ՀՀ սահմանադրական արդարադատության կառուցակարգերը և դրանց բարեփոխման ուղիները

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, իրավագետ Արտաշես Խալաթյանի հետազոտությունը:

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐԱԴԱՏՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Սահմանադրական արդարադատությունն իրավական պետության կարևորագույն գործառույթներից է, որը կոչված է ապահովել երկրում Սահմանադրության գերակայությունը, իրավական անվտանգությունը, պահպանել իշխանությունների տարանջատման սահմանադրական հաշվեկշիռը և մարդու իրավունքների ու ազատությունների արդյունավետ պաշտպանությունը՝ նպաստելով հասարակական հարաբերությունների շարունակական սահմանադրականացմանն ու հասարակության արժեբանության բարեփոխմանը։

Սահմանադրական արդարադատությունը կամ դատական սահմանադրական վերահսկողությունը (judicial review) Սահմանադրության գերակայության ապահովման առանցքային, սակայն ոչ միակ ինստիտուտն է։ Այն կազմում է սահմանադրական վերահսկողության ընդհանուր համակարգի օղակներից մեկը՝ ի թիվս խորհրդարանի, կառավարության, գործադիր իշխանության այլ մարմինների, դատարանների, տեղական ինքնակառավարման մարմինների։

Կարելի է վստահորեն պնդել, որ սահմանադրական վերահսկողությունը պետաիշխանական ողջ համակարգին բնորոշ գործառույթ է, որը ենթադրում է Սահմանադրության կիրառման, իշխանական մարմինների վարքագծի սահմանադրականության փոխադարձ մոնիթորինգի, իրավական համակարգի՝ Սահմանադրության նորմերին համապատասխանության վերաբերյալ տեղեկատվության հավաքման, ստուգման և համապատասխան միջոցների ու միջոցառումների ձեռնարկման մշտական գործընթաց` միտված ժողովրդավարական և իրավական պետությանը համահունչ մարդակենտրոն հասարակական-քաղաքական համակարգի կայացմանը[1]։

Միով բանիվ, սահմանադրական վերահսկողության համակարգի կենտրոնական սուբյեկտը դատական իշխանությունն է, որի շրջանակում գործող դատական մարմինների լիազորությունները սահմանադրության գերակայության ապահովման գործում կախված են նրանից, թե սահմանադրական վերահսկողության համակարգի որ տեսակն է գործում տվյալ երկրում։

Սահմանադրական վերահսկողության համակարգի բնույթը պայմանավորված է նրանով, թե սահմանադրական արդարադատության գործառույթն ինչպես է կազմակերպված, այն է՝ որ դատարանն է լիազորված իրականացնել սահմանադրական արդարադատություն և իրավական ինչ գործիքակազմով։

Ըստ այդմ, գոյություն ունեն սահմանադրական արդարադատության երկու հիմնական մոդելներ՝ ամերիկյան և մայրցամաքային:

Ամերիկյան մոդելը սահմանադրական արդարադատության ժամանակակից առաջին մոդելն է, որն ի հայտ է եկել ԱՄՆ-ում 1803թ․, երբ ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանը կայացրեց իր հայտնի նախադեպային որոշումն «Ուիլյամ Մերբերին ընդդեմ Մեդիսոնի» գործով, որով հակասահմանադրական ճանաչվեց 1789թ․ Կոնգրեսի ընդունած դատավարական ակտի այն մասը, որը վերաբերում էր ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանին վերապահված լիազորություններին։

Նշված որոշումը սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի հայեցակարգային հիմքն է, որի  առնչությամբ թևավոր է դարձել ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանի նախագահ Ջոն Մարշալի այս խոսքը․ «Միայն և միայն դատական ճյուղի պարտականությունն է ասել, թե ինչ է իրենից ներկայացնում օրենքը։ Սահմանադրությանն անհամատեղելի օրենքն անվավեր է[2]¦:

Ինչպես երևում է վերը մեջբերվածից, սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի էությունն այն է, որ սահմանադրական արդարադատության գործառույթն իրականացնում են ընդհանուր իրավասության դատարանները՝ սովորական դատավարական ընթացակարգով։ Վերջիններս նորմատիվ իրավական ակտի կամ իրավական առանձին նորմի սահմանադրականության հարցը քննարկում են իրենց վարույթում գտնվող կոնկրետ գործի շրջանակներում և միայն վերաբերելի իրավական ակտերի կամ պետական մարմնի՝ գործին վերաբերող վարքագծի առնչությամբ։

Նշված մոդելի շրջանակներում տարբերակվում է սահմանադրական արդարադատության երկու տարատեսակ՝ երբ սահմանադրական արդարադատությունն իրականացվում է միայն բարձրագույն դատական ատյանի կողմից, և երբ սահմանադրական-դատական վերահսկողություն իրականացնում են բոլոր ատյանների դատարանները, սակայն բողոքարկման դեպքում վերջնական է բարձրագույն դատարանի որոշումը։

Սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելն ԱՄՆ-ից բացի գործում է նաև Արգենտինայում, Մեքսիկայում, Բոլիվիայում, Բրազիլիայում, Կոլումբիայում, Նիկարագուայում, Դանիայում, Նորվեգիայում, Շվեդիայում, Ավստրալիայում, Կանադայում, Նոր Զելանդիայում, Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետությունում, Գանայում, Ճապոնիայում, Հնդկաստանում, Մալազիայում և մի շարք այլ երկրներում։

Ընդհանուր իրավասության բոլոր ատյանների դատարանների կողմից սահմանադրական արդարադատություն իրականացվում է ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում Դանիայում, Նորվեգիայում, Շվեդիայում և այլ երկրներում:

Էստոնիայում գործում է հիբրիդային համակարգ, որի պայմաններում սահմանադրական արդարադատության կենտրոնական մարմինը գերագույն դատարանն է, սակայն որոշակի լիազորություններ ունեն նաև ստորադաս դատարանները։

Սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի հիմնական գործառնական առանձնահատկություններն են՝

1․ սահմանադրական-դատական վերահսկողության առարկա են բոլոր տեսակի նորմատիվ իրավական ակտերը՝ օրենքներից մինչև գերատեսչական ակտեր,

2․ սահմանադրական արդարադատությունը տարածվում է ոչ միայն նորմատիվ իրավական ակտերի, այլև պետական մարմինների գործողությունների կամ անգործության վրա,

3․ տվյալ ակտի կամ վարքագծի սահմանադրականության հարցը դատարանը քննում է ոչ թե ի պաշտոնե (ex officio), այլ երբ դատավարության մասնակիցն այդ հարցով պատշաճ կարգով դիմում է դատարանին,

4․ ամերիկյան համակարգի այն երկրներում, որտեղ սահմանադրական արդարադատություն իրացնում են բոլոր ատյանների դատարանները, սահմանադրական հարցերով դատական ակտերը կարող են բողոքարկվել ընդհանուր կարգով, և վերջնական՝ անբողոքարկելի որոշում կարող է կայացնել միայն ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանը[3], (Կարող ենք եզրահանգել, որ այս դեպքում գործ ունենք սահմանադրական արդարադատության ապակենտրոնացված համակարգի հետ, երբ նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության հարցի լուծման իրավասությունը տեղաբաշխված է դատական իշխանության համակարգի տարբեր սեգմենտների միջև՝ այս խնդրի հետ կապված՝ դրա յուրաքանչյուր օղակին վերապահելով իր կարգավիճակին համապատասխանող լիազորություններ:),

5․ այս մոդելի շրջանակներում դատարանն իրավասու չէ անվավեր ճանաչել օրենքը, այլ նորմատիվ իրավական ակտը կամ դրա որևէ դրույթ, սակայն վերջիններս գործում են այն մեկնաբանությունների շրջանակում, որը տրվել է դատարանի կողմից[4]։

Սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի հայեցակարգային հիմունքները սերտորեն կապված են անգլո-սաքսոնական իրավական համակարգի ավանդույթների հետ՝ նախադեպային իրավունքի (stare decisis) բազմադարյա գոյություն, պետաիշխանական համակարգում դատական իշխանության մեծ ազդեցություն և հանրային հեղինակություն, դատարանների կողմից նորմաստեղծման գործառույթի իրականացում, սահմանադրական կարգի պահպանման հարցում դատարանների առանձնահատուկ առաքելություն և այլն։

Դատարանների այս յուրահատուկ կարգավիճակն ու ընդարձակ լիազորությունները պայմանավորված են նաև օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների գործունեության օրակարգի ձևավորման և իրականացման նկատմամբ դատական վերահսկողության կառուցակարգերի առկայությամբ։

Հատկանշական է նաև, որ անգլո-սաքսոնական սահմանադրական իրավունքում «քաղաքականություն» եզրույթն ունի որոշակիորեն յուրահատուկ իմաստ։ Մասնավորապես, տարբերակվում են «policy» և «politics» եզրույթները։ Առաջինը վերաբերում է պետության քաղաքականությանը՝ որպես հանրային իշխանության իրականացում և մարդու իրավունքների ու հանրային շահի հետ կապված հարցերի լուծում, իսկ երկրորդը քաղաքականությունն է՝ նեղ իմաստով, այն է՝ կուսակցական գործունեությունն ու քաղաքական գործունեությունը՝ որպես մասնագիտության տեսակ[5]։

Ըստ այդմ, ԱՄՆ-ում և որոշ չափով սահմանադրական վերահսկողության ամերիկյան մոդելի այլ երկրներում դատարանները չեն խուսափում պետության քաղաքական օրակարգի (policy agenda) ոչ միատեսակ և ժողովրդի կողմից ձևավորվող իշխանության ճյուղերի շահերին առնչվող հարցերի և գործերի քննությունից ու որոշումների կայացումից՝ ներառյալ օրենքների և այլ նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության քննարկումը և այդ համատեքստում նոր իրավական կանոնների ստեղծումը։

Մյուս կողմից, այս մոդելի պայմաններում դատարանները պահպանում են քաղաքական չեզոքություն՝ չներքաշվելով կուսակցական պայքարի մեջ, քանի որ պետական իշխանության մարմինների ակտերի սահմանադրականությունը քննարկում են ոչ թե վերացական, այլ կոնկրետ վերահսկողության միջոցով, այն է՝ որոշակի դատական գործի շրջանակներում՝ պարտադիր կարգով քննության առնելով դատավարության համապատասխան կողմի շահագրգռվածությունը տվյալ իրավական նորմի կամ նորմատիվ իրավական ակտի, ինչպես նաև պետական մարմնի վարքագծի սահմանադրականության քննարկման մեջ: Հակառակ պարագայում գործնականում անխուսափելի է ուղղակի կամ անուղղակի առճակատումն օրենսդիր կամ գործադիր իշխանության, իսկ հաճախ նաև այդ երկուսի հետ, քանի որ Սահմանադրական դատարանը կամա թե ակամա ներքաշվում է ժողովրդի կողմից ձևավորված՝ իշխանության, այսպես կոչված, քաղաքական ճյուղերի գործունեության ոլորտ՝ a priori իրավական գնահատական տալով քաղաքական գործունեության իրավական միջոց հանդիսացող նորմատիվ ակտերին՝ անկախ կոնկրետ անձի կոնկրետ իրավունքն առերևույթ խախտված լինելու հանգամանքից[6]:

Կարևոր է նաև արձանագրել, որ սահմանադրական վերահսկողության ամերիկյան համակարգն ապահովում է դատական իշխանության ամբողջական ներգրավումը սահմանադրության գերակայության երաշխավորման գործընթացում, ինչը թույլ է տալիս խուսափել որևէ դատական ատյանի «մենաշնորհից» և դատական համակարգի բոլոր օղակներին հավասարակշռված լիազորություններ տրամադրել իրավական համակարգի սահմանադրականության գնահատման հարցում։

Ավելին՝ դատական-սահմանադրական վերահսկողությունը կատարվում է առավել ժողովրդավարական և որակյալ կերպով, քանի որ իրացվում է դատական քննության ընդհանուր կանոններով, մրցակցային դատավարությունը և դատական ակտի բողոքարկման հնարավորությունը թույլ են տալիս արդյունավետորեն պաշտպանել դատավարության մասնակիցների շահերը, իրականացնել սահմանադրության գերակայության համընդգրկուն և որակյալ ապահովումն այդ թվում դատական ակտերի բողոքարկման և վերանայման միջոցով։ Արդյունքում սահմանադրության մեկնաբանման և նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության որոշման հարցում դատական սխալի հնարավորությունն էապես  նվազում է։

Սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգը սկիզբ է առել 1920թ․, երբ Ավստրիայում հիմնադրվեց սահմանադրական արդարադատության առաջին մասնագիտացված մարմինը։

Մայրցամաքային համակարգն ունի կենտրոնացված բնույթ այն իմաստով, որ սահմանադրական-դատական վերահսկողության լիազորությունը պատկանում է մեկ առանձին պետական ինստիտուտի, որը, կախված տարբեր երկրների իրավական համակարգերից, ունի կամ չունի դատարանի կարգավիճակ։ Օրինակ, Ավստրիայում, Գերմանիայում, Ռուսաստանում, Վրաստանում և այլ երկրներում սահմանադրական վերահսկողության բարձրագույն մարմինն ունի դատարանի կարգավիճակ[7]։ Հայաստանում սահմանադրական դատարանը ևս մտնում է դատական իշխանության համակարգի մեջ։ Մինչդեռ Ֆրանսիայում Սահմանադրական խորհուրդը դասական իմաստով դատական համակարգի մաս չէ, նույն իրավիճակն է նաև Իտալիայում, Իսպանիայում, Լեհաստանում և այլուր[8]։

Սահմանադրական արդարադատության այս համակարգի առանձնահատկություններից մեկն է նաև դատական վերանայման եղանակների բնույթը՝ հետագա վերացական վերահսկողություն, այն է՝ գործող նորմատիվ իրավական ակտի կամ դրա առանձին դրույթների սահմանադրականության ստուգում, նախնական վերացական վերահսկողություն՝ նորմատիվ ակտի նախագծի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանության քննություն՝ առանց որոշակի դատական վեճի առկայության՝ պետության գլխի, խորհրդարանի պատգամավորների որոշակի թվի, վարչապետի, կառավարության նախաձեռնությամբ, նախքան խորհրդարանի վավերացմանը ներկայացնելը միջազգային պայմանագրերի սահմանադրականության ստուգումը, Սահմանադրության փոփոխությունների նախագծերի սահմանադրականության հարցի քննարկումը, որպես պարտադիր ընթացակարգ որոշակի օրենքների նախագծերը նախքան դրանց ստորագրումը պետության գլխի կողմից կամ օրենսդրական գործընթացի որոշակի փուլում սահմանադրական արդարադատության մարմնի կողմից քննարկվելը, ինչպես օրինակ, օրգանական օրենքների նախագծերի սահմանադրականության ստուգումը Ֆրանսիաի սահմանադրական խորհրդի կողմից[9]։

Մայրցամաքային համակարգի երկրներում սահմանադրական արդարադատության մարմինների կարգավիճակն աչքի է ընկնում քաղաքականացվածության համեմատաբար բարձր աստիճանով, անգամ խոսք է գնում իշխանությունների տարանջատման հաշվեկշռի խախտման մասին՝ հօգուտ այդ մարմինների[10]։ Պատճառն այն է, որ սահմանադրական վերահսկողության մի շարք եղանակներ, որոնք գերազանցապես գործում են սահմանադրական արդարադատության այս մոդելի շրջանակում, այն է՝ սահմանադրական վերահսկողության վերացական և նախնական ձևերը, Սահմանադրական դատարանը, անգամ անկախ իր ֆորմալ կարգավիճակից, դարձնում են օրենսդիր կամ գործադիր քաղաքականություն մշակող սուբյեկտ։ Մասնավորապես, սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային կամ, ինչպես հաճախ ասում են, գերմանական դոկտրինի հեղինակ, Ավստրիայի բարձրագույն սահմանադրական դատարանի անդամ Հանս Քելզենը սահմանադրական դատարանն անվանում էր բացասական օրենսդիր՝ այն առումով, որ Սահմանադրական դատարանը, ով իրավասու է վերացական և (կամ) նախնական սահմանադրական վերահսկողության կարգով հակասահմանադրական և անվավեր ճանաչել խորհրդարանի ընդունած օրենքը կամ օրինագիծը, անխուսափելիորեն դառնում է օրինաստեղծման և օրենսդրական գործընթացի մաս։ Ավելին՝ Քելզենը զգուշացնում էր, որ, ի հավելումն արդեն ունեցած գործառույթների, նաև մարդու հիմնական իրավունքների պաշտպանության օրենսդրական երաշխիքների սահմանադրական վերահսկողության գործառույթ ստանձնելու պարագայում սահմանադրական արդարադատության մարմինները կվերածվեն գերօրենսդիրների[11]:

Այսօր սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային դոկտրին դավանող բազմաթիվ պետություններում՝ Հայաստանում, Հունաստանում, Լատվիայում, Բուլղարիայում, Ուկրաինայում, Ալբանիայում, Բոսնիայում և Հերցեգովինայում, Մալթայում, Չիլիում, Ավստրիայում, Գերմանիայում, Հունգարիայում, Լեհաստանում և այլուր գործում է անհատական գանգատների ինստիտուտը, որով շահագրգիռ անձինք դիմում են սահմանադրական դատարան կոնկրետ դատական գործի շրջանակներում դատարանի կողմից իրենց նկատմամբ կիրառված օրենքի կամ այլ նորմատիվ իրավական ակտի կամ դրա որոշակի դրույթների սահմանադրականության վիճարկման հարցերով[12]։ Այդպիսով, ըստ էության, սահմանադրական արդարադատության մարմիններն օժտվում են ընդհանուր իրավասության դատարաններին բնորոշ «փաստի դատարանի» գործառույթներով՝ ի հավելումն «իրավունքի դատարանի» իրենց ավանդական կարգավիճակի։ Նշվածից հետևում է, որ Սահմանադրական դատարանը հնարավորություն է ստանում օրենսդիր և գործադիր իշխանության իրավաստեղծ քաղաքականության նկատմամբ իրականացնել նաև սահմանադրական կոնկրետ վերահսկողություն։ Փաստորեն, սահմանադրական արդարադատության մարմինների իրավասությունը հանրագումարում նրանց կարող է դարձնել օրենսդրական ընդարձակ լիազորություններով օժտված պետական ինստիտուտներ, ինչի մասին նշել է Հանս Քելզենը։

Պրակտիկայում հանդիպում են դեպքեր, երբ սահմանադրական դատարանները ոչ միայն հակասահմանադրական են ճանաչում օրենքը կամ դրա որևէ դրույթ, այլև խորհրդարանին պարտավորեցնում են ընդունել համապատասխան օրենք կամ փոփոխություն կատարել արդեն գործող օրենսդրության մեջ՝ դրա համար սահմանելով որոշակի ժամկետ։ Նման կերպ սահմանադրական դատարաններն առնվազն անուղղակիորեն իրականացնում են օրենսդրական գործառույթ[13]։

Ժողովրդավարական մանդատ ստացած իշխանության ճյուղերի լիազորություններին սահմանադրական դատարանի միջամտությունը և այդ հողի վրա նրանց միջև հնարավոր ինստիտուցիոնալ հակամարտությունը սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային մոդելի բնորոշ կողմերից է[14]։ Այս առումով զուգահեռ անցկացնելով ամերիկյան համակարգի հետ՝ կարելի է փաստել, որ դրանում դատարանները չեն խուսափում պետական քաղաքականության հետ կապված հարցերի իրավական քննությունից և որոշումների կայացումից, սակայն իրենք չեն միջամտում իշխանության օրենսդիր և գործադիր ճյուղերի սահմանադրական գործառույթներին և լիազորություններին։ ԱՄՆ-ում և վերոնշյալ մյուս երկրներում սահմանադրական արդարադատության իրական առաքելությունը պետական քաղաքականության սահմանադրականացումն է, քաղաքական-կուսակցական հարաբերությունների պարփակումն իրավունքի շրջանակներում՝ հակակշռելով իշխանության մյուս ճյուղերին, սակայն դա արվում է միայն դատարանների սեփական լիազորություններով, և խստիվ պահպանվում  է իշխանությունների տարանջատման սահմանադրական սկզբունքը[15]։ Դա է նաև պատճառը, որ դատարանների կողմից հակասահմանադրական ճանաչված նորմատիվ իրավական ակտը կամ դրա որոշակի դրույթ(ներ) դատարանի կողմից չեն կարող ուժը կորցրած ճանաչվել։

Որպես այս համակարգի բնորոշ հատկանիշ՝ հարկ է նշել նաև դատական իշխանության համակարգում հստակ աստիճանակարգության հաճախակի բացակայությունը և որպես արդյունք սահմանադրական արդարադատության մարմնի և ընդհանուր իրավասության դատական համակարգի բարձրագույն ատյանի միջև մրցակցությունը և լիազորությունների հնարավոր կրկնորդումը։

Նման իրավիճակ առկա է Հայաստանում, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ պետություններում։ Օրենքի միատեսակ կիրառության ապահովումը, որը որպես կանոն ընդհանուր իրավասության բարձրագույն դատարանի գործառույթն է և Սահմանադրության գերակայության ապահովումը, որին ուղղված է Սահմանադրական դատարանի գործունեությունը, գործնականում կարող են զուգորդվել և երբեմն նաև կրկնորդվել․ սահմանադրական արդարադատության մարմնի կողմից սահմանադրության մեկնաբանությունը և այդ մեկնաբանությունը որպես օրենքների և այլ նորմատիվ իրավական ակտերի իրավաչափության որոշման չափանիշի կիրառումը ենթադրում է օրենքի միատեսակ կիրառման պրակտիկայի ձևավորում, ինչը նաև ընդհանուր իրավասության դատական համակարգի բարձրագույն ատյանին բնորոշ իրավասություն է։

