sözünü tutmadı Barış Pınarı Harekatı devam edecek, Yeni Şafak, 08.11.2019

[15] Nikolaos Stelya, ‘Türkiye Suriye’de özerk Türkmen devleti istiyor’, Sputnik Türkiye, 20․10․2015

[16] Ersin Çaksu, MİT’in Orta Asya’dan Rojava’ya iskanı: Türk kemeri oluşturuluyor, Fırat Haber Ajansı, 10․11․2019

[17] PKK’ya yardım eden ülkeleri tek tek açıkladı, Sabah, 23.11.2012

[18] Zuhal Demirci, 31 Türk diplomat ve yakınları Ermeni terör örgütlerinin kurbanı oldu, Anadolu Ajansı, 22.10.2019

[19] “Türkiye’ye yönelik tehditlerin tamamen bertaraf edilmesi önemli”, Haberler.com, 25.10.2019

[20] Անի Եղիազարյան, ԵՄ-ի տարբերակված մոտեցումն ԱլԳ անդամ երկրների նկատմամբ. Հայաստան-ԵՄ, ՄԱՀՀԻ, 28․12․2016

[21] Հայկ Գաբրիելյան, Թուրքիան և իր հարևանները, Նորավանք ԳԿՀ, 04․11․2011

[22] Հայկ Գաբրիելյան, Թուրքիայի «Եփրատի վահան» գործողությունը, Նորավանք ԳԿՀ, 04․04․2017

«Իսլամական պետությունը» ստանձնել է Սիրիայում հայ հոգևորականների սպանության պատասխանատվությունը

«Իսլամական պետություն» ահաբեկչական խմբավորումը ստանձնել է նոյեմբերի 11-ին Ղամիշլիի Հայ Կաթողիկե Սուրբ Հովսեփ ժողովրդապետության հոգևոր հովիվ Տեր Հովսեփ քահանա Պետոյանի ու նրա հոր սպանության պատասխանատվությունը:

Հայ հոգևորականը և նրա հայրը սպանվել են նոյեմբերի 11-ին՝ Դեր Զորի ճանապարհին: Հրազենային վիրավորում է ստացել Հասիչեի եկեղեցու սարգավագ Ֆաթի Սանոն, ով նույնպես նրանց մեքենայում է գտնվել: Հաղորդվում է, որ նրանք ուղևորվում էին Դեր Զոր՝ Հայ Կաթողիկե եկեղեցու վիճակին ծանոթանալու և տեղի հայ ընտանիքներին աջակցություն տրամադրելու նպատակով:

Բացի այդ՝ իսլամական ահաբեկիչներն այսօր մի շարք պայթյուններ են հեղինակել Ղամիշլի բնակավայրում:

Ճշտված տեղեկությունների համաձայն՝ զոհերի և վիրավորների թվում այլ հայեր չկան:

Թրամփն Էրդողանին «անհամբեր» սպասում է Սպիտակ տանը

Դոնալդ Թրամփն ու Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը նոյեմբերի 13-ին կհանդիպեն Վաշինգտոնում: Ավելի վաղ Թուրքիայի նախագահը կասկածի տակ էր դրել այդ հանդիպման կայացումը՝ պայմանավորված ԱՄՆ Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման բանաձևի ընդունմամբ:

Նոյեմբերի 13-ի հանդիպման վերաբերյալ վերջնական համաձայնության կողմերը եկել են նոյեմբերի 6-ի հեռախոսազրույցի ժամանակ: Հաղորդվել է, որ քննարկվել են երկկողմ հարաբերություններն ու տարածաշրջանային հարցերը: ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփն իր թվիթերյան էջում է հաղորդել հեռախոսազրույցի մասին՝ նշելով, որ շատ լավ զրույց է ունեցել և Էրդողանին անհամբեր սպասում է Սպիտակ տանը:

Էրդողանը Թրամփին տեղեկացրել է, որ թուրքական ուժերն իսլամական բազմաթիվ գրոհայինների են գերի վերցրել, որոնց թվում են նաև սպանված ահաբեկիչ Ալ Բաղդադիի կինն ու քույրը:

ԱՄՆ և Թուրքիայի ղեկավարները քննարկել են նաև թուրք-սիրիական սահմանին, ահաբեկչության ոչնչացմանն ու քրդերի հետ թշնամանքի կասեցմանն առնչվող հարցեր:

Հիշեցնենք, որ նոյեմբերի 6-ին, նախագահների հեռախոսազրույցին զուգահեռ, տեղեկություն էր տարածվել, ըստ որի՝ ԱՄՆ նախագահական ապարատում դեմ են Ցեղասպանության ճանաչման բանաձևի վերջնական ընդունմանը, քանի որ դրանով կվատանան թուրք-ամերիկյան առանց այն էլ լարված հարաբերությունները:

Քաղաքագետն առաջարկել է ամերիկյան զինուժը տեղակայել Ախալքալաքում

Վաշինգտոնի Heritage Foundation հետազոտական ինստիտուտի փորձագետ Լյուք Քոֆֆին առաջարկել է Սիրիայի տարածքից դուրս բերված ամերիկյան զինուժը տեղափոխել Վրաստան:

Վերլուծաբանը գտնում է, որ ամերիկյան ստորաբաժանումները կարող են տեղակայվել Ախալքալաքում (Սամցխե-Ջավաքեթիի շրջան)՝ ռուսական նախկին ռազմաբազայի տեղում, որպեսզի տարածաշրջանից հեռու չլինեն և անհրաժեշտության դեպքում արագ արձագանքեն ահաբեկչական Իսլամական պետության վերականգման փորձերին:

Այս թեմայով

Քոֆֆին նշել է, որ Ախալքալաքը գտնվում է Ռաքքայից 740 կմ հեռավորության վրա, ուստի կարող է ուշադրության կենտրոնում պահել Իսլամական պետության ահաբեկիչներին: Նրա խոսքով՝ ներկայումս Վրաստանն ավելի հուսալի է, քան Իրաքը:

Այս թեմայով

ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի հրամանով այս շաբաթ Սիրիայի հյուսիս-արևելյան շրջաններից դուրս բերված ամերիկյան զինված ուժերը տեղափոխվել են Իրաքի արևմուտք: ԱՄՆ պաշտպանության նախարար Մարկ Էսպարի խոսքով՝ դրանք շարունակելու են գործողություններն ընդդեմ Իսլամական պետության: Միաժամանակ, հոկտեմբերի 24-ին Պենտագոնում հաստատել են, որ պատրաստ են հավելյալ ուժեր ուղարկել Սիրիայի հյուսիս-արևելք՝ նավթահանքերն ահաբեկչական կազմակերպություններից պաշտպանելու նպատակով:

Ամերիկյան քաղաքագետ, Ժառանգություն հիմնադրամի տնօրեն Լյուք Քոֆֆին (Luke Coffey) հայտնի է որպես Վրաստանի՝ ՆԱՏՕ-ին անդամակցության ջատագով: Նա հաճախ է խոսում ԱՄՆ-ի իշխանությունների կողմից Հյուսիսատլանտյան դաշինքում հայտնվելու Թբիլիսիի ցանկության հարցում աջակցել նրան:

Թուրքիան կանգ առավ, բայց չի պատժվի. «անվտանգության գոտին» պատրաստ է

Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ էրդողանի հետ Սիրիայի հարցով բանակցություններից հետո ԱՄՆ փոխնախագահ Մայքլ Փենսն Անկարայում հայտարարեց, որ Թուրքիան 120 ժամով դադարեցնում է Խաղաղության ակունք ռազմագործողությունը Սիրիայի հյուսիս-արևելքում:

Դրանով Քուրդիստանի բանվորական կուսակցության (ՔԲԿ) զինյալներին հնարավորություն է տրվում լքել սահմանամերձ շրջանները: Բայց թուրքական զորքերը չեն պատրաստվում հեռանալ սիրիական հողից:

Մայքլ Փենսն իր խոսքում նշել է անվտանգության գոտու ստեղծման մասին՝ հայտարարելով, որ բանակցությունները կշարունակվեն՝ խաղաղ ճանապարհով հարցի լուծումը գտնելու ուղղությամբ:

ԱՄՆ փոխնախագահը հայտարարել է, որ Վաշինգտոնն Անկարայի նկատմամբ նոր պատժամիջոցներ չի սահմանի, բայց առկա պատժամիջոցները կվերացվեն միայն Սիրիայի խնդրի հետ կապված վերջնական որոշումից հետո:

Ֆրանսիան նույնպես դադարեցրեց զենքի վաճառքը Թուրքիային

Հոկտեմբերի 12-ին Ֆրանսիայի պաշտպանության և արտաքին գործերի նախարարությունները հայտարարել են, որ դադարեցվում է ֆրանսիական ռազմամթերքի արտահանումը դեպի Թուրքիա:

Hetq.am-ի հաղորդմամբ՝ սպառազինության մատակարարումը Ֆրանսիան կարող է վերսկսել Սիրիայում Թուրքիայի կողմից ձեռնարկած ռազմական գործողություները դադարեցնելու դեպքում:

Հաղորդվում է, որ ֆրանսիական իշխանությունների որոշումն ուժի մեջ է մտնում անմիջապես:

Հիշեցնենք` Թուրքիային զինամթերք մատակարարելու բոլոր լիցենզիաների տրամադրումը դադարեցրել են նաև Ֆինլանդիան և Գերմանիան:

Զենքի վաճառքի դադարեցումը պայմանավորված է Թուրքիայի կողմից հոկտեմբերի 9-ին Սիրիայի հյուս-արևելյան շրջանների վրա հարձակմամբ, որն անթույլատրելի են համարել ԵՄ-ը, ՄԱԿ-ը, Հայաստանը, Իրանը և այլ երկրներ ու կազմակերպություններ:

Գերմանիան դադարեցնում է զենքի վաճառքը Թուրքիային՝ Սիրիայի պատճառով

Գերմանիայի արտգործնախարար Հայկո Մաասը (Heiko Maas) հայտարարել է, Կառավարությունը դադարեցնում է զենքի մատակարարումը Թուրքիա` Սիրիայի հյուսիսում Անկարայի ձեռնարկած հարձակման պատճառով:

Նախարարը նշել է, որ այլևս չի տրամադրվելու այնպիսի զինատեսակների մատակարարման թույլտվություն, որոնք կարող են օգտագործվել Սիրիայում: Մաասի խոսքով` ԳԴՀ նախարարների խորհուրդը դեռևս 2016թ.-ին սահմանափակել էր Թուրքիա մատակարարվող սպառազինությունը: Հատկապես Աֆրինում թուրքական ստորաբաժանումների իրականացրած գործողություններից հետո ավելի պայմաններն էին խստացվել, բայց մատակարարումն ամբողջությամբ չէր դադարեցվել:

Հաղորդվում է, որ 2019թ. առաջին 4 ամիսների ընթացքում Անկարան Գերմանիայից ստացել է 184,1 մլն եվրոյի սպառազինություն և հանդիսանում է գերմանական զենքի թիվ 1 մատակարարը: 2018թ. Գերմանիան Թուրքիա է մատակարարել 242,8 մլն եվրոյի զինամթերք, ինչը գերմանական զենքի վաճառքի (տարեկան 770,8 մլն եվրո) 1/3-րդ մասն է կազմում:

Հիշեցնենք՝ Թուրքական բանակը հոկտեմբերի 9-ին ռազմական գործողություններ է սկսել Սիրիայի հյուսիսում, որին դեմ են արտահայտվել նաև իր դաշնակիցները: ԵՄ-ը, Հայաստանը, Իրանը մի շարք այլ պետություններ ու կառույցներ դատապարտել են հարձակումը և խաղաղ բնակավայրերում մարտական գործողությունների ծավալումը:

Փաշինյանն ու Պուտինը հեռախոսացրույց են ունեցել Սիրիայի հարցով

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հեռախոսազրույց է ունեցել Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հետ։

Երկու երկրների առաջնորդները, ի շարունակություն երեկ Աշխաբադում ԱՊՀ գագաթնաժողովի շրջանակում ունեցած զրույցի, քննարկել են Սիրիայի հյուսիսում ստեղծված իրավիճակը։

Հաղորդվում է, որ անդրադարձ է կատարվել նաև տարածաշրջանային նշանակության այլ հարցերի։