Հստակ աստիճանակարգության բացակայությունը և լիազորությունների կրկնորդումը գործնականում խնդրահարույց է դառնում հատկապես այն դեպքերում, երբ միևնույն հարցի վերաբերյալ սահմանադրական և բարձրագույն դատարանները հանգում են տարբեր իրավական դիրքորոշումների։ Արդյունքում իրավական համակարգի ամբողջականությունը ձևախեղվում է, և առաջանում է իրավական վակուում, որի հաղթահարումը բարդ լուծելի խնդիր է։

Վերոնշյալը հաշվի առնելով է նաև, որ ներկայումս հաճախ են հանդիպում երկրներ, որտեղ «մաքուր» մայրցամաքային մոդելի փոխարեն գործում է խառը մոդել՝ ամերիկան համակարգից փոխառնված տարրերով, ինչպես օրինակ, Պորտուգալիայում և Իսպանիայում[16]։

Սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգի բնորոշ գծերից է նաև ընտրական և հանրաքվեների հետ կապված վեճերի, ինչպես նաև կուսակցությունների գործունեության արգելման կամ կասեցման գործերի քննությունը։ Ընդունված է ասել, որ այդ գործերով Սահմանադրական դատարանը հանդես է գալիս որպես քաղաքական տրիբունալ։

Նշված և նմանատիպ քաղաքական-կուսակցական նրբերանգներ ունեցող գործերի քննությունը սահմանադրական դատարանից պահանջում է առավելագույն անկախություն և անաչառություն, ինչը պայմանավորված է ամուր կառուցակարգային երաշխիքների և իրավական մշակույթի գոյությամբ։ Պատահական չէ, որ, օրինակ, հետխորհրդային երկրներում՝ Հայաստանում, Ռուսաստանում, Ուկրաինայում և այլուր, սահմանադրական դատարանները չեն բռնել քաղաքական չեզոքության «քննությունը» և արդյունքում ընտրությունների օրինականության վիճարկման գործերով օբյեկտիվ որոշում կայացնելու և հանրային համերաշխությանը նպաստելու փոխարեն՝ իրենց դիրքորոշումներով էլ ավելի են լարել ներքաղաքական իրավիճակը՝ հանգեցնելով ցնցումային իրավիճակների և անգամ ապստամբությունների։

Միով բանիվ, սահմանադրական արդարադատության երկու հիմնական մոդելներից յուրաքանչյուրի արդյունավետությունը պայմանավորված է ոչ միայն իրավական, այլև սոցիալական, քաղաքական, մշակութային գործոններով կամ այլ կերպ ասած՝ սոցիալական համահավաք միջավայրով։ Չկա ոչ միայն սահմանադրական արդարադատության, այլև, ընդհանրապես, իրավական համակարգի կատարյալ տեսակ, ուստի ցանկացած իրավական կառուցակարգ կամ մոդել, այդ թվում նաև սահմանադրական արդարադատության համակարգ տեղայնացնելիս հարկավոր է հաշվի առնել վերոնշյալ գործոններից յուրաքանչյուրը՝ առանձին և բոլորը՝ միասին, ինչպես նաև գնահատելով արդեն իսկ տեղայնացված համակարգի շարժընթացը՝ պետք է կատարել անհրաժեշտ փոփոխություններ, եթե այն սոցիալ-իրավական դրական արդյունքների չի հանգեցրել։ Տվյալ պարագայում խոսքը վերաբերում է Սահմանադրության գերակայության ինստիտուցիոնալ և գործնական երաշխավորմանը, որին պետք է ուղղված լինեն սահմանադրական արդարադատության ինչպես ամերիկյան, այնպես էլ մայրցամաքային մոդելները։

ԴԱՏԱՐԱՆՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԱՆՄԻՋԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ 

Սահմանադրության գերակայության սկզբունքը, որն ընկած է իրավական պետության հիմքում, ենթադրում է և՛ իրավաստեղծ, և՛ իրավակիրառ պրակտիկայի համապատասխանություն Սահմանադրության նորմերին։

Ժողովրդավարական պետությունների իշխանական համակարգերում ունեցած սահմանադրական կարգավիճակի բերմամբ՝ Սահմանադրության գերակայության ինստիտուցիոնալ ապահովման հիմնական պատասխանատուները խորհրդարանն ու դատարաններն են․ խորհրդարանն իրականացնում է առաջնային նորմաստեղծում՝ ընդունելով օրենքներ, իսկ դատարաններն իրականացնում են օրենքների, իսկ սահմանադրական վերահսկողության ամերիկյան համակարգում նաև՝ սահմանադրության մեկնաբանման և կիրառման,  սահմանադրաիրավական չափանիշների մշակման գործառույթ։ Որպես իրավակիրառող մարմին՝ դատարանը, ի տարբերություն այլ՝ գերազանցապես գործադիր իշխանության մարմինների, ունի առանձնահատուկ կարգավիճակ։ Դատարանը, որպես արդարադատություն իրականացնող պետական ինստիտուտ, ոչ թե պետք է մեխանիկորեն կիրառի օրենքն ու այլ նորմատիվ իրավական ակտերը, այլ պետք է դրանք ենթարկի նախնական ստուգման և գնահատման՝ պարզելու համար դրանց համապատասխանությունը սահմանադրությանը և միջազգային իրավունքի նորմերին[17]։ Դատարանի այս յուրահատուկ գործառույթով ընդգծվում է դատական իշխանության անկախությունը՝ որպես իշխանության առանձին և ինքնաբավ ճյուղ։

Նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության ստուգումը, լինելով դատական իշխանության անքակտելի գործառույթ, ունի իրացման տարբեր կառուցակարգեր, որոնց հիմնական մոդելների մասին խոսեցինք սույն հետազոտության 1-ին կետում։ Ըստ էության, նշված կառուցակարգերի տեղայնացման հաջողությունից է կախված դատական իշխանության այս կարևորագույն գործառույթի արդյունավետ կենսագործումը։ Իսկ տեղայնացման ընթացքում պետք է հաշվի առնվեն ինստիտուցիոնալ լուծումների ընդհանուր կենսունակությունը և դրանց արդյունավետության հեռանկարն ու կոնկրետ արդյունքները տեղայնացման երկրում՝ վերջինիս իրավամշակութային և քաղաքատնտեսական հատկանիշների համատեքստում։

Հայաստանում, ինչպես հայտնի է, գործում է սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային մոդելը, ինչը նշանակում է, որ սահմանադրական արդարադատության «մենաշնորհը» պատկանում է Սահմանադրական դատարանին, իսկ ընդհանուր իրավասության, վարչական և սնանկության դատարանները Սահմանադրության մեկնաբանման և նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության մոնիթորինգի հարցերում ունեն խիստ սահմանափակ մասնակցություն։ Ըստ էության, կարող ենք եզրակացնել, որ մնացյալ դատարանները լոկ կարող են ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն օժանդակել Սահմանադրական դատարանին վերջինիս արդարադատական գործառույթն իրականացնելիս։

Մասնավորապես, ՀՀ գործող օրենսդրությամբ առկա է նման օժանդակության երկու եղանակ՝ ուղղակի օժանդակությունը՝ ընդհանուր իրավասության, սնանկության և վարչական դատարանների՝ իրենց վարույթում գտնվող գործերի քննության կասեցումը և գործի լուծման համար էական նշանակություն ունեցող օրենքի կամ այլ նորմատիվ իրավական ակտի (կամ դրա առանձին դրույթի)՝ Սահմանադրությանը համապատասխանության հարցով Սահմանադրական դատարան դիմելը և անուղղակի օժանդակություն՝ յուրաքանչյուր գործով սեփական իրավագիտակցության շրջանակներում Սահմանադրության նորմերի իմաստի և նշանակության ընկալման և գնահատման հիման վրա նորմատիվ իրավական ակտերի կիրառմամբ՝ գործերի լուծումը և այդպիսով համապատասխան դատական պրակտիկայի ձևավորումը, որը հետագայում կարող է դառնալ Սահմանադրական դատարանի ուսումնասիրման և քննության առարկա։ Սահմանադրական արդարադատության ոլորտում լիազորությունների նման բաշխվածությունը դատական մարմինների միջև բնորոշ է սահմանադրական վերահսկողության մայրցամաքային համակարգի գործնականում բոլոր երկրներին։

Այստեղ հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք ընդհանուր իրավասության և մասնագիտացված դատարանների և  Սահմանադրական դատարանի գործառութային տարանջատվածության, հարաբերակցության և այդպիսով դատական-սահմանադրական վերահսկողության իրականացման՝ Հայաստանում գործող մոդելն արդյունավետ է օրենսդրության և դատական պրակտիկայի սահմանադրականացման և մարդու հիմնական իրավունքների ու ազատությունների սահմանադրական պաշտպանության համար։

Սահմանադրության 168-րդ հոդվածի 1-ին կետի համաձայն՝   սահմանադրական դատարանը Սահմանադրական դատարանի մասին օրենքով սահմանված կարգով որոշում է օրենքների, Ազգային ժողովի որոշումների, Հանրապետության նախագահի հրամանագրերի և կարգադրությունների, Կառավարության և վարչապետի որոշումների, ենթաօրենսդրական նորմատիվ իրավական ակտերի համապատասխանությունը Սահմանադրությանը։

Սահմանադրության 169-րդ հոդվածի 4-րդ մասով սահմանված է, որ դատարաններն իրենց վարույթում գտնվող կոնկրետ գործով կիրառման ենթակա նորմատիվ իրավական ակտի սահմանադրականության հարցով դիմում են Սահմանադրական դատարան, եթե հիմնավոր կասկածներ ունեն դրա սահմանադրականության վերաբերյալ և գտնում են, որ տվյալ գործի լուծումը հնարավոր է միայն այդ նորմատիվ իրավական ակտի կիրառման միջոցով:

Այսպիսով, սահմանադրական վերահսկողության համակարգում ընդհանուր իրավասության դատարանների և Սահմանադրական դատարանի հարաբերակցությունը նախևառաջ իրացվում է Սահմանադրության 169-րդ հոդվածի 4-րդ մասով նախատեսված սահմանադրական հարցման ինստիտուտի միջոցով։ Այս իրավական գործիքի օգնությամբ ընդհանուր իրավասության դատարաններին տրվում է սահմանափակ հնարավորություն (պարտականություն) ներազդել սահմանադրական արդարադատության գործընթացի վրա՝ որպես դիմող հանդես գալով Սահմանադրական դատարանի կողմից իրականացվող վարույթում և Սահմանադրական դատարանի ուշադրությունը բևեռելով ենթադրաբար հակասահմանադրական իրավադրույթների վրա և առաջադրելով հակասահմանադրական իրավիճակը վերացնելու կամ հաղթահարելու պահանջ։

Իրականում սահմանադրական հարցումների ինստիտուտի գործնական արդյունավետությունը Հայաստանում մշուշոտ է։ Նախ հարկ է նշել, որ 2015թ․ Սահմանադրության փոփոխություններով սահմանադրական հարցումների առարկան անհարկի ավելի է նեղացվել։ 2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 101-րդ հոդվածի 1-ին մասի 7-րդ կետը դատարաններին հնարավորություն էր ընձեռում Սահմանադրական դատարան դիմել իրենց վարույթում գտնվող գործի հետ առնչվող նորմատիվ իրավական ակտի սահմանադրականության հարցով, այսինքն խոսքը վերաբերում էր դատարանի կողմից քննվող գործին վերաբերելի ցանկացած նորմատիվ իրավական ակտի սահմանադրականության հանդեպ դատարանի ունեցած կասկածին, որը հիմք էր Սահմանադրական դատարան դիմում ներկայացնելու համար։ Ընդ որում, ըստ 2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության նշյալ դրույթի՝ դատարանը Սահմանադրական դատարան էր դիմում, եթե գտնում էր, որ իր կողմից կիրառման ենթակա իրավանորմը (իրավանորմերը) կամ ամբողջական նորմատիվ իրավական ակտը հակասում են Սահմանադրությանը, այսինքն՝ սահմանադիրը կիրառել է կասկածի թերևս ամենացածր շեմը՝ այսպես կոչված ողջամիտ կասկածի ինստիտուտը։ Փոխարենը՝ 2015թ․ սահմանադրական փոփոխություններից հետո ընդհանուր իրավասության դատարանների առանց այդ էլ կառուցակարգային առումով սահմանափակ լիազորությունն ավելի պարփակվեց․ ինչպես երևում է Սահմանադրության 169-րդ հոդվածի 4-րդ մասից, որպեսզի դատարանի դիմումը Սահմանադրական դատարան հաղթահարի ընդունելիության սահմանադրական շեմը, հարկավոր է հիմնավորել, որ վիճարկվող իրավադրույթը կամ նորմատիվ իրավական ակտն իրավունքի այն միակ աղբյուրն է, որով դիմող դատարանը կարող է լուծել իր վարույթում գտնվող գործը, ինչպես նաև հարկավոր է ապացուցել վիճարկվող նորմատիվ բազայի հակասահմանադրականության հարցում հիմնավոր կասկածի, այլ ոչ թե ողջամիտ կասկածի առկայությունը։

Փաստորեն, 2015թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրությամբ սահմանադրական վերահսկողության ընդհանուր իրավասության դատարանների մասնակցության կառուցակարգային և ընթացակարգային շրջանակները բարդացրեցին Սահմանադրական դատարան-ընդհանուր իրավասության դատարաններ փոխհարաբերությունների հարացույցը։ Ըստ էության, Սահմանադրական դատարանի առջև իրավանորմի կամ նորմատիվ իրավական ակտի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանության հարց բարձրացնելու համար որևէ ատյանի դատարան պետք է հաղթահարի սահմանադրական հարցման ընդունելիության բավական բարձր շեմ։ Դա նշանակում է ընդհանուր իրավասության դատարանների համապատասխան լիազորությունների կրճատում և սահմանադրական վերահսկողության հարցում Սահմանադրական դատարան-դատական համակարգ կապերի թուլացում։ Մինչդեռ պետք է տեղի ունենար հակառակ գործընթացը, քանզի սահմանադրական մոնիթորինգի, մարդու իրավունքների պաշտպանության և խախտված իրավունքների վերականգնման գործում առանձնակի և գործնական դեր ունեն հենց ընդհանուր իրավասության դատարանները․ վերջիններս դատական համակարգի առաջնային օղակն են, որն անմիջականորեն առնչվում է օրենքի կամ այլ նորմատիվ իրավական ակտի, դրա առանձին նորմի (նորմերի) կամ դրա կիրառման սահմանադրականության հիմնահարցերին: Դատական պրակտիկան ձևավորվում է նախևառաջ ընդհանուր իրավասության դատարաններում, և օրենքի ու այլ նորմատիվ իրավական ակտերի, պետական այլ մարմինների իրավակիրառ պրակտիկայի և Սահմանադրության պահանջների փոխհարաբերակցության և վերջինից ածանցվող հիմնախնդիրները բնականորեն բացահայտվում են, այսպես կոչված, փաստի դատարանների կողմից։ Հետևաբար, այդ դատարանների կողմից սահմանադրական և օրենսդրական մյուս նորմերի դրույթների կիրառման որակով և մշակույթով է մեծապես պայմանավորված երկրում սահմանադրական կարգի և մարդու ու քաղաքացու հիմնական իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանվածության մակարդակը: 

Ըստ բազմաթիվ սահմանադրագետների՝ արդարադատություն իրականացնելիս դատարանները պետք է գնահատեն օրենքների համապատասխանությունը սահմանադրությանը, իրավունքի ընդհանուր սկզբունքներին և միջազգային պայմանագրերին։ Սահմանադրական վերահսկողության սուբյեկտներ են բոլոր դատարանները, այլ ոչ թե միայն սահմանադրական դատարանը[18]: Իսկ դրա համար հարկավոր է «դատական ակտիվիզմի» բավարար սահմանադրական կառուցակարգեր և երաշխիքներ։

Նաև վերոնշյալի հաշվառմամբ՝ սահմանադրականության պահպանման` դատարանների առաքելությունը ենթադրում է Սահմանադրության մեկնաբանման, իրավական համակարգի սահմանադրականության խթանման և աջակցության հարցերում ընդհանուր իրավասության դատարանների լիազորությունների բազմապատկում, այլ ոչ թե սահմանափակում։ 

Հարկ է նշել նաև, որ սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգի երկրներում ընդհանուր իրավասության դատարանների և սահմանադրական դատարանի միջև ինստիտուցիոնալ և փաստացի փոխհարաբերություններն ունենում են խորքային կամ ընթացիկ հակասություններ, և, ընդհանուր առմամբ, դրանց զարգացման արդյունավետությունն ակնհայտ չէ։ Դա է նաև պատճառը որ միևնույն համակարգի կազմում կան ինստիտուցիոնալ տարբեր մոտեցումներ։ Օրինակ, հատկապես սահմանադրական հարցումների ինստիտուտի մասով առկա է առավել պահպանողական Գերմանիան, որի որդեգրած մոդելին է մոտարկված նաև Հայաստանում գործող համանուն ինստիտուտը և սահմանադրական արդարադատության ուղղակի և անուղղակի հասանելիության շատ ավելի բարձր աստիճան ունեցող Մակեդոնիան, որտեղ դատարանների սահմանադրական հարցումները և անհատական դիմումները սահմանադրական դատարանին հասցեագրելու առումով գործում է ավելի ազատական ռեժիմ։ Ավելին, եթե դատարանը գտնում է, որ տվյալ նորմատիվ իրավական ակտը հակասում է սահմանադրությանը, դատարանն իրավասու է անմիջականորեն կիրառել Սահմանադրությունը և չկիրառել տվյալ ակտը[19]:

Հարկ է նաև անդրադառնալ դատարանների կողմից սահմանադրական հարցումներ կատարելու լիազորությունից օգտվելու փաստացի վիճակին։ Այսպես, 2006-2020թթ․ ընդհանուր իրավասության դատարանների կողմից Սահմանադրական դատարան է ներկայացվել ընդամենը 97 դիմում, այսինքն միջինը տարեկան կտրվածքով Սահմանադրական դատարան է ներկայացվել շուրջ 6-ից 7 դիմում։ Ընդ որում, եղել են տարիներ, որ դատարանները Սահմանադրական դատարան նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության հարցերով ընդհանրապես չեն դիմել[20]։ Ավելին, նշված վիճակագրությունն ավելի մտահոգիչ է դառնում, երբ համադրում ենք ընդհանուր իրավասության դատարանների սահմանադրական հարցումների ընդհանուր թիվը դատավորների թվաքանակի հետ։

Ըստ Բարձրագույն դատական խորհրդի 2019թ․ տարեկան հաղորդման՝ ներկայումս դատավորների ընդհանուր թիվը (չհաշված Սահմանադրական դատարանի անդամներին և դատավորներին) կազմում է 248[21]։ Այսինքն շուրջ 15 տարվա ընթացքում միջինը երկու հարյուր և ավելի դատավորներ տարեկան մոտ 7 սահմանադրական հարցում են ներկայացրել։ Դատարանները և դատավորները, որպես դատական իշխանություն իրականացնող պաշտոնատար անձինք, ըստ էության, բավարար չափով չեն իրականացնում Սահմանադրության գերակայության ապահովմանը մասնակցելու իրենց գործառույթը։ Այս իրավիճակը պայմանավորված է նաև նրանով, որ դատարանները, թերևս, իրենց վարույթում գտնվող գործերին վերաբերելի նորմատիվ իրավական ակտերը մեկնաբանելիս և Սահմանադրությանը հակասող դրույթներ հայտնաբերելիս Սահմանադրական դատարան դիմելը համարում են հայեցողական, այլ ոչ թե պարտադիր լիազորություն, ինչը չի համապատասխանում Սահմանադրության պահանջներին և չի բխում սահմանադրականության պաշտպանության դատական կորպուսի առաքելությունից։ Այդ մասին ուղղակիորեն խոսել է հենց Սահմանադրական դատարանը, արտահայտվել են նաև իրավունքի տեսաբանները։ Այսպես, Սահմանադրական դատարանն իր տարեկան հաղորդումներում սահմանադրական հարցումներ ներկայացնելու դատարանների պասիվությունը գնահատել է համակարգային լուրջ բաց՝ նշելով, որ յուրաքանչյուր ինստիտուտ Սահմանադրության և իրավունքի գերակայության երաշխավորման և ապահովման հարցում պարտավոր է առավելագույնս իրացնել իր լիազորությունները։ Տարեկան հաղորդումներում ընդգծվում է, որ իրավական ժողովրդավարության պայմաններում սահմանադրական յուրաքանչյուր ինստիտուտ սահմանադրական վերահսկողության կամ հսկողության առաքելություն և ամենօրյա առնչություն ունի Սահմանադրության հետ[22]։

Իրավագետ Ա․ Սարգսյանը սահմանադրական հարցումների ինստիտուտի կայացվածության մակարդակը համարում է մտահոգիչ՝ ընդգծելով, որ դատարանները ոչ միայն իրենք են պասիվություն դրսևորում օրենսդրության հակասահմանադրական դրույթները բացահայտելու և դրանց իրավական ընթացք տալու հարցերում, այլև օրենքների դրույթների սահմանադրականության հարցին բավարար ուշադրություն չեն դարձնում անգամ, երբ քաղաքացիներն են նման խնդիրներ առաջադրում: Մասնավորապես,  անհանգստացնող է նաև այն իրողությունը,  որ Սահմանադրությանը հակասող ճանաչված օրենքների նորմերի մոտ 99 տոկոսը նախապես կիրառել են դատարանները[23]

Ե․ Թումանյանցը ևս  արձանագրում է դատարանների պասիվությունը սահմանադրական հարցումների ներկայացման լիազորությունը կիրառելիս, ինչպես նաև փաստում է, որ դատարանները հաճախ իրենք են դատական ակտերում իրականացնում օրենսդրության դրույթների սահմանադրականության որոշման գործառույթ[24]:

Դատական համակարգի քննարկվող պասիվությունը սահմանադրական վերահսկողության մաս կազմող այս կարևոր գործառույթն իրականացնելու իմաստով խոսում է ոչ միայն սահմանադրական հարցման ինստիտուտի չկայացվածության, այլև դատական-սահմանադրական վերահսկողության համակարգում առկա կառուցակարգային և իրավամշակութային խնդիրների մասին։  Դժվար է հավատալ, որ ավելի քան երկու հարյուր դատավոր, ամենօրյա ռեժիմով առնչվելով Սահմանադրության և ընթացիկ օրենսդրության, միջազգային պայմանագրերի, քննության առնելով ամենատարբեր փաստական հանգամանքներով քրեական, վարչական, քաղաքացիական գործեր, չեն հանդիպում առերևույթ հակասահմանադրական նորմատիվ իրավական ակտերի, սահմանադրությանը հակասող դատական և վարչական պրակտիկայի։ Հետևաբար, դատարանների նման պասիվությունը սահմանադրական հարցումներ ներկայացնելու հարցում կարելի է որակել որպես իրենց սահմանադրական լիազորությունների իրականացումից փաստացի հրաժարում, ինչպես նաև վկայում է Սահմանադրական դատարան-դատական համակարգ հարաբերությունների չկայացվածության և փոխադարձ վստահության պակասի մասին։ Վերջինիս մասին է խոսում նաև այն փաստը, որ Սահմանադրական դատարանն իր որոշումներում երբեմն ուղղակիորեն քննադատում է դատարաններին նրա համար, որ վերջիններս կատարել են «ստվերային» սահմանադրական արդարադատություն, և իրենք են որոշել իրավական նորմի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանության հարցը[25]։ Միայն այն փաստը, որ այնպիսի հարցի շուրջ, ինչպիսին է ընդհանուր իրավասության և սահմանադրական արդարադատության գործառութային տարանջատվածությունը, բացակայում է փոխըմբռնումը դատական համակարգի սահմանադրական, ընդհանուր իրավասության և մասնագիտացված արդարադատություն իրականացնող ինստիտուտների միջև, և կոմունիկացվելու եղանակ է դառնում սահմանադրաիրավական պատասխանատվության կառուցակարգերի կիրառումը, ակնհայտ է դարձնում այն իրողությունը, որ սահմանադրական- դատական վերահսկողությունը Հայաստանում չի իրականացվում ներդաշնակորեն, բավարար չափով չեն գործում դատական իշխանության մարմինների լիազորությունների հստակ տարանջատման կառուցակարգերն ու երաշխիքները, ինչպես նաև առկա չէ դատական պրակտիկայի իրականացման չգրված կանոններն ամբողջացնող իրավական մշակույթի բավարար մակարդակ։ Մինչդեռ սահմանադրական-դատական վերահսկողությունը, որպես Սահմանադրության գերակայության ապահովման կարևորագույն ենթահամակարգ, կարող է արդյունավետորեն գործել միայն, եթե սահմանադրական արդարադատության գործառույթը և վերջինիս իրացման կապակցությամբ ինստիտուցիոնալ դերաբաշխումն ամրագրված են հստակորեն, համաչափորեն և ճշգրիտ, տարբեր ատյանների և գործառույթների դատարաններն աշխատում են փոխհամաձայնեցված, փոխվստահության մթնոլորտում և առանց անհարկի ինստիտուցիոնալ մրցակցության։ Միայն նման պայմաններում է հնարավոր սահմանադրական արդարադատության մակարդակում ապահովել Սահմանադրության գերակայությունը և մարդու իրավունքների ու ազատությունների իրական և գործուն պաշտպանությունը։

Սահմանադրական հարցումների ինստիտուտը ոչ միայն չի կայացել դատական իշխանության մարմինների միջև փոխհարաբերությունների համակարգային և կառուցակարգային բացերի և ընդհանուր իրավասության դատարանների՝ որպես սահմանադրական արդարադատության իրականացմանն օժանդակող մարմինների կարգավիճակի գիտակցման և կորպորատիվ մշակույթի անբավարարության հետևանքով, այլև առկա են այս ինստիտուտի գործնական արդյունավետությունը կասկածի տակ դնող հանգամանքներ։ Խոսքն այն մասին է, որ այս ինստիտուտը խնդրահարույց է անձի արդար դատաքննության սահմանադրական իրավունքի բաղադրատարր հանդիսացող գործի ողջամիտ դատաքննության իրավունքի ապահովման առումով։

Այսպես, Սահմանադրության 63-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝  յուրաքանչյուր ոք ունի անկախ և անաչառ դատարանի կողմից իր գործի արդարացի, հրապարակային և ողջամիտ ժամկետում քննության իրավունք:

Սահմանադիրն ամրագրել է գործի ողջամիտ դատական քննության պահանջը՝ պաշտպանելու համար անձին դատական քննության ձգձգումից, որը կարող է խաթարել արդարադատության իրականացման արդյունավետությունը և, համապատասխանաբար, դրա նկատմամբ վստահությունը։ Այս սահմանադրական երաշխիքի շնորհիվ պայմաններ են ստեղծվում, որպեսզի հնարավորինս սեղմ ժամկետում հանգուցալուծվի անձի համար անորոշ դատավարական վիճակը՝ համապատասխան դատական ակտի կայացման և ուժի մեջ մտնելու միջոցով ու այդպիսով լուծելով քրեական, վարչական, քաղաքացիական, սնանկության կամ սահմանադրական գործը (վեճը)։

Շատ կարևոր է անձի արդար դատաքննության՝ ներառյալ ողջամիտ ժամկետում դատաքննության և դատարանի նկատմամբ վստահության, այն է՝ լեգիտիմության միջև ուղղակի կապի ընդգծումը։ Եթե անձի մասնակցությամբ նրա իրավունքների վերաբերյալ դատական գործընթացն անհարկի երկարում է, իրավական վեճը մնում է չլուծված, չի իրացվում անձի արդար դատաքննության իրավունքը, ինչի հետևանքով խախտվում են դատարանում քննվող գործով պայմանավորված՝ այդ անձի նյութական իրավունքները։ Արդյունքում ստացվում է, որ պետությունը, ի դեմս դատական իշխանության, պատշաճորեն չի իրականացնում դատական կարգով անձի իրավունքները պահպանելու և պաշտպանելու իր պոզիտիվ պարտականությունը՝ նման կերպ խաթարելով իր հանրային վստահությունը՝ լեգիտիմությունը։

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (այսուհետև՝ նաև ՄԻԵԴ)  ևս անդրադարձել է ողջամիտ ժամկետում դատաքննության իրավունքին՝ այն դիտարկելով որպես անձի արդար դատաքննության կոնվենցիոն իրավունքի բաղադրատարրերից մեկը։ Ընդ որում, ՄԻԵԴ-ը հատուկ կարևորել է դատական քննության ողջամիտ ժամկետի ապահովման հարցում դատարանի դերը։ Վերջինիս կողմից գործի քննության ողջամիտ ժամկետի երաշխիքների չպահպանման համար պատասխանատվություն է կրում պետությունը։ Ավելին, պետությունը նաև պատասխանատվություն է կրում այնպիսի օրենքներ ընդունելու համար, որոնք ինստիտուցիոնալ մակարդակում հիմքեր կստեղծեն դատարանների կողմից դատաքննությունը ողջամիտ ժամկետներում իրականացնելու համար[26]։

Համաձայն «Սահմանադրական դատարանի մասին» օրենքի 71-րդ հոդվածի 9-րդ մասի՝ սույն հոդվածում նշված գործերով Սահմանադրական դատարանը որոշում է ընդունում դիմումը մուտքագրելուց ոչ ուշ, քան երեք ամիս հետո: Սահմանադրական դատարանի պատճառաբանված աշխատակարգային որոշմամբ գործի քննության ժամկետը կարող է երկարաձգվել, բայց ոչ ավելի, քան երեք ամսով։

Այսինքն, սահմանադրական հարցումներով սահմանադրական դատաքննությունը կարող է տևել երեքից վեց ամիս։ Առնվազն այդքան ժամանակով քաղաքացիական, քրեական, վարչական, սնանկության գործերն ընդհանուր իրավասության դատարաններում կասեցվում են։ Ակնհայտ է, որ այդպիսի պայմաններում հատկապես հաշվի առնելով հայաստանյան դատարանների աշխատանքային ծանրաբեռնվածությունը՝ անձի ողջամիտ դատաքննության իրավունքը որոշակիորեն խախտվում է, քանի որ իր գործի դատական քննությունը ձգձգվում է։ Կախված դատավարության տեսակից՝ դատավարության կողմերը կարող են կրել վնասներ, այն է՝ կարող են կորչել  ապացույցները, մահանալ, երկրից հեռանալ վկաները, կամ նրանց դատակոչելու համար առաջանալ այլ դժվարություններ և այլն։ Պակաս կարևոր չէ նաև դատարանների կողմից ինչ-ինչ անձնական, խմբային կամ այլ կոռուպցիոն տիպի շահերից ելնելով Սահմանադրական դատարան դիմելը հենց դատական գործի քննությունը ձգձգելու նպատակով։

Արդյունքում սահմանադրական հարցումների խոտելի ինստիտուտի կիրառման հետևանքով կարող է կասկածի տակ դրվել արդար և ողջամիտ դատաքննության՝ անձի սահմանադրական իրավունքը։

ՎՃՌԱԲԵԿ ԵՎ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆՆԵՐԻ ԼԻԱԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սահմանադրական և գերագույն (բարձրագույն, վճռաբեկ) դատարանների միջև հարաբերակցությունն ու հակասություններն ունեն համակարգային բնույթ և բնորոշ են սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգին, ներառյալ այնպիսի երկրների, ինչպիսիք են օրինակ, Գերմանիան, Իտալիան, Լեհաստանը, Ռուսաստանը, Հունգարիան և այլք, քանի որ առկա է նման հակասությունների համար ընդհանուր հիմք՝ այդ պետություններում գործող սահմանադրական արդարադատության մոդելը[27]։

Այդ հակասությունները պայմանավորված են մի շարք հանգամանքներով։  Նախ բազմաթիվ երկրներում սահմանադրորեն հստակեցված չէ, թե որ ատյանն է գլխավորում դատական աստիճանակարգությունը։ Օրինակ, Ավստրիայում, Գերմանիայում, Իտալիայում, Պորտուգալիայում, Իսպանիայում, Լեհաստանում, Ռումինիայում և այլուր սահմանադրությունները լռում են այն մասին, թե նշված դատարաններից որն է կանգնած դատական համակարգի գլուխ, և սահմանադրական ու գերագույն դատարանները փաստացի գործում են հորիզոնական փոխհարաբերությունների ռեժիմում։ Ավելին՝ որոշ երկրներում, օրինակ, նույն Լեհաստանում ընդհանրապես պարզ չէ, թե սահմանադրական դատարանը կամ տրիբունալը մտնում է արդյոք դատական համակարգի մեջ, թե ոչ, ինչն անգամ վիճահարույց է դարձնում այդ մարմնի լեգիտիմությունը՝ իշխանությունների տարանջատման սահմանադրական սկզբունքի տեսանկյունից և էլ ավելի անորոշ է դարձնում սահմանադրական արդարադատության այդ մարմնի որոշումների կատարումը դատական համակարգի կողմից[28]։

Հայաստանի Հանրապետություն Սահմանադրության 163-րդ հոդվածի 1-ին մասին համապատասխան՝ Սահմանադրական դատարանը հանդիսանում է դատական համակարգի մաս, սակայն Հայաստանում ևս բացակայում է Վճռաբեկ դատարանի և Սահմանադրական դատարանի աստիճանակարգման որևէ կառուցակարգ։

Այսպես, Սահմանադրության 167-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ Սահմանադրական արդարադատությունն իրականացնում է Սահմանադրական դատարանը` ապահովելով Սահմանադրության գերակայությունը: Իսկ Սահմանադրության 171-րդ հոդվածի 1-ին մասը սահմանում է, որ Հայաստանի Հանրապետությունում բարձրագույն դատական ատյանը, բացառությամբ սահմանադրական արդարադատության ոլորտի, Վճռաբեկ դատարանն է:

Վերոնշյալ երկու սահմանադրույթներից հետևում է, որ Վճռաբեկ դատարանը չի հանդիսանում բարձրագույն դատական ատյան սահմանադրական գործերով, սակայն պարզ չէ՝ արդյոք Սահմանադրական դատարանը սահմանադրական գործերով բարձրագույն ատյան է։ Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործառութային ձևական տարանջատումը բավարար չէ այդ եզրահանգման համար։

Ի մասնավորի, հայտնի է, որ ընդհանուր սահմանադրական սկզբունք է պետական մարմինների՝ միայն Սահմանադրությամբ և օրենքով ամրագրված լիազորությունների շրջանակներում գործելու պարտականությունը։ Վերջինս տեղ է գտել նաև ՀՀ Սահմանադրության 6-րդ հոդվածի 1-ին մասում։ Այս սկզբունքը բխում է իրավունքի և օրենքի գերակայության և իշխանությունների տարանջատման սահմանադրական սկզբունքներից ու ենթադրում է պետաիշխանական ինստիտուտների պարփակում իրենց լիազորությունների շրջանակում, պետական պաշտոնատար անձանց գործառնական և աշխատանքային կարգապահություն և իշխանության ճյուղերի ու մարմինների հավասարակշռում[29]։ Հետևապես, նշված սկզբունքը չպետք է ենթարկել տարածական մեկնաբանության և ելնել պետական տվյալ ինստիտուտի լիազորություններն ամրագրող իրավանորմի տառացի իմաստից և որևէ կարգադրագրի բացակայությունը չլրացնել գործադիր կամ դատական իրավաստեղծագործությամբ։ Ըստ այդմ, ՀՀ Սահմանադրությամբ դատական համակարգի բարձրագույն ատյանի նախատեսված չլինելը և Սահմանադրական ու Վճռաբեկ դատարանների սահմանադրական լիազորությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ՀՀ դատական համակարգի աստիճանակարգությունը գլխավորում են Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանները՝ առանց փոխադարձ իրավահարաբերությունների համաստորադասության կամ դրա որոշման որևէ կառուցակարգի։  Ներկայացված մոտեցումը հիմնավորվում է նաև նրանով, որ դատական համակարգի բարձրագույն ատյանի հարցին կարգավորում տրված չէ նաև «Դատական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքով, որն ընդունվել է՝ ի զարգացումն և ի կատարումն Սահմանադրության համապատասխան նորմատիվ պահանջների։

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միջև համաստորադասության ֆորմալ բացակայությունը ստեղծում է նշված մարմինների անհարկի մրցակցության միջավայր և պարարտ հող ստեղծում նրանց կողմից իրենց լիազորությունները գերազանցող որոշումների կայացման համար։ Նման պայմաններում մեծ է վտանգը, որ նրանց միջև համաստորադասություն կհաստատվի ոչ ֆորմալ և ոչ իրավական եղանակներով։

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միջև համաստորադասության բացակայությունը բացասաբար է ազդում նաև Սահմանադրական դատարանի որոշումների՝ ընդհանուր իրավասության դատարանների կողմից կատարման վրա՝ ներառյալ Վճռաբեկ դատարանը։ Հատկապես առաջին ատյանի և վերաքննիչ դատարաններն իրապես խնդիր ունեն՝ պարզելու, թե Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների որոշումների հակասության պարագայում՝ այդ թվում օրենքին տրված մեկնաբանության իմաստով, դրանցից որն է կիրառելի։ Հայաստանի դատաիրավական պրակտիկայում Սահմանադրական դատարանի որոշումների կատարման ոչ բավարար ընթացքը երևում է նաև Սահմանադրական դատարանի տարեկան հաղորդումներից[30]:

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միջև հարաբերակցության բացերն ու ինստիտուցիոնալ հակասությունները պայմանավորված են նաև նրանց գործառույթների սահմանադրական տարանջատման անհստակությամբ։ Այսպես, Սահմանադրության 167-րդ հոդվածի 1-ին մասի և 169-րդ հոդվածի 1-ին մասի 8-րդ կետի համադրված վերլուծությունից հետևում է, որ Սահմանադրական դատարանն ապահովում է Սահմանադրության գերակայությունը սահմանադրական արդարադատություն իրականացնելու միջոցով և այդ համատեքստում նաև կոնկրետ գործերի շրջանակներում որոշում է իրավակիրառ՝ ներառյալ դատական պրակտիկայի սահմանադրականությունը՝ այդ թվում դրա համապատասխանությունը Սահմանադրության 2-րդ գլխով սահմանված մարդու հիմնական իրավունքներին և ազատություններին։ Միևնույն ժամանակ Սահմանադրության 171-րդ հոդվածի համաձայն՝

1․ Հայաստանի Հանրապետությունում բարձրագույն դատական ատյանը, բացառությամբ սահմանադրական արդարադատության ոլորտի, Վճռաբեկ դատարանն է:

2․ Վճռաբեկ դատարանը դատական ակտերն օրենքով սահմանված լիազորությունների շրջանակներում վերանայելու միջոցով`

1) ապահովում է օրենքների և այլ նորմատիվ իրավական ակտերի միատեսակ կիրառությունը.

2) վերացնում է մարդու իրավունքների և ազատությունների հիմնարար խախտումները:

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործառույթները սահմանող վերոնշյալ սահմանադրական իրավադրույթների վերլուծությունը ցույց է տալիս, թե ինչպիսի էական համընկնում կա դատական համակարգի երկու բարձրագույն ատյանների իրավասության միջև։  Օրենքների և այլ իրավական ակտերի միատեսակ կիրառությունը, որի ապահովումը սահմանադրորեն դրված է Վճռաբեկ դատարանի վրա, ենթադրում է Վճռաբեկ դատարանի կողմից ստորադաս դատարանների պրակտիկայի իրավաչափության նկատմամբ դատական վերահսկողության իրականացում և այդպիսով օրենսդրության միատեսակ կիրառման երաշխավորում։ Նշված գործառույթն իրացնելիս Վճռաբեկ դատարանը մեծ հավանականությամբ կարող է մտնել նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության քննարկման  ոլորտ՝ միջամտելով Սահմանադրական դատարանի լիազորություններին:

Ի լրումն նշվածի՝ Վճռաբեկ դատարանը նաև լիազորված է վերացնել ստորադաս դատարանների կողմից մարդու իրավունքների և ազատությունների հիմնարար խախտումները, ինչը, ըստ էության, կատարվում է Սահմանադրության 2-րդ գլխի իրավանորմերի վերլուծության և մեկնաբանության միջոցով, որտեղ ևս հստակ տարանջատում չկա Սահմանադրական դատարանի իրավասության մասով։

Սահմանադրական դատարանը, իր հերթին, սահմանադրական արդարադատություն իրականացնելիս ևս մեկնաբանում է Սահմանադրությունը և այդ համատեքստում վերահսկողություն է իրականացնում դատական պրակտիկայի նկատմամբ՝ որոշելով վերջինիս համապատասխանությունը Սահմանադրությանը և այդպիսով նաև վերացնում է մարդու հիմնական սահմանադրական իրավունքների խախտումները։ Կարելի է փաստել, որ Սահմանադրական դատարանը, որոշումներ կայացնելով նորմատիվ իրավական ակտերի և հատկապես օրենքների և իրավակաիրառ պրակտիկայի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանելու վերաբերյալ, ըստ էության, ևս ապահովում է օրենքների միատեսակ կիրառումը:

2005-2020թթ․ Սահմանադրական դատարանը 72 որոշման մեջ քննության է առել տվյալ գործերին վերաբերելի դատական պրակտիկան, ինչը բավական մեծ թիվ է և վկայում է դատական պրակտիկայի վերանայման հարցում Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների զուգահեռ գործունեության մասին[31], ինչը տվյալ ոլորտում երկիշխանության տպավորություն է թողնում։

Եթե սրան ավելացվի նաև, որ Սահմանադրության 81-րդ 1-ին մասով և ի թիվս իրավակիրառ այլ պետական ինստիտուտների՝ նաև դատական մարմինների վրա պարտականություն է դրված հաշվի առնել մարդու իրավունքների վերաբերյալ միջազգային դատական և քվազիդատական պրակտիկան, պատկերն ամբողջանում է․ հայտնի է, որ մարդու իրավունքների միջազգային պրակտիկան Եվրոպայի խորհրդի անդամ պետություններում նախևառաջ հանգում է Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքին, որն իրենց որոշումների հիմնավորումների թվում շարադրում են թե՛ Սահմանադրական և թե՛ Վճռաբեկ դատարանները՝ վերաբերելի դատական պրակտիկային իրավական գնահատական տալիս։ Այսինքն և՛ Սահմանադրական դատարանը, և՛ Վճռաբեկ դատարանն ապահովում են դատական պրակտիկայի համապատասխանությունը միջազգային դատական և քվազիդատական մարմինների որոշումներին։

Ընդհանուր առմամբ, Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործառութային տարանջատման հիմնական տարբերությունը հանգում է միայն Սահմանադրության պաշտոնական մեկնաբանմանը, որի իրավունքը պատկանում է Սահմանադրական դատարանին և ոչ պաշտոնական մեկնաբանմանը, որը ցանկացած դատական ատյանի և հատկապես Վճռաբեկ դատարանի լիազորությունն է։ Արդյունքում կարելի է եզրահանգել, որ օրենքի միատեսակ պրակտիկայի ապահովման և դատարանների կողմից մարդու իրավունքների հիմնարար խախտումների վերացման գործառույթը Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների մոտ համընկնում է․ օրենքի միատեսակ կիրառումն ապահովվում է հենց Սահմանադրության գերակայության ապահովման նպատակով, իսկ մարդու հիմնարար իրավունքները սահմանված են Սահմանադրության 2-րդ գլխում։ Գործունեության նշված ուղղությունները չեն կարող լինել Սահմանադրական դատարանի և Վճռաբեկ դատարանի գործառութային տարանջատվածության հուսալի և որոշակի հիմք, որը թույլ կտա խուսափել պրակտիկայում քննարկվող երկու դատարանի միմյանց հակասող որոշումներից։ Իսկ այդպիսիք բավական մեծ թիվ են կազմում։ Օրինակ, Սահմանադրական դատարանը 24․02․2012թ․ ՍԴՈ-1009 որոշմամբ և Վճռաբեկ դատարանը ԵԱՔԴ/0275/02/18 18․09․2009թ․ որոշմամբ սահմանել են ընդհանուր համատեղ սեփականության առարկա գույքը համասեփականատերերի կողմից տնօրինելու լիովին տարբեր կարգեր, և արդյունքում գործնականում համասեփականատեր քաղաքացիների համար առաջացել է հակասական իրավիճակ, քանի որ Վճռաբեկ դատարանի և Սահմանադրական դատարանի որոշումներում արտահայտված դիրքորոշումները փոխբացառող են, և դրանցից մեկի կիրառումը հակասում է մյուսին։ Հատկանշական է նաև, որ նշված որոշման մեջ Սահմանադրական դատարանը փաստացի քննադատել է նույն հարցով Վճռաբեկ դատարանի իրավական մոտեցումները։

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործառույթների հարաբերակցության անորոշությունից ծնված այս և նմանատիպ իրավական կազուսները խախտում են իրավական որոշակիության, սեփականատիրոջ իրավաչափ ակնկալիքի և մի շարք այլ սահմանադրական և միջազգային իրավական սկզբունքներ՝ խաթարելով թե՛ Սահմանադրական և թե՛ Վճռաբեկ դատարանների լեգիտիմությունը և «խցանելով» Հայաստանում մարդու իրավունքների դատական պաշտպանության իրացման կառուցակարգերը։ Դրանց հետևանքով լուրջ ռիսկ է առաջանում, որ նմանատիպ իրավական անորոշությունների հետևանքով քաղաքացիները կդիմեն Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան, և վերջինիս կողմից նրանց գանգատների բավարարման պարագայում Հայաստանն ստիպված կլինի վճարել գումարային փոխհատուցումներ։ Այսինքն ՀՀ-ը կրում է և կկրի բյուջետային կորուստներ քննարկվող կառուցակարգային խնդիրների պատճառով։

Վճռաբեկ դատարանի և Սահմանադրական դատարանի միջև առկա  ինստիտուցիոնալ հակասության մեկ ուրիշ օրինակ են Վաչագան Ղազարյանի և  Ռոբերտ Քոչարյանի գործերով, համապատասխանաբար, 16․04․2019թ․ թիվ ՍԴՈ-1453 և 07․05․2019թ․ թիվ ՍԴՈ-1459 որոշումները, որոնցով Սահմանադրական դատարանը քննության էր առել Վճռաբեկ դատարանի համապատասխան որոշումները և որոշում կայացրել դրանք նոր հանգամանքի ի հայտ գալու հիմքով վերանայման վերաբերյալ։ Սահմանադրական դատարանի նշված որոշումներում տեղ էին գտել Վճռաբեկ դատարանին ուղղված գնահատականներ․ մի դեպքում Վճռաբեկ դատարանի հայեցողական լիազորությունների իրացումը որակվել է որպես կամայականություն, իսկ մեկ այլ դեպքում Վճռաբեկ դատարանի գործունեության հիմնական ուղղության՝ օրենքի միատեսակ կիրառության և իրավունքի զարգացման ապահովման գործառույթի իրագործումը՝ լիազորությունների, ըստ էության, վերազանցում։ Ի պատասխան Սահմանադրական դատարանի նշված որոշումների՝ Վճռաբեկ դատարանի դատավորները տարածել էին հայտարարություն, որով քննադատել էին Վճռաբեկ դատարանի լիազորությունները կրկնորդելու Սահմանադրական դատարանի վարքագիծը՝ նշելով, որ Սահմանադրական դատարանի նշված գնահատականնեըը խարխլում են դատական իշխանության երկու մարմինների միջև օրենքի մեկնաբանության ոլորտային սահմանները՝ վտանգելով գործառութային տարանջատման սկզբունքը[32]:

Սահմանադրական դատարան-Վճռաբեկ դատարան փոխհարաբերությունների իրավակառուցակարգային և փոխվստահության խնդիրներով է պայմանավորված նաև Սահմանադրական դատարանի որոշումների կատարման ոչ բավարար մակարդակը, որի մասին իր տարեկան հաղորդումներում հայտնում է հենց սահմանադրական արդարադատության նշված մարմինը։

Հարկ է նկատել նաև, որ Սահմանադրական դատարանի որոշումների առավել քան այլ դատարանների ակտերի պատշաճ և ժամանակին կատարումը հիմնված է դատական համակարգի տարբեր ատյանների և ինստիտուտների միջև փոխգործակցության և փոխադարձ հարգանքի վրա խարսխված իրավական մշակույթի վրա, քանի որ Սահմանադրական դատարանի որոշումների հարկադիր կատարման կառուցակարգ որպես այդպիսին գոյություն չունի։ Ընդ որում, սույն երևույթը բնորոշ է ոչ միայն Հայաստանին, այլև մայրցամաքային համակարգի մյուս պետություններին։ Հետևաբար, նման ինստիտուցիոնալ գործակցության և փոխվստահության հարաբերությունների բացակայությունը Հայաստանի ընդհանուր իրավասության դատարանների (Վճռաբեկ դատարանի գլխավորությամբ) և Սահմանադրական դատարանի միջև վերջինիս գործառումը դարձնում են անարդյունավետ և ինչ-որ առումով Սահմանադրական դատարանը վերածում են դատական պրակտիկայի կանխատեսելիությանը ու հետևողականությանը խոչընդոտող գործոնի։

Վերոնշյալ դիտարկումները հանգեցնում են այն եզրահանգմանը, որ Վճռաբեկ դատարանի և Սահմանադրական դատարանի միջև ընթացիկ կառուցակարգային և փաստացի հակասություններն ու ինստիտուցիոնալ փոխվստահության պակասորդը ՀՀ դատական համակարգի բարեփոխումների գլխավոր խոչընդոտներից են։

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԻ ԿՈՂՄԻՑ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՉԵԶՈՔՈՒԹՅԱՆ ԽԱԽՏՈՒՄԸ

Սահմանադրական դատարանների քաղաքական չեզոքությունը նրանց իրավաչափ և արդյունավետ գործունեության անկյունաքարերից է։ Լինելով սահմանադրության գերակայության և պետության քաղաքականության ու հասարակության կենսագործունեության սահմանադրականության երաշխավորման գործառույթ իրականացնող պետական ինստիտուտ՝ սահմանադրական դատարանն անխուսափելիորեն առերեսվում է պետության՝ որպես հասարակության կենսագոյի քաղաքական կազմակերպման ինստիտուտի և քաղաքական, տնտեսական և այլ շահեր հետապնդող շահառուների շահերի բախմանը և դրանց սահմանադրական հունավորման անհրաժեշտությանը։ Հետևաբար, Սահմանադրական դատարանի համար խիստ կարևոր է պահպանել քաղաքական չեզոքություն, այսինքն մի կողմից որպես սահմանադրական արդարադատության մարմին մասնակցել պետական քաղաքականության իրականացմանը, սակայն մյուս կողմից վերոնշյալ տարաբնույթ շահերի միջև պահպանել չեզոքություն և անկախություն։ Ընդ որում, անկախությունը ենթադրում է ինչպես անկախություն պետական իշխանության մյուս ճյուղերից, այնպես էլ որևէ պետական կարգավիճակ չունեցող տնտեսական և քաղաքական խմբերից։ Հակառակ պարագայում Սահմանադրական դատարանը ոչ միայն չի իրականացնի իր վերոգրյալ սահմանադրական առաքելությունը, այլև կամա թե ակամա կդառնա ժողովրդավարական և իրավական պետության հիմքերը խարխլող և սահմանադրական կայունությունը վտանգող պետաիշխանական մարմին։

Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային կամ եվրոպական համակարգի երկրներում և այդ թվում հատկանշականորեն նաև հետխորհրդային պետություններում սահմանադրական դատարանը հաճախ չի պահպանել քաղաքական չեզոքության պահանջը, ինչի արդյունքում սահմանադրական արդարադատության և անգամ սահմանադրական վերահսկողության ողջ համակարգը նկատելիորեն ձևախեղվել է։  Մասնավորապես, սահմանադրական դատարանները քաղաքական-կուսակցական նրբերանգներ ունեցող վիճահարույց հարցերի առնչությամբ շատ հաճախ սկսում են հարմարվել և տուրք տալ օրենսդիր ու գործադիր իշխանությունների տեսակետներին, վերջիններս էլ, իրենց հերթին, փորձում են օգտագործել դատարաններին իրենց ձեռնտու քաղաքական օրակարգ իրացնելու և վիճահարույց քաղաքական որոշումները «սահմանադրականացնելու» համար[33]:

Սահմանադրական դատարանների՝ քաղաքական իշխանությունից կախյալ բնույթը հետխորհրդային երկրներում ակնհայտ է (բացառությամբ մերձբալթյան երեք հանրապետության), ինչպես օրինակ՝ Ռուսաստանում, Ղազախստանում, Բելառուսում, Ուկրաինայում և այլուր։ Կախված քաղաքական իրավիճակից, դատական իշխանության հանրային հեղինակության աստիճանից և իրավական մշակույթից՝ քաղաքական իշխանությունը և հատկապես դրա գործադիր թևը ձևավորում են սահմանադրական դատարանի հետ փոխհարաբերությունների տարբեր ձևեր՝ ուղիղ առճանակատումից մինչը կոոպտացիա, ինտեգրում և սերտաճում[34]։

Սույն համատեքստում հարկ է ընդգծել նաև, որ սահմանադրական դատարանի քաղաքական սուբյեկտիվիզմը, որպես ինստիտուցիոնալ հիմքեր ձգած երկարատև վարքաբանություն, վտանգավոր է նաև այնքանով, որ անգամ իշխանության փոփոխությունից հետո նախորդ վարչակազմերի հետ ասոցացումը և փոխկապվածությունը սահմանադրական դատարանի քաղաքական չեզոքության վրա կարող են բացասաբար ազդել այն իմաստով, որ քաղաքական իշխանությանը լոյալ պետական ինստիտուտից սահմանադրական դատարանը կարող է վերածվել նոր վարչակազմի քաղաքական ընդդիմության, ինչը ևս անթույլատրելի է։ Սահմանադրական դատարանի քաղաքական չեզոքությունը նշանակում է վեր կանգնել կուսակցական և տնտեսական ցանկացած շահից, ղեկավարվել միայն սահմանադրությամբ և երաշխավորել իրավունքի գերակայությունն ու սահմանադրական կայունությունը։

Կարելի է պնդել, որ հետխորհրդային տարածքում սկզբնական շրջանում  իրավական մշակույթի միտումները Միջին Ասիայում և Ադրբեջանում գալիս էին Ղազախստանից, իսկ նախկին Խորհրդային Միության եվրոպական հատվածում, ինչպես նաև Հայաստանում և Վրաստանում (նախքան Ուկրաինայում և Վրաստանում տեղի ունեցած հեղափոխությունները) միտումները ձևավորվում էին՝ հաշվի առնելով ռուսական փորձը։

Ըստ այդմ, Հայաստանում 1996թ․-ից գործող Սահմանադրական դատարանն իր հետագծով նման է Ռուսաստանի սահմանադրական դատարանին՝ այն բացառությամբ, որ եթե Ռուսաստանում 1991-1993թթ․ առաջացած ժողովրդավարության «պատուհանի» ժամանակ այդ երկրի սահմանադրական դատարանը, իրավամբ, ուներ որոշակի կառուցակարգային և փաստացի ինքնուրույնություն և քաղաքական չեզոքություն, Հայաստանում Սահմանադրական դատարանը երբևէ նման ինքնուրույնություն և չեզոքություն չի դրսևորել՝ ի սկզբանե ձեռք բերելով ընդգծված կուսակցական-քաղաքական երանգավորում։

Հայաստանի սահմանադրական դատարանի քաղաքական չեզոքության պահանջն ամրագրված է «Սահմանադրական դատարանի մասին» սահմանադրական օրենքի 4-րդ հոդվածի 5-րդ մասում և 14-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետում, որոնց համադրված վերլուծությունից հետևում է, որ  Սահմանադրական դատարանի դատավորը հրապարակային ելույթներում ցանկացած գործունեություն իրականացնելիս և բոլոր հանգամանքներում պարտավոր է դրսևորել քաղաքական զսպվածություն և չեզոքություն։ Սույն պահանջն այս կամ այն ձևակերպմամբ եղել է նաև «Սահմանադրական դատարանի մասին» նախորդ՝ 1995թ․ և 2006թ․ օրենքներում։

Մինչդեռ Հայաստանի սահմանադրական դատարանի ինստիտուցիոնալ հետագիծը երևակում է սահմանադրական արդարադատության իրականացման գործառույթ ունեցող այս մարմնի հետևելը քաղաքական կոնյուկտուրային և իր գործունեությունն իշխանազոր ֆորմալ և ոչ ֆորմալ սուբյեկտների շահերին համապատասխանեցնելու պրակտիկան։ Որպես այդ վարքագծի ցցուն օրինակ կարելի է առանձնացնել 2003, 2008 և 2013թթ․ նախագահական ընտրությունների արդյունքների վիճարկման և իշխող վարչակազմի քաղաքական կուրսի հետ սերտորեն փոխկապակցված օրենքների և միջազգային պայմանագրերի սահմանադրականության ստուգման գործերով Սահմանադրական դատարանի կայացրած որոշումները, ինչպես նաև որպես նախորդ վարչակազմերի հետ քաղաքական և անձնական կապերով կաշկանդվածության վկայություն՝ Ռոբերտ Քոչարյանի գործով Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարանի դիմումի հիման վրա Ռոբերտ Քոչարյանին առաջադրված մեղադրանքի իրավական հիմքի՝ Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածը ՀՀ Սահամանադրությանը հակասող և անվավեր ճանաչելը։

Չնայած նախագահական ընտրությունների արդյունքների վերաբերյալ  հանրության մեջ առկա խորն անվստահությանը, դիմող կողմի ներկայացրած համոզիչ փաստարկներին և ապացույցներին և միջազգային կազմակերպությունների՝ ընտրությունների որակը քննադատող հայտարարություններին և հրապարակված փաստաթղթերին՝[35] Սահմանադրական դատարանը մշտապես մերժել է նախագահի ընդդիմադիր թեկնածուների դիմումները։ Դա է պատճառը, որ Սահմանադրական դատարանի նշված որոշումներն ունեցել են հանրային լեգիտիմության պակաս։ Ավելին՝ 2003թ. նախագահական ընտրությունների արդյունքների վիճարկման գործով Սահմանադրական դատարանը կայացրել է մի որոշում, որով գերազանցել է իր լիազորությունները, քանի որ որոշել է մեկ տարվա ընթացքում անցկացնել վստահության հանրաքվե, որպիսի լիազորություն Սահմանադրությամբ և օրենսդրությամբ չի ունեցել։

Խնդրահարույց են եղել նաև իշխող վարչակազմի քաղաքականության վրա ուղղակի ազդեցություն ունեցող այնպիսի հարցերի վերաբերյալ Սահմանադրական դատարանի որոշումները, ինչպիսին է «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքի սահմանադրականության խնդիրը, որով իրավական հաստատում է ստացել ժամանակի իշխող վարչակազմի քաղաքական որոշումը հասարակության փաստացի հարկային բեռը ծանրացնելու վերաբերյալ, ինչպես նաև ռուսական «Գազպրոմ» ընկերության դուստր- ընկերության՝ «Հայռուսգազարդի»՝ ՀՀ-ին պատկանող բաժնետոմսերի վաճառքի և հետագա գործունեության պայմանների մասին ՀՀ-ի և ՌԴ-ի միջև կնքված համաձայնագրով սահմանված պարտավորությունների սահմանադրականության հարցով Սահմանադրական դատարանի կայացրած դատական ակտը։

Իրավական որոշակիության, ինչպես նաև խնդրո առարկա հարցով Եվորպայի խորհրդի Վենետիկի հանձնաժողովի և ՄԻԵԴ-ի խորհրդատվական եզրակացություններին համապատասխանության տեսանկյունից խնդրահարույց է նաև Սահմանադրական դատարանի 26․03․2021թ․ թիվ 1586 որոշումը, որի փաստացի շարադրանքից որևէ կերպ չի երևում, թե որոնք են այն իրավական հիմքերը և դրանց հիման վրա Դատարանի կայացրած եզրահանգումները, որոնց ուժով Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածը ճանաչվել է Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր։ Ավելին՝ նշյալ որոշմամբ Սահմանադրական դատարանն անգամ ձևախեղել է իր իսկ դիմումի հիման վրա Վենետիկի հանձնաժողովի և ՄԻԵԴ-ի խորհրդատվական եզրակացությունների բովանդակությունը՝ վերջինս հարմարեցնելով գործով իր կողմից արդեն իսկ ձևավորված կանխակալ դիրքորոշմանը։

Այս գործընթացի վերջնակետը մեկն էր՝ ՀՀ նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի, ՀՀ պաշտպանության նախկին նախարար Միքայել Հարությունյանի, ՀՀ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի նախկին պետ Սեյրան Օհանյանի, ՀՀ պաշտպանության նախարար նախկին տեղակալ Յուրի Խաչատուրովի նկատմամբ հարուցված քրեական գործի կարճումը՝ Սահմանադրական դատարանի նշյալ որոշման հիման վրա։

Արդյունքում Սահմանադրական դատարանին վերապահված առանցքային լիազորությունների իրացման պրակտիկան եղել է այնպիսին, որ ողջամիտ կասկածներ է հարուցել Սահմանադրական դատարանի անդամների անաչառության և  քաղաքական չեզոքության վերաբերյալ: Նման պայմաններում օբյեկտիվորեն նվազել է Սահմանադրական դատարանի՝ որպես սահմանադրական-դատական ատյանի հանրային-իրավական լեգիտիմությունը, ինչը լուրջ խնդիր է պետաիշխանական համակարգի կայունության և հավասարակշռվածության համար:

Ստորև առավել մանրամասն կքննարկվեն Սահմանադրական դատարանի վերոնշյալ որոշ դատական ակտեր՝ հիմնավորելու համար նախընթաց պնդումները։

1 Նախագահի վստահության հանրաքվե անցկացնելու մասին Սահմանադրական դատարանի որոշումը

Հայաստանում 2003թ․ նախագահական ընտրություններն անցկացվեցին երկու փուլով։ Առաջին փուլի արդյունքներով թեկնածուներից ոչ մեկը չստացավ Սահմանադրությամբ և Ընտրական օրենսգրքով նախատեսված անհրաժեշտ թվով ձայներ, և նշանակվեց երկրորդ փուլ, որին մասնակցեցին գործող նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը և ընդդիմության փաստացի առաջնորդ Ստեփան Դեմիրճյանը։ Երկրորդ փուլում պաշտոնական տվյալներով հաղթող համարվեց Ռոբերտ Քոչարյանը։ Ստեփան Դեմիրճյանը, համաձայն չլինելով ընտրությունների արդյունքների հետ, դիմեց Սահմանադրական դատարան՝ վիճարկելով ընտրությունների պաշտոնական արդյունքները։ Հետընտրական շրջանն ուղեկցվում էր բազմահազարանոց հանրահավաքներով, երթերով և ցույցերով՝ ցուցադրելով հասարակության ստվար շրջանակների անհամաձայնությունն ընտրությունների պաշտոնական արդյունքների հետ։

Սահմանադրական դատարանը, քննելով Ստեփան Դեմիրճյանի դիմումը, 16․04․2003թ․ կայացրեց ՍԴՈ 412 որոշումը, որի համաձայն՝ մի կողմից անփոփոխ թողնվեց ՀՀ կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի 2003թ. մարտի 11-ի թիվ 36-Ա որոշումը՝ ՀՀ Նախագահ ընտրվելու մասին, այսինքն ընտրությունների արդյունքները համարվեցին վավեր, իսկ մյուս կողմից որոշվեց դիմել ՀՀ Ազգային ժողովին և Նախագահին՝ մեկ տարվա ընթացքում անցկացնելու վստահության հանրաքվե որպես նախագահական ընտրությունների ընթացքում խորացած հասարակական դիմակայության հաղթահարման արդյունավետ միջոց։

Սահմանադրական դատարանի վերոնշյալ որոշումն ակնհայտորեն անօրինական էր, քանի որ Սահմանադրական դատարանն այդ ժամանակ գործող «Սահմանադրական դատարանի մասին» օրենքով չուներ հանրաքվե նշանակելու կամ նման առաջարկով կամ պահանջով հանդես գալու լիազորություն։ Ավելին, 1995թ․ ուժի մեջ մտած նշյալ օրենքից և այդ ժամանակ գործող Ընտրական օրենսգրքից հետևում է, որ կոնկրետ ընտրական վեճերով Սահմանադրական դատարանն իրավասու էր կայացնել հետևյալ որոշումներից մեկը՝ ՀՀ Նախագահ ընտրվելու մասին Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի որոշումը վերացնելու կամ անփոփոխ թողնելու մասին։ Այլ կերպ ասած՝ Սահմանադրական դատարանը պարտավոր էր իրացնել Նախագահի ընտրությունների արդյունքների հետ կապված վեճը լուծելու իր սահմանադրական գործառույթը, որը նախատեսված էր 1995թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 100-րդ հոդվածի 3-րդ կետով։ Հետևաբար, քննարկվող որոշումն անիրավաչափ է երկու հիմքով․ 1․ Սահմանադրական դատարանը Սահմանադրությամբ, «Սահմանադրական դատարանի մասին» օրենքով կամ Ընտրական օրենսգրքով չուներ վստահության հանրաքվե նշանակելու կամ այդպիսին անցկացնելու պահանջ կամ առաջարկ ներկայացնելու որոշում կայացնելու լիազորություն, 2․ Սահմանադրական դատարանը, համաձայն Սահմանադրության, պարտավոր էր լուծել ընտրական վեճը, ինչը նշանակում է վերջնական և անբողոքարկելի այնպիսի դատական ակտ կայացնել, որը բավարար չափով որոշակի է ընտրական վեճի կողմերի համար առ այն, թե իրավաչափ են արդյոք տվյալ դեպքում Նախագահի ընտրությունների արդյունքները և, ըստ այդմ, ուժի մեջ է մնում արդյոք Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի որոշումը Նախագահ ընտրվելու մասին, թե ոչ։ Այդպիսով, Սահմանադրական դատարանի որոշումը կհամապատասխաներ նաև իրավական որոշակիության սկզբունքին։ Փոխարենը՝ Սահմանադրական դատարանը, մի կողմից ֆորմալ առումով վավերացնելով ընտրությունների արդյունքները, առաջարկ կամ պահանջ էր ներկայացրել Ազգային ժողովին և Նախագահին՝ մեկ տարվա ընթացքում անցկացնել վստահության հանրաքվե։

Անգամ անկախ նրանից, որ նման լիազորություն Սահմանադրական դատարանը չուներ՝ բոլոր դեպքերում այլ պետական ինստիտուտներին առաջարկ կամ պահանջ ներկայացնելը որոշակիության խնդիր ունի, քանի որ չի ենթադրում հասցեատեր պետական ինստիտուտների անվերապահ պարտականություն ընդունել այդ առաջարկը կամ պահանջը՝ ելնելով վերջինիս ոչ հրամայական բնույթից, հետևաբար, այդ մասով պարզ չէ Սահմանադրական դատարանի որոշման իրավական հետևանքը։ Սահմանադրական դատարանը փաստացի վստահության հանրաքվեի անցկացումը թողել էր օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների հայեցողությանը՝ միաժամանակ վերջիններիս հանրաքվեի անցկացնելու պահանջ ներկայացնելու հիմք տալով Սահմանադրական դատարան դիմած Ստեփան Դեմիրճյանին։ Սա կարելի է նաև համարել Սահմանադրական դատարանի կողմից ընտրական վեճը լուծելու իր սահմանադրական լիազորության իրացումից փաստացի հրաժարում։

Սահմանադրական դատարանի վերոնշյալ անիրավաչափ, անորոշ և վիճահարույց որոշման հետևանքը եղավ այն, որ 2004թ․ մարտ ամսից ընդդիմությունը զանգվածային բազմահազարանոց միջոցառումներ կազմակերպեց՝ պահանջելով Նախագահից և Ազգային ժողովից ի կատար ածել Սահմանադրական դատարանի որոշումը։ Ի պատասխան այդ ցույցերի՝ իշխանությունը 12․04․2004թ․ անհամաչափ ուժ կիրառեց ցուցարարների նկատմամբ և ընդդիմության հանդեպ իրականացրեց շարունակական հետապնդումներ։

Սահմանադրական դատարանը, կայացնելով ՍԴՈ 412 որոշումը, ոչ թե իրականացրեց Սահմանադրության գերակայություն ապահովելու գործառույթը և դրանից բխող սահմանադրական կարգի պաշտպանության և հանրային համերաշխության վերականգնմանը նպաստելու իր առաքելությունը, այլ կամա թե ակամա հանրային և քաղաքական ցնցումների ու ոչ ժողովրդավարական գործընթացների պատճառ դարձավ։

Սահմանադրական դատարանի նման գործելակերպը քաղաքական չեզոքության խախտման ակներև ցուցիչ է։ Ընտրական շրջանում, երբ ցանկացած վարչակազմի կոնսոլիդացման աստիճանը նվազում է, և իշխանության՝ ընդդիմությանը հնարավոր փոխանցմամբ պայմանավորված՝ առաջանում է քաղաքական վակուում, Հայաստանի սահմանադրական դատարանը, հաշվի առնելով նաև ընդդիմության թեկնածուներից մեկի հանրային բարձր հեղինակությունը և քաղաքական պայքարում հաղթելու հնարավորությունները, ընտրական վեճը որոշակիորեն լուծելու փոխարեն մի կողմից ճանաչել է ընտրությունների արդյունքների օրինականությունը, իսկ մյուս կողմից իր որոշման մեջ արձանագրելով ընտրախախտումների և հանրային-քաղաքական ճգնաժամի առկայությունը՝ նախատեսել կամ առաջարկել-պահանջել է նշանակել վստահության հանրաքվե՝ փաստացի կասկածի տակ դնելով իր իսկ դիրքորոշումն ընտրությունների արդյունքների օրինականության վերաբերյալ։

Սահմանադրական դատարանը նման վարքագծով ոչ թե պաշտպանության տակ է առել Սահմանադրության 2-րդ անփոփոխ հոդվածը՝ ժողովրդաիշխանության սկզբունքը, այլ փորձ է արել սեփական լիազորություններն օգտագործել քաղաքական գործընթացի կողմերից յուրաքանչյուրի հաջողության պարագայում վերջինիս կողմից կոոպտացվելու և ինտեգրվելու համար։ Ըստ այդմ, Սահմանադրական դատարանի քննարկվող որոշման հիմքում դրված են գերազանցապես քաղաքական, այլ ոչ թե իրավական շարժառիթներ, ինչը հակոտնյա է Սահմանադրական դատարանի իրավական կարգավիճակին և պետական առաքելությանը։

2 «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքի սահմանադրականության դիմումներով Սահմանադրական դատարանի երկու որոշումը

«Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքն (այսուհետ՝ նաև Օրենք) Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է 22․12․2010թ․ և ուժի մեջ է մտել 09․01․2011թ․։ Օրենքով նախատեսվում է փաստացի նոր պարտադիր վճար, որը ենթակա է վճարման 1974թ․ և դրանից հետո ծնված բոլոր աշխատողների, անհատ ձեռնարկատերերի և նոտարների կողմից։ Նոր վճարները, ըստ Օրենքի, նպատակուղղվելու են մասնավոր հիմնադրամներին, որոնք ակումուլացնելու են յուրաքանչյուր վճարողի համար բացված անհատական հաշվում մուտքագրվող գումարները և կենսաթոշակային տարիքի հասնելուց հետո դրանք վճարելու են իրենց հասցեատերերին կամ վերջիններիս մահվան դեպքում՝ նրանց ժառանգներին։ Կենսաթոշակային այս նոր վճարների հիման վրա մեկնարկել է կուտակային կենսաթոշակային համակարգը, որն աստիճանաբար ամբողջովին փոխարինելու է բաշխիչ կենսաթոշակային համակարգին։

Օրենքը հարուցեց լայն հասարակության և խորհրդարանական ու արտախորհրդարանական ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի խորն անհամաձայնությունն ու հակադրությունը, որը դրսևորվեց «Դեմ եմ» քաղաքացիական նախաձեռնության ձևավորմամբ, որին աջակցում էր նաև քաղաքական՝ խորհրդարանական և արտախորհրդարանական ընդդիմությունը։ Սկսվեցին զանգվածային բողոքի ակցիաներ, որոնց զուգահեռ Ազգային ժողովի ընդդիմադիր քաղաքական ուժերը, օգտվելով 2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 101-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետով նախատեսված իրենց լիազորությունից, հավաքեցին անհրաժեշտ թվով պատգամավորների ստորագրություններ և դիմեցին Սահմանադրական դատարան՝ վիճարկելով Օրենքի մի շարք դրույթների սահմանադրականությունը՝ հատկապես հետևյալ հիմքերով․ Օրենքը հակասում է սեփականության սահմանադրական իրավունքին այնքանով, որքանով Օրենքում նշված սուբյեկտների աշխատանքային և ձեռնարկատիրական եկամուտներից նախատեսում է նոր պարտադիր մասհանում, որը չի տեղավորվում Սահմանադրությամբ նախատեսված հարկերի, տուրքերի և պարտադիր այլ վճարումների համակարգում, քանի որ ուղղվում է ոչ թե պետական կամ համայնքային բյուջեներ, այլ մասնավոր հիմնադրամներ, Օրենքում նախատեսվում են անձի իրավական վիճակը վատթարացնող կարգավորումներ, որոնք Սահմանադրության ուժով չեն կարող հետադարձ ուժ ունենալ, Օրենքը հակասում է Սահմանադրությամբ սահմանված՝ չափահաս աշխատունակ երեխաների՝ իրենց ծնողների համար հոգ տանելու դրույթին և Սահմանադրության նախաբանում նշված  քաղաքացիական և սերունդների համերաշխության սկզբունքին։

Սահմանադրական դատարանը 02․04․2014թ․ կայացրեց 1142 որոշումը, որը, ըստ էության, հակասում է իրավական որոշակիության սկզբունքին և հանդիսանում է օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների հետ հարաբերություններում Սահմանադրական դատարանի անհարկի «ինքնազսպման» արտահայտություն։ Այսպես, Սահմանադրական դատարանը Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր ճանաչեց Օրենքի մի շարք դրույթներ, որոնք վերաբերում են կուտակային կենսաթոշակային համակարգի գործառման որոշ կառուցակարգերի, իսկ Օրենքի վիճարկվող այն դրույթները, որոնք առնչվում էին բուն կենսաթոշակային վճարների սահմանման սահմանադրականությանը, ճանաչվեցին Սահմանադրության համապատասխանող։ Ավելին, Սահմանադրական դատարանի որոշման մեջ առկա են իրար հակասող դիրքորոշումներ, երբ կուտակային կենսաթոշակային համակարգի սահմանադրական իրավաչափությունը որոշման մի հատվածում դրվում է կասկածի տակ, իսկ մյուս հատվածում նշվում է այդ համակարգի հիմնավորվածության և միջազգային տարածվածության մասին, քննարկվում են տնտեսագիտական բնույթի խնդիրներ, ինչպիսիք են՝ պետական պարտքը, բյուջեի դեֆիցիտը, ընթացիկ և հեռանկարային կենսապահովումը և այլ կոնցեպտներ, որոնց իրավական վերաբերելիությունը տվյալ հարցին բացակայում է, ինչպես նաև Սահմանադրական դատարանի որոշման պատճառաբանական մասում հստակ անդրադարձ չկա կուտակային կենսաթոշակային վճարների և դրանց պարտադիր գանձման սահմանադրական լինել-չլինելուն, ինչը հենց դիմումի առանցքն էր։ Փոխարենը՝ որոշման պատճառաբանական մասում Օրենքի համապատասխան իրավադրույթները ճանաչվել են Սահմանադրությանը համապատասխանող՝ առանց սպառիչ իրավական հիմքերի ներկայացման։

Սահմանադրական դատարանի որոշման հրապարակումից հետո իրավագիտական և իրավապաշտպան շրջանակներն իրենց մտահոգությունը հայտնեցին Սահմանադրական դատարանի անաչառության և ընդունված որոշման որակի վերաբերյալ։ Մասնավորապես,  այդ ժամանակ ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպան Կարեն Անդրեասյանը տարակուսանք հայտնեց Սահմանադրական դատարանի որոշման որոշակիության վերաբերյալ՝ նշելով, որ ինքը և իր 40 իրավաբանից կազմված աշխատակազմը դժվարանում են մեկնաբանել այդ որոշումը, և ինքը դժվար է կողմնորոշվում՝ կուտակային կենսաթոշակային համակարգը պարտադիր բնույթ է կրում, թե ոչ[36]։

Սահմանադրական դատարանի սույն որոշման բնույթն այնպիսին է, որ կրկին փորձ է արվում «հավասարակշռություն» պահպանել քաղաքական իշխանության և ընդդիմության ու վերջինիս աջակցող քաղաքացիական հասարակության միջև։ Մի կողմից Սահմանադրական դատարանն իշխող վարչակազմի քաղաքականության համար առանցքային նշանակություն ունեցող Օրենքի գործողության համար ստեղծեց սահմանադրական-իրավական հիմք՝ հանձինս իր որոշման, իսկ մյուս կողմից, հաշվի առնելով Օրենքին հասարակության և ընդդիմության սուր հակազդեցությունը, Օրենքի մի քանի՝ համակարգային առումով ոչ էական դրույթներ ճանաչվեցին հակասահմանադրական։

Սույն համատեքստում պատահական չէ, որ Սահմանադրական դատարանն իր որոշման մեջ հիշատակեց դեռևս 2005-2006թթ․ Նախագահի և Կառավարության կողմից ընդունված իրավական ակտերը, որոնցով կուտակային կենսաթոշակային համակարգի ներդրումը հռչակվել էր ռազմավարական նպատակ։ Նման կերպ Սահմանադրական դատարանն առավել ցցուն դարձրեց իր լոյալությունը քաղաքական իշխանության կողմից վարվող կուրսի նկատմամբ։ Հատկանշական է, որ Սահմանադրական դատարանի կողմից մատնանշված՝ Նախագահի հրամանագիրն ու Կառավարության որոշումը, որոնք նաև ընդունվել էին Օրենքից տարիներ առաջ, չէին կարող իրավական նշանակություն ունենալ Օրենքի սահմանադրականության հարցում որևէ որոշման հանգելու համար, քանզի ունեին ավելի ցածր իրավաբանական ուժ և դրանցով հաստատվել էին սոսկ հայեցակարգեր՝ ռազմավարական բնույթի փաստաթղթեր, որոնք ունեին քաղաքական-ծրագրային, սակայն ոչ իրավական նշանակություն։

2014թ․ Ազգային ժողովի ընդդիմադիր 33 պատգամավորի անունից Սահմանադրական դատարան մուտքագրվեց նոր դիմում, որը վերաբերում էր Օրենքի և «Եկամտային հարկի» մասին օրենքի որոշակի դրույթների սահմանադրականությանը։

Դիմողները հիմնականում պնդում էին, որ Օրենքում, այդ թվում ի կատարումն Սահմանադրական դատարանի նախորդ որոշման, կատարված փոփոխությունները կատարվել են, ինչպես նաև «Եկամտային հարկի» մասին օրենքն ընդունվել է ընթացակարգային էական խախտումներով, Օրենքում հստակեցված չէ, թե ի վերջո կուտակային կենսաթոշակային հիմնադրամներ մուտքագրվող վճարներ կատարելն իրավունք է, թե պարտականություն, ինչն իրավական որոշակիության սահմանադրական սկզբունքի խախտում է, «սոցիալական վճար» նոր եզրույթը, որը վերաբերում է մասնավոր հիմնադրամներ կատարվող վճարներին, կրկին չի համապատասխանում պարտադիր վճարները բնութագրող սահմանադրական դրույթին, որպիսի պայմաններում վերջինիս գանձումը դառնում է հակասահմանադրական, և վիճարկվող օրենքները, վատթարացնելով անձի իրավական վիճակը, ըստ էության, ունեն հետադարձ ուժ, ինչը ևս հակասահմանադրական է։

Ինչպես երևում է վերոնշյալից, Սահմանադրական դատարանի նախորդ որոշման իրավական և գործնական խութերի պատճառով անհրաժեշտություն էր առաջացել խնդիրը, իրավական որոշակի ձևափոխումներով հանդերձ, կրկին բարձրացնել սահմանադրական արդարադատության մարմնի առջև։ Ընդսմին, Սահմանադրական դատարանը երկրորդ դիմումի նկատմամբ կիրառեց միևնույն մոտեցումը՝ հայեցակարգային առումով վիճարկվող օրենքներում հակասահմանադրականություն չարձանագրելով, ներառյալ պատշաճ իրավական գնահատական չտալով վիճարկվող օրենքների մշակման և ընդունման գործընթացի ընթացակարգային լուրջ խախտումներին և միևնույն ժամանակ կանգ առնելով ոչ էական բնույթի հարցադրումների վրա և հատկապես քննարկելով դրանց սահմանադրականության հարցը[37]։

Այսպիսով, կարելի է գալ այն եզրակացության, որ Սահմանադրական դատարանի քննարկվող որոշումներով սահմանադրական արդարադատության հայրենական մարմինն առավելապես իրականացրել է իշխող վարչակազմի քաղաքականության իրավաբանական ամրագրում, այլ ոչ թե ներկայացված օրենքների սահմանադրականության անաչառ դատական վերահսկողություն։

3․ 2013թ դեկտեմբերի 2-ին Երևանում ստորագրված՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության և Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության միջև «Հայռուսգազարդ» փակ բաժնետիրական ընկերության բաժնետոմսերի առուվաճառքի և հետագա գործունեության պայմանների մասին համաձայնագրում ամրագրված պարտավորությունների` Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրությանը համապատասխանության հարցը որոշելու վերաբերյալ գործով Սահմանադրական դատարանի որոշումը։

19․12․2013թ․ Սահմանադրական դատարանը, իրացնելով միջազգային պայմանագրի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանությունը որոշելու իր սահմանադրական լիազորությունը, կայացրեց ՍԴՈ 1131 որոշումը, որով Սահմանադրությանը համապատասխանող համարեց ռուսական «Գազպրոմ» ընկերության Հայաստանի դուստր ընկերությունում Հայաստանի Հանրապետությանը պատկանող 20 տոկոս բաժնետոմսերի օտարում և «Հայռուսգազարդ» ՓԲԸ-ին մենաշնորհային և արտոնյալ կարգավիճակի վերապահում նախատեսող միջազգային պայմանագիրը (այսուհետ՝ նաև Պայմանագիր)։

Նշված միջազգային պայմանագիրը, մասնավորապես, նախատեսում է, որ Հայաստանի Հանրապետություն ներմուծվող գազը չի կարող տարանցիկ ճանապարհով  առաքվել այլ երկրներ, Հայաստանի Հանրապետությունը պարտավոր է բարենպաստ պայմաններ ստեղծել «Հայռուսգազարդի» ներդրումների համար, ապահովել «Հայռուսգազարդի» նվազագույն շահութաբերությունը, մինչև 2043թ․ որևէ նորմատիվ ակտով չփոփոխել կամ չվերացնել ռուսական «Գազպրոմ» ԲԲԸ-ի, «Հայռուսգազարդ» ՓԲԸ-ի և նրանց իրավահաջորդների՝ սույն միջազգային պայմանագրով սահմանված իրավունքներն ու արտոնությունները, առանց ռուսական կողմի համաձայնության երրորդ երկրներից գազ չներմուծել և այլն։

Սույն միջազգային պայմանագիրը, ըստ էության, սահմանում է Հայաստանի տնտեսական ինքնիշխանության մասնակի ժամանակավոր զիջում օտարերկրյա մասնավոր կազմակերպությանը՝ խախտելով Սահմանադրության այդ ժամանակ գործող խմբագրության մի շարք դրույթներ։ Այսպես, Սահմանադրության 1-ին հոդվածի համաձայն՝ Հայաստանի Հանրապետությունն ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական, իրավական պետություն է:

Սահմանադրության 2-րդ հոդվածի համաձայն՝ իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին։

Ժողովուրդն իր իշխանությունն իրականացնում է ազատ ընտրությունների, հանրաքվեների, ինչպես նաև Սահմանադրությամբ նախատեսված պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու պաշտոնատար անձանց միջոցով:

Նշված իրավադրույթները 2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 114-րդ հոդվածի ուժով անփոփոխելի են և կազմում են Սահմանադրության համակարգի հիմնասյուները։

Սահմանադրության մեկնաբանություններում Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխանությունը վերլուծվում է երկու առումով՝ ներքին և արտաքին:

Ներքին իմաստով ինքնիշխանության սահմանադրական սկզբունքը նշանակում է պետության գերակայությունը և լիիշխանությունը երկրի ներսում և քաղաքական համակարգի այլ կազմակերպությունների նկատմամբ։ Պետության մենաշնորհային իրավունքն է իրականացնել օրենսդիր, գործադիր և դատական գործառույթները[38]։

Պետության արտաքին ինքնիշխանությունը վերաբերում է միջպետական հարաբերություններում Հայաստանի Հանրապետության անկախությանը և իրավահավասարությանը՝ որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ՝ ներառելով այլ պետությունների կողմից Հայաստանի ներքին գործերին միջամտելու անթույլատրելիությունը և միջազգային կազմակերպություններին անդամակցումն իրավահավասարության սկզբունքով[39]։

Ըստ Սահմանադրության մեկնաբանությունների՝ ժողովրդավարական պետություն նշանակում է այնպիսի պետություն, որտեղ պետության ներկայացուցչական մարմիններն ընտրովի են, ապահովվում է այդ մարմինների մշտական կապը բնակչության հետ, որոշումների ընդունումը կատարվում է մեծամասնության կամքով։ Ժողովրդավարական պետության և ժողովրդաիշխանության սահմանադրական սկզբունքների կենսագործումը պայմանավորված է նաև մարդկանց, նրանց խմբերի  և ողջ հասարակության պետական ներդաշնակեցմամբ[40]։

Սահմանադրության 1-ին և 2-րդ հոդվածներով սահմանված ինքնիշխանության, ժողովրդավարության և ժողովրդաիշխանության սկզբունքները քննարկելով նշյալ իրավամեկնաբանության լույսի ներքո՝ ստացվում է, որ Հայաստանի Հանրապետության ներքին և արտաքին քաղաքականությունը պետք է լինի անկախ այլ պետությունների և մասնավոր կազմակերպությունների միջամտությունից, Հայաստանի Հանրապետությունն ունի մենաշնորհ օրենսդիր, գործադիր և դատական գործառույթների իրացման հարցերում, ինչը բացառում է նշյալ գործառույթներից որևէ մեկի կամ դրա մի մասի հանձնում այլ պետությանը կամ մասնավոր կազմակերպությանը։

2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 89-րդ հոդվածի 4-րդ կետի համաձայն՝ Կառավարությունն իրականացնում է ֆինանսատնտեսական, վարկային և հարկային միասնական պետական քաղաքականություն։

2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 62-րդ հոդվածի համաձայն՝ Հայաստանի Հանրապետությունում օրենսդիր իշխանությունն իրականացնում է Ազգային ժողովը:

Գազի ներմուծումը, գազամատակարարումը և գազի գնագոյացումը հանդիսանում են Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական քաղաքականության ոլորտային ուղղություններից, որը նախորդ խմբագրությամբ Սահմանադրության 89-րդ հոդվածի 4-րդ կետի ուժով Հայաստանի Հանրապետության անունից իրականացնում է Կառավարությունը։

Պետության քաղաքականության իրականացումը գազի ոլորտում նշանակում է ոլորտի կառավարումը՝ ռազմավարությունների ընդունման, օրենսդրական նախաձեռնությունների մշակման և Ազգային ժողովի քննարկմանն ու ընդունմանը ներկայացնելու, ենթաօրենսդրական նորմատիվ իրավական ակտերի ընդունման և դրանց կատարման ապահովման, հարկային և մաքսային վարչարարության, միջազգային տնտեսական հարաբերությունների իրականացման՝ ներառյալ գազամատակարարման այլընտրանքային ուղիների և կոնտրագենտների որոնման, գազի գնագոյացման կառուցակարգերի նկատմամբ վերահսկողության, գազի՝ որպես ապրանքի շուկայական նշանակության, բնակչության սպառման ծավալների ուսումնասիրության և դրանց հիման վրա հանրօգուտ նշանակություն ունեցող որոշումների կայացման և այլ գործիքների միջոցով։

Ազգային ժողովը, իր հերթին, օրենսդրական քաղաքականություն իրականացնելու իր մենաշնորհն իրացնելով, պետք է իրավասու լինի պետության տնտեսական քաղաքականության ոլորտում՝ ներառյալ գազի ոլորտում, ընդունել Կառավարության նշված գործիքակազմերին համահունչ օրենքներ և վերահսկողություն իրականացնել Կառավարության և գործադիր իշխանության այլ մարմինների գործունեության նկատմամբ։

Տվյալ պարագայում ակնհայտ է, որ Պայմանագրով գազի ոլորտում տնտեսական քաղաքականության գործիքակազմի մեծ մասը Հայաստանի Հանրապետության կողմից փոխանցվում է ռուսական «Գազպրոմ» ընկերությանն ու իր հայաստանյան դուստր կազմակերպություն «Հայռուսագազարդին», որը Պայմանագրի վավերացումից հետո անվանափոխվեց «Գազպրոմ Արմենիայի», քանի որ Հայաստանի Հանրապետությունը դադարեց այդ կազմակերպության բաժնետեր լինելուց՝ բաժնետոմսերի վերջին՝ 20 տոկոս փաթեթը վաճառելով ռուսական կողմին։

Կարելի է արձանագրել, որ Պայմանագրի դրույթներն առնվազն այս մասով հակասում են  Սահմանադրական դատարանի քննարկվող որոշման ընդունման ժամանակ գործող խմբագրությամբ Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 1-ին հոդվածին, 2-րդ  հոդվածի 1-ին և 2-րդ մասերին, 62-րդ հոդվածի 1-ին մասին և 89-րդ հոդվածի 4-րդ կետին, քանի որ գազի ոլորտում Հայաստանի Հանրապետության կողմից քաղաքականություն իրականացնելու մենաշնորհը մեծամասամբ փոխանցվել է Ռուսաստանի կապիտալով մասնավոր կազմակերպության, որի նկատմամբ Հայաստանն այսուհետ հաճախ հանդես է գալու որպես ստորադաս սուբյեկտ։ Արդյունքում Հայաստանի Հանրապետության օրենսդիր և գործադիր իշխանությունները չեն ունենալու գործուն կառուցակարգեր՝ ապահովելու իրենց ձևավորած ժողովրդի շահերը գազային քաղաքականության ոլորտում։

Հատկանշական է, որ այդ ժամանակ գործող իշխանությունը, հանձին Նախագահի և Ազգային ժողովի քաղաքական մեծամասնության, իր նախընտրական ծրագրերում չէր նշել, որ ընտրության պարագայում երկրի գազային ինքնիշխանությունը զիջելու է այլ կազմակերպության, որպիսի պայմաններում Պայմանագիրը հակասում է նաև ժողովրդաիշխանության սկզբունքին, քանի որ ինքնիշխանության զիջման որևէ հարց պետք է լուծվի կա՛մ ժողովրդի կողմից ուղղակիորեն՝ հանրաքվեով, կա՛մ առնվազն ժողովրդի գիտակցված պատվիրակմամբ՝ խորհրդարանի և կառավարության կողմից՝ ընտրություններում վստահության քվե տալով նման նախընտրական ծրագրային դրույթ ունեցող քաղաքական ուժին։

Փաստացի Սահմանադրական դատարանը Սահմանադրությանը համապատասխանող ճանաչեց հակասահմանադրական Պայմանագիրը։ Ավելին, Սահմանադրական դատարանի ՍԴՈ 1131 որոշման ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Սահմանադրական դատարանը փաստացի չի իրականացրել Պայմանագրի սահմանադրականության ստուգում, քանի որ այդ որոշման մեջ, ըստ էության, բացակայում է պատճառաբանական մասը, և հայտնի չէ, թե որ հիմքերով և հիմնավորումներով է Սահմանադրական դատարանը հանգել այն որոշման, որ Պայմանագիրը համապատասխանում է Սահմանադրությանը։

Կարելի է վստահորեն պնդել, որ Սահմանադրական դատարանի սույն որոշումն ունեցել է քաղաքական-կուսակցական ենթատեքստ և պայմանավորված է եղել ժամանակի իշխող կուսակցության քաղաքական կուրսի սպասարկման հանձնառությամբ, որը Սահմանադրական դատարանը ենթադրաբար ստանձնել էր։ 2013թ․ դեկտեմբերի 2-ին Պայմանագրի ստորագրմանը նախորդել էր 2013թ․ սեպտեմբերի 3-ին Հայաստանի նախագահի Մոսկվայի հայտարարությունը Մաքսային Միությանը (Եվրասիական Տնտեսական Միությանը) Հայաստանի միանալու մասին, որի տրամաբանական շարունակությունն էր Հայաստանում Ռուսաստանի տնտեսական դիրքերի ամրապնդմանն ուղղված Պայմանագիրը։ Սահմանադրական դատարանը ստանձնեց այս քաղաքական գործընթացի սահմանադրական լեգիտիմացման գործառույթը՝ շեղվելով իր սահմանադրական կարգավիճակից։

4 Քրեական օրենսգրքի 3001 հոդվածը հակասահահմանադրական ճանաչելու մասին Սահմանադրական դատարանի որոշումը

Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարանի դիմումի հիման վրա Սահմանադրական դատարանը 26․03․2021թ․ կայացրեց 1586 որոշումը, որի համաձայն՝ ՀՀ նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի, ՀՀ պաշտպանության նախկին նախարար Միքայել Հարությունյանի, ՀՀ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի նախկին պետ Սեյրան Օհանյանի, ՀՀ պաշտպանության նախարար նախկին տեղակալ Յուրի Խաչատուրովի մասնակցությամբ քրեական գործով վերջիններիս առաջադրված մեղադրանքի հիմքում ընկած Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածը ճանաչվեց ՀՀ Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր։

Որոշման հիմքում ընկած է այն թեզը, թե խնդրո առարկա հոդվածը, սահմանելով սահմանադրական կարգի տապալման հանցակազմը, վերջինս սահմանել է անորոշ, և ամբաստանյալների համար օբյեկտիվորեն պարզ չէ, թե ինչում են իրենք մեղադրվում, ինչպես նաև դատարանը չի կարող քրեական գործով դատական ակտ կայացնել՝ ելնելով քրեական օրենքի նշյալ նորմի անորոշ և, հետևաբար, անհասկանալի լինելուց։

Սահմանադրական դատարանը, կայացնելով նշյալ որոշումը, այն, ըստ էության, չի պատճառաբանել, որոշումը համեմել է իր նախընթաց որոշումներից կատարված բազմաթիվ հղումներով՝ առանց դրանք ենթարկելու պատշաճ իրավավերլուծության, որպեսզի պարզ դառնա, թե այդ որոշումներն ինչ առնչություն, վերաբերելիության և կարևորություն ունեն խնդրո առարկա գործի հետ, և որոնք են այդպիսով Սահմանադրական դատարանի եզրահանգումներն այդ որոշումների մասով, Վենետիկի հանձնաժողովի և ՄԻԵԴ-ի՝ նույն գործով ընդունված խորհրդատվական եզրակացությունների բովանդակությունը ձևախեղելով՝ վերջիններս անհիմն կերպով որակել է որպես Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածի անորոշությունը հիմնավորող ակտեր այն դեպքում, երբ այդ եզրակացությունները վկայում են ճիշտ հակառակի մասին, սահմանել է, որ ՀՀ Սահմանադրության 1-5 հոդվածները և 6-րդ հոդվածի 1-ին մասը և փաստացի նաև «սահմանադրական կարգ» իրավական եզրույթը բավարար չափով որոշակի չեն, որպեսզի վերջիններիս գործողության փաստացի դադարեցումն իբրև Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածի օբյեկտիվ կողմի հատկանիշ համարվի որոշակի՝ առանց պատշաճ կերպով պատճառաբանելու իր այդ պնդումը, իսկ իրականում կատարելով իրավական պետության սահմանադրական դատարանին անհարիր իրավական պնդումներ։

Արդյունքում Սահմանադրական դատարանի նշյալ որոշման հիման վրա ամբաստանյալ նախկին պաշտոնատար անձանց նկատմամբ հարուցված քրեական գործը Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարանի կողմից կարճվել է։

Սահմանադրական դատարանի այս դատական ակտը․ լինելով անորոշ, անհիմն և կանխակալ, ակնհայտորեն ի ցույց է դնում Սահմանադրական դատարանի քաղաքական մոտիվացվածությունը և Սահմանադրական դատարանի մի շարք դատավորների և նախորդ վարչակազմերի հետ անձնական կապերով կաշկանդված լինելու հետևանքով նրանց վերաբերող հարցով օբյեկտիվ որոշում կայացնելու անընդունակությունը։

   Սահմանադրական դատարանի գործունեության վերոնշյալ ինստիտուցիոնալ և գործնական թերությունները պայմանավորում են հանրության շրջանում այս ինստիտուտի նկատմամբ վստահության ցածր մակարդակը, որը հիմնավորվում է նաև սոցիոլոգիական տվյալներով։ Այսպես Եվրոպական Միության «Արդարադատության մոնիթորինգ ծրագիր Հայաստան» ծրագրի շրջանակներում 2016թ․ կատարված ուսումնասիրությունը փաստում է, որ Հայաստանի հանրության շուրջ 67 տոկոսը չի վստահում դատական համակարգին՝ ներառյալ Սահմանադրական դատարանին[41]։ Համանման տվյալներ են պարունակում նաև ԱՄՆ-ի միջազգային հանրապետական ինստիտուտի (IRI) կողմից Հայաստանում 2019թ․ սեպտեմբեր- հոկտեմբեր ամիսներին անցկացված հարցման արդյունքները[42]։

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐԱԴԱՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌՈՒՑԱԿԱՐԳԵՐԻ ԲԱՐԵՓՈԽՄԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

Վերոշարադրյալն ի ցույց է դնում Հայաստանի սահմանադրական արդարադատության համակարգում առկա կառուցակարգային, քաղաքական և համակարգային խորքային խնդիրները։ Վերջիններս չեն կարող լուծվել կոսմետիկ փոփոխություններով․ հարկավոր են հատու միջոցներ, որոնք կփոխեն սահմանադրական արդարադատության համակարգի կառուցակարգային հիմքերը և կչեզոքացնեն կուսակցական կողմնորոշումներով պայմանավորված արդարադատության իրականացման արատավոր ավանդույթը։

Հաշվի առնելով այն, որ շուրջ 25 տարի Հայաստանում գործում է սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգը, որը քննարկված օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պատճառներով կենսունակ չի գտնվել և պատշաճորեն չի ապահովել Սահմանադրության գերակայությունը և իրավակիրառ պրակտիկայի սահմանադրականացումը՝ նպատակահարմար է քննարկել Հայաստանում սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի ներդման հարցը, որի ներքո առաջարկվում է հետևյալ քայլերի կատարումը՝

1 Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միաձուլում և բարձրագույն դատական ատյանի՝ Գերագույն դատարանի ստեղծում, որը կունենա նորմատիվ իրավական ակտերի՝ ՀՀ Սահմանադրությանը համապատասխանության հարցերով վերջնական որոշում կայացնելու լիազորություն,

2 Բոլոր ատյանների դատարաններին իրենց վարույթում գտնվող գործերով կիրառման ենթակա նորմատիվ իրավական ակտերի՝ ՀՀ Սահմանադրությանը համապատասխանության որոշման լիազորության տրամադրումը՝ տվյալ դատարանի համապատասխան դատական ակտը վերադաս դատական ատյան բողոքարկելու հնարավորությամբ,

3 Գերագույն դատարանի դատավորների նշանակման համար կիրառել այն նույն կարգը, ինչ գործում է գործող Սահմանադրությամբ Սահմանադրական դատարանի պարագայում և  ձևավորել երեք պալատ՝ քրեական, քաղաքացիական և վարչական գործերով, որոնցից յուրաքանչյուրում կգործի տասնմեկական դատավոր, իսկ սահմանադրական գործերը Գերագույն դատարանը կքննի ամբողջ կազմով՝ պլենումի սկզբունքով։

Գերագույն դատարանի ստեղծմամբ Հայաստանի դատական համակարգում կգործի մեկ միասնական բարձրագույն դատական ատյան, որի որոշումները կունենան համապարտադիր նշանակություն բոլոր մնացյալ դատարանների, ինչպես նաև իրավակիրառող պետական մարմինների և այլ սուբյեկտների համար, կլուծվի նաև Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների լիազորությունների հակասության և հարաբերակցության անորոշության հարցը։ Գերագույն դատարանը կմեկտեղի ընդհանուր իրավասության բարձրագույն դատարանի և սահմանադրական ատյանի կարգավիճակները՝ ստանձնելով իրավանախորդ երկու դատարանների լիազորությունները՝ նոր կառուցակարգերով և նորմատիվ նոր միջավայրում։

Նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության որոշման գործառույթ վերապահելով բոլոր ատյանների դատարաններին՝ վերջիններիս հնարավորություն կտրվի իրենց վարույթում գտնվող գործերով իրականացնել Սահմանադրության պաշտոնական մեկնաբանում և հակասահմանադրական ճանաչել և այդ հիմքով չկիրառել օրենքների ու այլ նորմատիվ իրավական ակտերի դրույթներ։ Ընդ որում, ստորադաս դատարանների այդ դատական ակտերը կարող են բողոքարկվել վերադաս ատյաններ՝ ընդհուպ մինչև Գերագույն դատարան, որը լիազորված կլինի կայացնել վերջնական որոշումներ։

Նշված փոփոխությունը, որն ամերիկյան մոդելի եվրոպական իմպլեմենտացիայի դրսևորում է և այս կամ այն ձևով գործում է Իսպանիայում, Պորտուգալիայում, Էստոնիայում, Սկանդինավյան երկրներում, թույլ կտա լուծել սահմանադրական վերահսկողության գործառույթը կենտրոնացնելու և ընդհանուր իրավասության դատարանից այն տարանջատելու հետ կապված մի շարք գործառութային խնդիրներ՝ դատարանների միջև սիներգիայի ապահովում, սահմանադրականության վերաբերյալ որոշումների կիրառում և կատարում, դատական վարույթի ժամկետների անհարկի երկարացման խնդրի էական կանոնակարգում, սահմանադրական իրավունքների արդյունավետ պաշտպանություն։

Առաջարկվող փոփոխությունները կլուծեն այնպիսի հիմնարար սոցիալ-իրավական խնդիր, ինչպիսին է՝ հետհեղափոխական Հայաստանում Սահմանադրական դատարանի նկատմամբ հանրային վստահության ահռելի պակասորդը։ Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միավորումը թույլ կտա ազդարարել դատական համակարգի խորհրդանշական «նոր սկիզբ», դատական համակարգի վերագործարկում՝ այդպիսով կիրառելով դատական իշխանության համակարգում անցումային արդարադատության գործիքակազմ և որպես արդյունք լեգիտիմություն հաղորդելով վերագործարկված դատական համակարգին։

Այս համատեքստում խիստ կարևոր է մատնանշել նաև, որ «նոր սկզբին» զարկ տալը հնարավոր չէ առանց կադրային վերափոխումների։ Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործունեության նկատմամբ հանրային ցածր վստահությունը, այլևայլ ինստիտուցիոնալ խնդիրներից բացի կապված է այդ դատարանների կազմի հետ։ Գերագույն դատարանի ստեղծումը, կարծում ենք, հնարավորություն կտա լուծել գործող դատավորների հետագա պաշտոնավարման և նոր դատավորների նշանակման հարցը՝ Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների վերացման հիմքով դադարած համարելով այդ դատարանների այն դատավորների պաշտոնավարումը և ձեռնարկելով նոր դատավորների նշանակումը, որոնց շարքում կարող են լինել նաև գործունեությունը դադարած նշյալ դատարանների դատավորները, եթե նրանց առաջադրող և հաստատող պետական մարմինները նման որոշումների հանգեն։

Սա կարելի է համարել դատական համակարգի վեթինգի մի բաղադրիչ, որը կլուծի բարձրագույն դատական ատյանի դատավորների բարեվարքության համատարած ստուգման և, ըստ անհրաժեշտության, զտման հարցը։

4ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐԻ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏԱՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՎԵՐԱՆԱՅՈՒՄ

Դատաիրավական համակարգի ֆունկցիոնալության մակարդակի նկատելի բարելավման և այդ թվում նոր բարձրագույն դատական ատյանի գալիք բոլոր հնարավոր կազմերի մասնագիտական որակների, իրավագիտակցության և արհեստավարժության մակարդակի բարձրացման համար հարկավոր է էապես բարելավել կադրային բանկի կրթական և որակավորման աստիճանը։ Այդ նպատակով հարկավոր է ստեղծել ինստիտուցիոնալ և գործնական նախադրյալներ իրապես արհեստավարժ դատավորներ ունենալու համար։ Մասնավորապես, անհրաժեշտ է Արդարադատության ակադեմիայի խորքային բարեփոխում, դատավորների թեկնածուների մրցույթների, ընտրության, նրանց կրթության, վերապատրաստման և առաջխաղացման գործընթացի բարձր արդյունավետության համակարգի ներդրում։ Ըստ այդմ հարկ է վերանայել Արդարադատության ակադեմիայի կազմավորման կարգը՝ դրանում, ի թիվս Արդարադատության նախարարության, Դատախազության և դատարանների ներկայացնուցիչների ընդգրկելով նաև փաստաբանների, Նախագահի և իրավապաշտպան հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների։ Բացի այդ հարկավոր է բարձրացնել նաև Դատավորների ընդհանուր ժողովի ուսումնական, էթիկայի և կարգապահական հարցերով ու դատավորների գործունեության գնահատման հանձնաժողովների կազմավորման և գործունեության թափանցիկությունն ու գործառնման արդյունավետությունը։

Պակաս կարևոր չէ նաև իրավաբանական կրթության նոր հայեցակարգի մշակումը՝ նպատակադրվելով արմատապես վերանայել իրավաբանների պատրաստման ամբողջ կոնցեպտը՝ սկսած դասավանդվող առարկաներից մինչև դասավանդման մեթոդներն ու դասախոսների բարեվարքությունը:

Նշված փոփոխությունների կատարումը հնարավորություն կտա ստեղծել անհրաժեշտ իրավական, քաղաքական և բարոյահոգեբանական հիմքեր դատական իշխանության նկատմամբ հանրության սասանված վստահությունը վերականգնելու և այդպիսով երկրում սահմանադրական օրինականության պաշտպանության մակարդակը բարձրացնելու համար։

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1]    Конституционный мониторинг в механизме конституционнго правообразования, Евразийский юридический портал,  https://www.eurasialegal.info/index.php?option=com_content&view=article&id=4121%253,             Ստեփանյան Ա.  Սահմանադրական մշտադիտարկումը սահմանադրականության մակարդակի  գնահատման հարցում, «Արդարադատություն»  գիտական հանդես, 2018 2 (43), էջ 15-18։

[2]   John Marshall, Marbury v. Madison, and Judicial Review, https://edsitement.neh.gov/lesson-plans/john-marshall-marbury-v-madison-and-judicial-review

[3] Նաև Նազարյան Հ․, Սահմանադրական արդարադատության միջազգային փորձից, 2002թ․, http://www.concourt.am/armenian/structure/members/nazaryan/nazaryan2002.pdf, էջ 5, 8-10, 13-14։

[4] Campillay Emilio AG Constitution and Judicial Review: Comparative Analysis, 2017, p. 9, https://www.researchgate.net/publication/317226092_Constitution_and_Judicial_Review_Comparative_Analysis

[5]   Նաև Mead Lawrence M., Teaching Public Policy: Linking Policy and Politics, Journal of Public Affairs Education, 2013, file:///C:/Users/Admin/Downloads/JPAE-Yildiz-etal-PPinTR-2011.pdf , pp. 389-403։

[6]   Նաև Solyom L., Constitutional Justice-Some Comparative Remarks, Report, Conference “Constitutional Justice and the Rule of Law”, 2003, https://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-JU(2003)030-e 

[7]   Конституции стран мира, библиотека конституций Пашкова Р., https://worldconstitutions.ru

[8]   Նույն տեղում։

[9]  Ֆրանսիայի Սահմանադրության 61-րդ հոդվածի 1-ին մաս

[10]   Stone S. Alec, The Politics of Constitutional Review in France and Europe, International Journal of Constitutional Law, 2007, pp. 84-85, https://watermark.silverchair.com/mol041.pdf?token=AQECAHi208BE49Ooan9kkhW_Ercy7Dm3ZL_9Cf3qfKAc485ysgAAAlIwggJOBgkqhkiG9w0BBwagggI_MIICOwIBADCCAjQGCSqGSIb3DQEHATAeBglghkgBZQMEAS4wEQQM6QB0i7hXy8KoPjEVAgEQgIICBWpDUiRPAGnc8Y46mPh05C6hb2TSzn3ZFly9rFNhhcj_WFwiw7GNYttyMIWzrdhdvFUXwiYBbqyUaBygyVPJua_jlX-5qApZ84WIbNurAae0VGdom842qEBGw6Z6l_zMvMXFBJzKExZ6JEbRbZ06XaAR-x8iKgMVccwk3bK7ssAVWJjkxTOPsGIULo7xlc17JyQeOIHfRT2ROI1w6HA1zf-vcFX9q6hLOJOW5gq0cDXRzzxf_OngppxZuSwgLRbJnrK4uiLnIp8Le3PXK4EY6B_VvY-CmHrFcnMxNtjp4heiUPif_2zbLYKiCmUBXYwxqSje-N9Zm5Z2wkqpO0BM-yMzG1xo3SGGvfWljm7wfULyz7aL1SV1OAy5QrU1HP1lBG3hF4HiaWNHdlMMM6oneSWkaGbO5q55YczSFtdgdCsiJCjIwYkboQ-Y0ht9a01kNTA22b5neQYyIX0-lQYmVQnowgdjbU_NTw4KxWXK8sdv0j1zBjGCyYo_ApRVbTx5Ox4PWNPgLTOlguZ3MBC9vTXw-8EIfDXryQD1HGaHQN4jf3U3dtI6Z064KZIxKtYfBcfgMmY6995qWyplChwcla7UyMuw5Vm4EDBWWwQ_GGqnJXkek9WQDj4U-ciEuS5zxe-hPBu_HAReZdyhKqmg3VIGLUsfREA1HES8LMOG7mnMM_EaHn4

[11]  Kelsen H․ La garantie juridictionnelle de la Constitution [ The Jurisdictional Protection of the Constitution ], 44 R.D.P. 197 (1928) pp. 221-241։

[12]  European Commission for Democracy Through Law (Venice Commission),  Study on Individual Access to Constitutional Justice, 2010, p. 23, https://www.venice.coe.int/WebForms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2010)039rev-e

[13] Նաև Stone S. Alec, նշվ․ աշխ․, էջ 89։

[14]  Նաև նույն տեղում, էջ 10։

[15] Իրավունքի  և քաղաքականության հարաբերակցության մասին,  Սաֆարյան Գ, Դիլանյան Ա․․, Մելքոնյան Դ, Մեղրյան Ս, Ստեփանյան Վ և այլք,  Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության մեկնաբանություններ,  «Իրավունք», 2010թ․, էջ 918-920։

[16]   Նույն տեղում, էջ 13-14, Campillay Emilio AG, նշվ․ աշխ․, էջ 20։

[17] Гаджиев Г., Самостоятельная и сильная судебная власть, 2003, http://www.concourt.am/armenian/con_right/3.21-2003/G.%20Hajiev.htm

[18] Марченко М.Н. Судебное правотворчество и судейское право, 2017, с. 76-77, Гаджиев Г.А., Конституционный принцип самостоятельности судебной власти в Российской Федерации на основе решений Конституционного суда РФ, Журнал российского права, 2003, N, с.10-11.

[19]    Милчакова О., Конституционный суд Македонии как гарант верховентства права, Конституционное правосудие, выпуск 1(59) 2013г., с. 58-59․

[20] Սահմանադրական դատարանի 2006-2019թ․ հաղորդումներ, http://www.concourt.am/armenian/report/index.htm

[21]   Բարձրագույն դատական խորհրդի տարեկան հաղորդում, Երևան 2019թ․, էջ 52, http://new.court.am/storage/uploads/files/service-page/T63G7RkWdVgDqUNjPVQM5ddAQiTGmCyQJhrhWaXm.pdf?fbclid=IwAR2Wruyn9nr0apSwlqOUUMT3CQjEtsTgi7AOHX0pdNOA8EMrAr0QmjbqaoQ

[22]   Սահմանադրական դատարանի 2008թ․ հաղորդում, էջ 4, 2009թ․ հաղորդում, էջ 4, http://www.concourt.am/armenian/report/index.htm

[23]   Սարգսյան Ա․, Դատարանների սահմանադրական հարցումները  մարդու սահմանադրական արդարադատության իրավունքի համատեքստում, Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 2014 (3), էջ 160, http://lraber.asj-oa.am/6353/1/2014-3(155).pdf

[24]   Туманянц Е., Полномочия судов по обращению в конституционный суд Республики Армения с запросом о проверке конституционности закона  как условие реализации принципа самостоятельности судов и судебной власти, Вестник Омской юридической академии. 2016. № 4 (33),  с.4-8:

[25] Օրինակ Սահմանադրական դատարանի 06․03․2012թ․ որոշում, ՍԴՈ-1010

[26]  Roagna I, The right to trial within reasonable time under Article 6 ECHR a practical handbook, 2018, p. 5, https://rm.coe.int/the-right-to-trial-within-reasonable-time-eng/16808e712c, Զիմմերմանը և Շտայներն ընդդեմ Շվեյցարիայի, վճիռ, 13․07․1983թ․ և այլն։

[27]     Delledonne J., Constitutional Courts, Relation to Supreme Courts, Max Planck Encyclopedia of Comparative Constitutional Law, 2017  file:///C:/Users/Admin/Downloads/SSRN-id3065471.pdf , p.9, Garlicki L  Constitutional Courts Versus Supreme Courts International Journal of Constitutional Law, Vol. 5, Issue 1, 2007, p.44, 50-63, https://watermark.silverchair.com/mol044.pdf?token=AQECAHi208BE49Ooan9kkhW_Ercy7Dm3ZL_9Cf3qfKAc485ysgAAAlEwggJNBgkqhkiG9w0BBwagggI-MIICOgIBADCCAjMGCSqGSIb3DQEHATAeBglghkgBZQMEAS4wEQQMpF_Pi33PCR2uN0UVAgEQgIICBADLvPDiYOEj275S8I7ypJXeXEniR0HBJxNXz4yDyiQxCZmfG0rWx4OpUIwAPQCu7CAQUQSikySZo-U6iXspQeTzEqZwcOPklFHAsmSxNiPkqlU-UFLXA0UDVPiIfiEw6AGE-Xcm5D0IXfCa5ebAhwiRr3nCzQIJBZYiWdnVle3YxTUhgxNsPtnMQ3SNAugbhPkiHr4Acd-sSUhGHDR4TWj-S2VjWWCuShmg0dJCl0atmj1ySI8BubmJx7Yy6Y2FLMggDtWcaY0xnRZZaTdU7E_4-62idXoJVdAqxScEV6-iKQKqRQd2O4y_yzJqyPRInuTEaigjnxdEGJGl2HzpNLLMN9mXs_9zWhcX10QjtoSPZMjg2hOhCf2y-ODkaQCERZl5it5lN6q5mn1LsjMVzTh4Keur2ip9jJ56-bM82OzlzuKC5yfVH5c4I8hN7ktQIa72c6zVm8dzrd1lpQweCcON78oVfy8qn5DajIUIQG754Uy8VOWGUhCp302i0PWPhpQjc3b58csVsuDJTwb-BTmEFL0J_vaBDw6cNi2F2a6lPV47DibX0iRdY2fVW42kNHSI53lPt_tRnTLs2lcFd5IR6bX9mAVqoQGXz1pvfe5qS2ubsp_zMVup_Z7ldpq_XPKzATI3H0No5w4goDcod-Yzg5YKz0GhldDljJj6FhvLxXj-Bg

[28]   Նշված երկրների սահմանադրությունները, Конституции стран мира, библиотека  конституций, Пашкова Р.,  https://worldconstitutions.ru

[29] Նաև Хессе К.,  Основы Конституционного права ФРГ М., 1981, с. 237:

[30] Սահմանադրական դատարանի 2006-2019թթ․ տարեկան հաղորդումները, http://www.concourt.am/armenian/report/index.htm

[31] Սահմանադրական դատարանի 2006-2019թթ․ տարեկան հաղորդումները http://www.concourt.am/armenian/report/index.htm, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի որոշումներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումներն ու դրանց իրացումը, ուղեցույց- ձեռնարկ, հատոր 1 և հատոր 2, խմբ Դանիելյան Գ, Երևան, 2016թ․

[32]  Վճռաբեկ դատարանի քրեական պալատի դատավորների հայտարարությունը՝ ուղղված ԲԴԽ-ին,  https://news.am/arm/news/514336.html

[33]   Նաև Beširević V., «Governing without Judges»: The Politics of the Constitutional Court in Serbia // International Journal of Constitutional Law, Volume 12, № 4, 1 October 2014, p. 955, Половченко К Актуальные вопросы производства в конституционном суде Сербии, https://cyberleninka.ru/article/n/aktualnye-voprosy-proizvodstva-v-konstitutsionnom-sude-serbii/viewer

[34]  Հետխորհրդային տարածքում սահմանադրական դատարանի և քաղաքական իշխանության միջև փոխհարաբերությունների մասին, Саттер Д., Провокация, 2013, https://www.svoboda.org/a/25124710.html, Gaeta P The Armed Conflict in Chechnya before the Russian Constitutional Court, 7 Eur. J. Int’l L.,  Cameron R Putin’s Federal Reforms and the Consolidation of Federalism in Russia: One Step Forward, Two Steps Back!, 36(1) Communist & Post-Communist Stud. 29 (2003),  Parlett W Valery Zorkin’s State and Revolution, Brookings (Feb. 13, 2012), t http://www. brookings.edu/research/opinions/2012/02/13-russia-zorkin-partlett”>http://www.brookings.edu/ research/opinions/2012/02/13-russia-zorkin-partlett., Mazmanyan A. Judicialization of politics: The post-Soviet way, International Journal of Constitutional Law, Volume 13, Issue 1, 2015, pp. 200-218 

[35] Հայաստանի Հանրապետությունում վիճահարույց ընտրական գործընթացների մասին միջազգային հեղինակավոր կազմակերպությունները` ԵԱՀԿ-ը, ԵԽ-ը, Հյումըն Րայթս Ուոթչը և այլք, ինչպես նաև ժողովրդավարական բազմաթիվ առաջատար պետություններ՝ մասնավորապես ԱՄՆ-ը մշտապես հեղինակել են քննադատական փաստարկված զեկույցներ և հայտարարություններ՝ մատնանշելով օրենսդրական բացթողումները, իրավակիրառ անկատար պրակտիկան և ընտրախախտումների բազմաթիվ դեպքեր, որոնք ձևախեղել են Հայաստանում տեղի ունեցած ընտրությունները, որոնք, սակայն, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի որոշմամբ համարվել են օրինական, մասնավորապես հետևյալ հղումները՝ https://www.hrw.org/report/2009/02/25/democracy-rocky-ground/armenias-disputed-2008-presidential-election-post-electionhttps://www.azatutyun.am/a/3552226.htmlhttp://semantic-pace.net/tools/pdf.aspx?doc=aHR0cDovL2Fzc2VtYmx5LmNvZS5pbnQvbncveG1sL1hSZWYvWDJILURXLWV4dHIuYXNwP2ZpbGVpZD0xNzY0MyZsYW5nPUVO&xsl=aHR0cDovL3NlbWFudGljcGFjZS5uZXQvWHNsdC9QZGYvWFJlZi1XRC1BVC1YTUwyUERGLnhzbA==&xsltparams=ZmlsZWlkPTE3NjQzhttps://www.osce.org/odihr/elections/armenia/14054?download=true, https://www.csce.gov/sites/helsinkicommission.house.gov/files/2003%255FArmenia%255Felections.pdf, http://hrlibrary.umn.edu/research/armenia/HRW_report2005.pdf

[36]    Կարեն Անդերասյան․ ՄԻՊ գրասենյակի 40 իրավաբաններն էլ չեն կարողանում մեկնաբանել ՍԴ որոշումը, https://mediamax.am/am/news/politics/9851

[37] Սահմանադրական դատարանի որոշում, 07․07․2015թ․, թիվ ՍԴՈ — 1224

[38]   Սաֆարյան Գ, Դիլանյան Ա, Մելքոնյան Դ, Մեղրյան Ս, Ստեփանյան Վ և այլք, նշվ․ աշխ․, էջ 40։

[39]   Նույն տեղում։

[40]   Սաֆարյան Գ, Դիլանյան Ա, Մելքոնյան Դ, Մեղրյան Ս, Ստեփանյան Վ և այլք, նշվ․ աշխ․, էջ 42։

[41] Եվրոպական Միության «Արդարադատության մոնիթորինգ» ծրագիր Հայաստան, Արդարադատության ոլորտի վերաբերյալ հանրության կարիքները և ակնկալիքները Հայաստանում, էջ 111, http://www.justice.am/storage/files/legal_acts/legal_acts_1057954891731_Justice_Monitoring.pdf?fbclid=IwAR2VSEzYlaP6rV2ig39A5wzNmwHKg1qqfOxTn0ZHlBN8H1wZtrP0lYoNBv4

[42]   Public Opinion Survey: Residents of Armenia, September–October 2019, https://www.iri.org/sites/default/files/wysiwyg/iri_poll_armenia_september-october_2019.pdf

Իրանի նախագահական ընտրությունների արդյունքները կանխատեսելի են. Էմմա Բեգիջանյան

2021թ. հունիսի 18-ին Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում (ԻԻՀ) տեղի կունենան նախագահական 13-րդ և տեղական խորհուրդների 6-րդ, ինչպեսև խորհրդարանական ու Բանիմացների ժողովի միջանկյալ ընտրությունները: ԻԻՀ Սահմանադրության համաձայն՝ բոլոր մակարդակի ընտրություններն ու հանրաքվեներն  անցկացնում է Ներքին գործերի նախարարությունը, դրանց համար պատասխանատու է ՆԳ նախարարը՝ Աբդոլռեզա Ռահմանի Ֆազելին: Այդ նպատակով ՆԳ նախարարությունում ձևավորվում է ընտրությունների գլխավոր շտաբ, որի պետ է նշանակվում ՆԳ քաղաքական հարցերով փոխնախարարը, ներկա դրությամբ` Ջամալ Արա‎ֆը: Բացի այդ ձևավորվում է  նաև ընտրությունների անցկացման գործադիր հանձնաժողով, որտեղ ընդգրկված են ՆԳ ու գաղտնի ծառայությունների (տեղեկատվության) նախարարները, գլխավոր դատախազը, քաղաքացիական կացության ակտերի գրանցման կազմակերպության ղեկավարը և կրոնական, քաղաքական, տնտեսական, իրավաբանական, մշակույթի ու հասարակական  ոլորտների 7 հեղինակավոր անձինք:

Ըստ Սահմանադրության՝ ընտրությունների վերահսկումն իրականացնում է Սահմանադրության պահապան խորհուրդը (ՍՊԽ): Վերջինս ունի 12 անդամ, 6-ը բարձրաստիճան հոգևորական են, որոնց նշանակում է երկրի ռազմաքաղաքական առաջին դեմք հեղափոխության առաջնորդը, իսկ մյուս վեցը տարբեր ոլորտների իրավաբաններ են, որոնց թեկնածությունը խորհրդարանին է ներկայացնում դատական իշխանությունը:

Նշենք, որ Իրանի Սահմանադրության 91-99 հոդվածները վերաբերում են ՍՊԽ-ին:  91-րդ հոդվածի համաձայն՝ վերջինիս գլխավոր գործառույթը խորհրդարանում հաստատված օրինագծերի վավերացումն է, որպեսզի դրանք չհակասեն երկրի Սահմանադրությանն ու շարիաթի օրենքներին, հետևաբար առանց ՍՊԽ-ի հաստատման չեն կարող օրենքի ուժ ստանալ: Վերջինիս մենաշնորհն է նաև Սահմանադրության մեկնությունը, որն էլ մեկնաբանում է 99-րդ հոդվածը․ «ՍՊԽ-ը վերահսկում է խորհրդարանական, Իմաստունների վեհաժողովի և նախագահական ընտրություններն ու հանրաքվեները», իրեն վերագրել է հավանություն տվող վերահսկողություն, ինչը նշանակում է հաստատել թեկնածուների համապատասխանությունը: Ուստի նշյալ  ընտրությունների թեկնածու դառնալու համար անհրաժեշտ է ՍՊԽ-ի «անցագիր»:  Թեկնածուների համապատասխանությունը որոշելու համար վերջինիս գլխավոր չափանիշներն են իսլամի օրենքներին, Սահմանադրությանն ու «Վելայաթ-ե ֆաղիհին[1]» հավատարմությունը:

Այլ կերպ ասած, ՆԳ նախարարության գրանցված թեկնածուները հաստատվում կամ մերժվում են նշյալ չափանիշներով, որոնցով գնահատումը, թերևս, բավական բարդ ու սուբյեկտիվ բնույթ է կրում։ Թեև նման մեկնություն ՍՊԽ-ը հնչեցրել էր դեռևս 1991թ․, սակայն կիրառումը համեմատաբար մեղմ էր, ինչի շնորհիվ 2000թ․ խորհրդարանի 6-րդ գումարման ընտրություններին բարենորոգիչները, որոնք արդեն ձևավորված քաղաքական ուժ էին, խորհրդարանում 65 տոկոսով մեծամասնություն կազմեցին։ Հանգամանք, ինչը հնարավորություն ընձեռեց 2002թ․ Ընտրական օրենսգրքում փոփոխությունների օրինագիծ հաստատելու համար, որով հանվում էր հավանություն տվող վերահսկողությունը։  Հետևաբար ՍՊԽ-ն իրավասու չէր մերժել գրանցված թեկնածուներին առանց պատասխանատու կառույցների՝ տեղեկատվության նախարարության, դատական իշխանության ու օրինապահ ուժերի ներկայացրած փաստաթղթերի։

Հստակ պահպանողական կողմնորոշմամբ ՍՊԽ-ը, բնականաբար, չհաստատեց օրինագիծը (դա բխում է նրա ձևավորման բնույթից), ինչը ներքաղաքական լուրջ ճգնաժամ առաջացրեց 2004թ․ խորհրդարանի 7-րդ գումարման ընտրությունների նախաշեմին։ 130 պատգամավոր հրաժարական տվեց բարենորոգիչների թեկնածուներին զանգվածաբար մերժելու պատճառով։ Իրավիճակը հանգուցալուծվեց հեղափոխության առաջնորդի միջամտությամբ, ով հաստատեց ՍՊԽ-ի նման լիազորությունը՝ միաժամանակ պահանջելով վերանայել մերժվածների թեկնածությունը։ ՍՊԽ-ը բարենորոգիչների թեկնածուների թիվն ավելացրեց այնքանով, որը չէր խանգարի պահպանողականների՝ խորհրդարանում մեծամասնություն կազմելուն։

«Գրանցված թեկնածուների թիվը կազմում էր 8 հազար 157, որոնցից 5627-ն ընտրություններին մասնակցելու «անցագիր» ստացան: Պահպանողականների ազդեցության ներքո գտնվող ՍՊԽ-ը մերժել էր բարենորոգչական կողմնորոշմամբ առաջադրվածներից 2530-ին: Կառավարության ու օրենսդիրների բուռն ջանքերի և բողոքի ակցիաների արդյունքում հաստատվածների թիվն աճեց շուրջ 1100-ով, ընդ որում, ըստ բարենորոգիչների՝ լրացուցիչ հաստատումները կատարվեցին այն հաշվարկով, որ պահպանողականների համար նախօրոք ապահովված 180 ընտրատարածքներում մրցակցություն չառաջանա»[2]: Փաստորեն խորհրդարանի 7-րդ գումարումից ի վեր միշտ էլ պահպանողականներն օրենսդիրում մեծամասնություն են կազմել, իսկ բարենորոգիչները՝ ազդեցիկ կամ ոչ ազդեցիկ փոքրամասնություն՝ կախված առաջադրվածների թվից ու հանգամանքներից։

ՏԵՂԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆ

Քաղաքային ու գյուղական իսլամական խորհուրդների ընտրությունները ևս անցկացնում է ՆԳ նախարարությունը և, փաստորեն, ողջ երկրի մակարդակով միակ ընտրությունն է, որը չի վերահսկում ՍՊԽ-ը, այն խորհրդարանի՝ Իսլամական մեջլիսի լիազորություններից է։ Այդ նպատակով ձևավորվում է կենտրոնական հանձնաժողով, որը կազմված է ներքին գործերի և քաղաքային ու գյուղական խորհուրդների հարցերի հանձնաժողովի 3 և Սահմանադրության 90-րդ[3] հոդվածի համաձայն՝ հանձնաժողովի 2 անդամից։ Նահանգներում (Օստան) վերահսկողության 3 անձից կազմված գերագույն հանձնաժողովը ձևավորվում է կենտրոնական հանձնաժողովի կողմից՝ տվյալ նահանգից ընտրված պատգամավորների թվից։ Ինչ վերաբերում է տեղական խորհուրդների ընտրություններին որպես թեկնածու մասնակցելուն, համապատասխանությունը, ըստ Սահմանադրության 101-րդ հոդվածի, որոշվում է նշյալ ընտրությունների օրենքով։ Ըստ որի՝  տեղական խորհուրդների ընտրությունների կենտրոնական հանձնաժողովի իրավասությունը սահմանափակվում է ընտրությունների ընթացքը վերահսկելով և չունի ՍՊԽ-ի հավանություն տվող վերահսկողություն իրականացնողի իրավասությունը, այն բացառապես տրված է միայն ՍՊԽ-ին[4]։ 

Պաշտոնական տվյալներով՝ քաղաքային խորհրդի ընտրություններ անցկացվելու են 1372 քաղաքային և 40․620 գյուղական համայնքներում։ Քաղաքային ու գյուղական խորհուրդները ձևավորվում են ըստ տվյալ համայնքի բնակչության․ 50 հազարից պակաս բնակչությամբ համայնքի խորհուրդն ունի 5 իսկական և 3 ոչ իսկական անդամ, 50-200 հազարը՝ 7 իսկական և 5 ոչ իսկական, 200-500 հազարը՝ 9 իսկական, 6 ոչ իսկական, 500 հազարից մեկ միլիոնը՝ 11 իսկական և 9 ոչ իսկական, 1-2 միլիոնը՝ 13 իսկական, 7 ոչ իսկական, 2 միլիոնից ավելը՝ 15 իսկական, 10 ոչ իսկական, իսկ Թեհրանինը՝ 21 իսկական և 11 ոչ իսկական անդամներ։

2021թ. կայանալիք ընտրությունների թեկնածուների գրանցումը տեղի է ունեցել քաղաքներում՝ մարտի 11-17-ը, իսկ գյուղերում՝ ապրիլի 10-16-ը: Այնուհետև  ընտրությունների գործադիր ու վերահսկիչ մարմիները 14 օրվա ընթացքում ուսումնասիրել են թեկնածուների համապատասխանությունն օրենքի պահանջներին։ Ապրիլի 29-ին արդեն հայտնի է դարձել, որ չի հաստատվել գործող խորհուրդների անդամների շուրջ 80 տոկոսի համապատասխանությունը, որոնք գլխավորապես բարենորոգչական կողմնորոշում ունեն: Բացի այդ ըստ իրանական ԶԼՄ-ների՝ զանգվածաբար մերժվել են նաև նույն կողմնորոշմամբ մյուս թեկնածուները[5]։ Հանգամանք, ինչը, թերևս, պայմանավորված է երկրի խորհրդարանի պահպանողական կողմնորոշմամբ:

ՏԵՂԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐԸ ՊԱՀՊԱՆՈՂԱԿԱՆ ԴԱՐՁՆԵԼՈՒ ՄԻՏՈՒՄ

Քաղաքային և գյուղական խորհուրդների 6-րդ ընտրությունների թեկնածուների համապատասխանությունը վերահսկիչ հանձնաժողովների կողմից ավարտելուց հետո հայտարարված արդյունքներն իրանյան ԶԼՄ-ներում դարձել են լուրջ քննարկումների ու քննադատությունների առարկա, քանի որ մերժվածները գլխավորապես բարենորոգչական  կողմնորոշում ունեցողներ էին։

«Համշահրի» օրաթերթը «Խորհուրդների թեկնածուների մերժումների հանդեպ հակազդեցությունները» վերտառությամբ թղթակցությունում շեշտել է, որ տեղական խորհուրդների վերահսկիչ հանձնաժողովները չեն հաստատել բարենորոգչական կողմնորոշմամբ մեծ թվով գրանցվածների թեկնածությունը։ Ապա նշել է, որ Թեհրանի գործող քաղաքային խորհրդի 21 անդամներից 12-ը կրկին ցանկացել էր մասնակցել ընտրություններին, սակայն նրանցից հաստատվել է միայն 2-ի համապատասխանությունը, ինչն աննախադեպ է։

Հեղինակը հավելել է, որ, բացի այդ զանգվածաբար մերժվել են նաև նշյալ հոսանքի հայտնի և երիտասարդ թեկնածուներ, այնպես որ նրանց թիվը երկու ձեռքի մատների թվից չի անցնում։ Ըստ «Համշահրի»-ի՝ մերժումները բուռն քննարկման թեմա են դարձել նաև այն պատճառով, որ Բարենորոգչության ճակատը կոչ էր արել՝ գրանցվեն միայն ոլորտում փորձ ունեցող մասնագետները։ Ահա թե ինչու քաղաքապետ Փիրուզ Հանաչին նախազգուշացրել է  Թեհրանի ապագա խորհրդում «վատ դեպքերի» մասին, նշել, որ երբ չեն ընտրվում մասնագետներ, արժանի մարդիկ, նրանց փոխարինում են առևտրականներն ու անշարժ գույքի առուվաճառքով զբաղվողները[6]։ Թեև մերժվածները 4 օրվա ընթացքում կարող էին որոշումը բողոքարկել նահանգների վերահսկիչ գերագույն հանձնաժողովներին, սակայն դա ևս շոշափելի արդյունք չի ունեցել։

Թեհրանի խորհրդի Հասարակական և մշակույթի հանձնաժողովի նախագահ Մոհամեդ Ջավադ Հաղաշենասը «Համշահրի»-ին տված հարցազրույցում ընդգծել է, թե կոնկրետ հոսանքի երիտասարդ մասնագետների համապատասխանությունը չհաստատողները, ըստ ամենայնի, ամբողջովին անտեղյակ են ազատ ընտրություններից, մասնակցության ընդլայնումից։ Նա նշել է, որ մերժվածներից յուրաքանչյուրը Թեհրանում ավելի շատ ձայնով էր ընտրվել, քան մայրաքաղաքից ընտրված խորհրդարանի պատգամավորները[7]։

Ողջ երկրի մակարդակով ՆԳ նախարարությունը գրանցվածների շուրջ 9 տոկոսին մերժել է, որտեղ, ըստ երևույթին, քաղաքական կողմնորոշումը դերակատար չի եղել փաստաթղթերի լիարժեք չլինելու և այդօրինակ այլ պատճառներով։ Մինչդեռ վերահսկիչ հանձնաժողովների մերժումները, որոնք 20 տոկոս են կազմել, գլխավորապես բարենորոգչական կողմնորոշմամբ թեկնածուներին են թիրախ դարձրել։ Հանգամանք, ինչը բողոքի ու դժգոհության լուրջ ալիք էր բարձրացրել քաղաքական ու կուսակցական ակտիվ գործիչների շրջանակներում, այդ թվում՝ բարենորոգչական հայացքներով, իսլամական հեղափոխության առաջնորդ Իմամ Խոմեյնիի թոռան՝ Սեյյեդ Հասան Խոմեյնիի մոտ, ով ցանկանում էր ընտրություններին մասնակցել որպես նախագահի թեկնածու, սակայն հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Ալի Խամենեին նրա հետ հանդիպմանը խորհուրդ էր տվել չառաջադրվել։ Բացի այդ իրենց բողոքի ձայնն են բարձրացրել նաև չափավորական կողմնորոշմամբ, Թեհրանի խորհրդի նախագահ Մոհսեն Հաշեմին, կանանց ու ընտանիքի հարցերով երկրի փոխնախագահ Մաասումե Էբթեքարը, մինչև 2018թ․ Ռոհանիի նախագահության առաջին ու երկրորդ ժամկետում Քաղաքաշինության ու ճանապարհաշինության  նախկին նախարար Աբբաս Ախոնդին, բարենորոգչական կողմնորոշմամբ «Ազգային վստահություն» կուսակցության առաջնորդ Էլյաս Հազրաթին և ուրիշներ։ Վերջինս խորհրդարանի խոսնակ Մոհամեդ Բաղեր Ղալիբաֆին հասցեագրված նամակում շեշտել է, թե գործադիր ու վերահսկիչ հանձնաժողովների գործունեությանը «քաղաքական մաքրազարդումից» ավելի լավ անուն չի լինի տալ[8]։  Այլ կերպ ասած, հաշվի առնելով, որ դժգոհների շարքում չկան պահպանողականներ, կարելի է ասել, թե տեղի ունեցածը համընկնում է նրանց շահերին։ Այսուհանդերձ, դժգոհություններն ու բողոքները պատճառ դարձան, որ մայիսի 2-ին Ղալիբաֆը խնդիրը ՆԳ նախարար Ռահմանի Ֆազելիի և վերահսկիչ հանձնաժողովների հետ թեկնածուների համապատասխանության հարցը քննարկելու նպատակով նիստ հրավիրի, որին ներկա էին նաև ընտրությունների գլխավոր շտաբի պետը և խորհրդարանի անդամներ։

Ղալիբաֆը, նիստում խիստ կարևորելով խորհուրդների դերը երկրի զարգացման ու առաջընթացի առումով, ընդգծել է, թե վերահսկիչ հանձնաժողովները համապատասխանության հարցը քննարկելիս չպետք է մանրախնդիր լինեն, պետք է հաշվի առնեն թեկնածուների մասնագիտական հմտությունները, միաժամանակ նշել է, որ անհրաժեշտ է գործել բացառապես վերկուսակցական սկզբունքներով ու օրենքի թելադրանքով[9]։ Սակայն հանձնաժողովներին ներկայացված բողոքների ուսումնասիրության արդյունքում հաստատվածների թվի շոշափելի փոփոխություններ տեղի չունեցան, ինչի պատճառով դժգոհությունները շարունակվեցին, և որոշ պատգամավորների հարցն արծարծվեց խորհրդարանում։

 Այս առնչությամբ մայիսի 23-ին չհաստատված թեկնածուների բողոքների հիման վրա պատգամավոր Հասան Մոհամեդյարին, հարցը բարձրացնելով խորհրդարանի ընդհանուր բաց նիստում, շեշտել է, թե բազմաիվ փաստեր կան, որ գործադիր ու վերահսկիչ հանձնաժողովների կողմից հաստատված թեկնածուների հարցը վերանայվել է կենտրոնական վերահսկիչ հանձնաժողովում, ինչն ապօրինի է։ Միաժամանակ  հիշեցրել  է, թե հավանություն տվող վերահսկողության լիազորություն ունի միայն ՍՊԽ-ը։

Նշենք նաև, որ ըստ Խորհուրդների Ընտրական օրենսգրքի 59-րդ հոդվածի 2003թ․  լրամշակված տարբերակի, որը լույս է տեսել ՍՊԽ-ի կայքում, նշվում է․ «Նահանգային ու շրջանային վերահսկիչ հանձնաժողովների գործունեությունը՝ բացառությամբ թեկնածուների համապատասխանության հաստատման ու ընտրությունների ճշգրիտ իրականացման, այլ դեպքերում չեն կարող հակասել կենտրոնական հանձնաժողովի որոշումներին, որոնց կիրարկումը պարտադիր է[10]»։

Ի պատասխան՝ խորհրդարանի խոսնակ Ղալիբաֆը շեշտել է, թե հարցը քննարկել է կենտրոնական հանձնաժողովի հետ և պարզել, որ նրանք մերժվել են փաստաթղթերի ու փաստարկների թերի լինելու պատճառով։ Այսուհանդերձ, ըստ նրա՝ հանձնաժողովին խորհուրդ է տրվել ավելի ուշադիր լինել։ Նա հավելել է, որ զանգվածային մերժումների վերաբերյալ տեղեկությունները հերյուրանքներ են, քանի որ դրանք չեն անցնում գրանցվածների 15 տոկոսը[11]։ 

Բացի այդ մայիսի 16-ին խորհրդարանի Դատական ու իրավական հարցերի հանձնաժողովի խոսնակ Քազեմ Դելխոշ Աբթարին էր հիշյալ հարցը ներկայացրել խորհրդարանին՝ նախազգուշացնելով, թե որոշ տեղերում ըստ «ճաշակի» համապատասխանությունների հաստատումը հեղինակազրկում է խորհրդարանին։ Նա նշել է, որ տեղական ու կենտրոնական վերահսկիչ հանձնաժողովները պարզապես սխալ մեթոդներ են կիրառում այս հարցում, ինչը լուրջ հարված է խորհրդարանի նախագահությանը։ Նա հավելել էր, թե տեղական խորհուրդների ընտրություններին օրենքով մասնակցում է 4 կառույց, որոնց փաստացի տեսակետները պետք է հիմք ընդունվեն համապատասխանությունը հաստատելու հարցում, մինչդեռ գործնականում բազմաթիվ կառույցների տեսակետներն են հաշվի առնվում, ինչն օրենքի խախտում է։  Ղալիբաֆը նշյալ դիտողությունները ոչ տեղին ու անընդունելի է գնահատել[12]։

Այլ կերպ ասած՝ քաղաքային ու գյուղական խորհուրդների անդամության համար առաջադրված և ընտրությունների գործադիր կառույցներում գրանցված ու վերահսկիչ հանձնաժողովների կողմից մերժվածները, չնչին բացառություններով, բարենորոգիչներ են։  Հանգամանք, ինչը պայմանավորված է օրենքով վերահսկողություն իրականացնող մարմնի՝ խորհրդարանի պահպանողական լինելով։

Մյուս  կողմից, վերահսկիչին, ինչպես նշում են իրավաբանները, որոշ դեպքերում նման հնարավորություն ընձեռնում է օրենքների անհստակությունը։ Արդյունքում դրանք ևս, ի տարբերություն գործող խորհուրդների, լինելու են պահպանողական։ Այս առնչությամբ հատկանշական է իրեն չափավորական համարող «Ջոմհուրի-ե Էսլամի» օրաթերթի «Իշխանության մեկտեղո՞ւմ, թե՞ տարանջատում» վերտառությամբ խմբագրականը․ «․․․ մեկ այլ խնդիր է քաղաքական գործունեության՝ «հանրահայտ, ազդեցիկ ու հարուստ» ընտանիքների մենաշնորհ դառնալը, ինչի պատճառով ասպարեզից դուրս են մղվում տաղանդավոր մարդիկ, որոնք դուրս են այդ շրջանակից։ Այսօր երկրում ստեղծված պայմանները նշյալ ոլորտներում շատ նման են նախահեղափոխական ժամանակներին, երբ քաղաքական իշխանությունը և այլ հնարավորություններ գտնվում էին «հազար ընտանիքի[13]» ու մեկ-երկու կուսակցության ձեռքերում, իսկ դրանց չառնչվող զանգվածները զրկված էին երկրի կառավարման ու պատասխանատվություն ստանձնելու հնարավորությունից[14]»։

ՏԱՐԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ  ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒՐՋ

ԻԻՀ-ի նախագահական 13-րդ ընտրությունները, ի տարբերություն նախորդ ընտրությունների, որոնք անցել են համեմատաբար ավելի հանգիստ մթնոլորտում, ի սկզբանե աղմկահարույց են եղել, ինչը պայմանավորված է նաև թեկնածուների առաջադրման ու հաստատման առնչությամբ նորամուծություններով։

2020թ․ դեկտեմբերին խորհրդարանում հաստատվել է ընտրությունների օրենսգրքի փոփոխությունների օրինագիծ, որով հնարավորություն է տրվում հասարակության ավելի լայն շրջանակներին ընտրություններին մասնակցել որպես թեկնածու։ Նշյալ փոփոխությունների համաձայն՝ այսուհետ զինվորականները ևս իրավունք ունեն  մասնակցել նախագահական ընտրություններին որպես թեկնածու՝ պայմանով, որ  առնվազն ունենան բրիգադի գեներալի աստիճան և հրամանատարության 6 տարվա փորձ։ Բացի այդ նման հնարավորություն են ստացել նաև գերագույն խորհուրդների ու այլ կառույցների անդամները, որոնք նշանակվում են հեղափոխության առաջնորդի հրամանագրով, օրինակ, ռադիոհեռուստատեսության կազմակերպության ղեկավարը և այլն։

Մյուս կողմից, ՍՊԽ-ը բարդացրել է նախագահի թեկնածու դառնալու պայմանները՝ մեկնաբանելով Սահմանադրության 115-րդ հոդվածը, որտեղ նշվում է, թե նախագահը պետք է ընտրվի քաղաքական ու կրոնական գործիչներից՝ ներքոհիշյալ հատկանիշներով․ լինի ծագումով իրանցի և Իրանի քաղաքացի, շրջահայաց, ունենա կառավարման ունակություններ (պատասխանատու), անբիծ կենսագրություն, բարեպաշտ և ազնիվ, Իրանի Իսլամական Հանրապետության և պաշտոնական կրոնի սկզբունքների հանդեպ հավատք ունենա և լինի հավատարիմ։

ՍՊԽ-ը, մեկնաբանելով քաղաքական ու կրոնական գործիչ, շրջահայաց և պատասխանատու բառերը, մշակել և հաստատել է 12 կետից բաղկացած օրենք, ընդ որում՝ 2-րդն ունի 11 ենթակետ, և հանձնել ՆԳ նախարարությանը, որպեսզի նախագահի թեկնածուներին գրանցի նոր չափանիշներով՝ ըստ այդ օրենքի[15]։ ՍՊԽ-ի քայլն արժանացել է բարենորոգիչների և բազմաթիվ իրավաբանների, ինչպեսև կառավարության բուռն քննադատություններին։ Ավելին, վերջինս, նշելով, որ ՍՊԽ-ն օրենսդրության լիազորություն չունի և ապօրինի համարելով ՍՊԽ-ի քայլը՝ ՆԳ նախարարությանը հրահանգել է թեկնածուներին գրանցել ըստ Սահմանադրությամբ նախատեսված պայմանների:

Հարկ է նշել, որ նոր պայմանների առկայությամբ բարենորոգչական թևի մի քանի կարևոր թեկնածուներ բոլոր դեպքերում դուրս կմնային, քանի որ գրանցվելու դեպքում էլ ՍՊԽ-ը համապատասխանությունները որոշելիս առաջնորդվելու էր իր հաստատած օրենքով և մերժելու էր նրանց։ Այդ օրենքը քննադատությունների թիրախ է դարձել ոչ միայն այն պատճառով, որ Սահմանադրությամբ ՍՊԽ-ին օրենսդրության գործառույթ նախատեսված չէ, այլև իրավաբանները  շեշտում են, թե այդ օրենքի բովանդակությունը ևս ակնհայտորեն հակասահմանադրական է։

Նշենք, որ մինչև սույն օրենքի հաստատումը ՍՊԽ-ը թեկնածուներին մերժում կամ հաստատում էր իսլամի օրենքներին ու Սահմանադրությանը հավատարիմ լինելու չափանիշով։ Ի պատասխան քննադատությունների՝ ՍՊԽ-ի փոխնախագահ Սիամաք Ռահփեյքը շեշտել է, որ օրենքի հաստատման նպատակը թեկնածուների գրանցման գործընթացի կանոնավորումն  է, ինչը տեղի է ունեցել ընտրությունների քաղաքականության վերաբերյալ հեղափոխության առաջնորդի 2017թ․ հանձնարարականի  շրջանակներում[16]։

Բայց և այնպես թվում էր, թե նախագահական այս ընտրություններին, ի վերջո,  վերջնականապես լուծում է ստացել խնդրահարույց, բայց կարևոր մի հարց: Ինչպես  նշվեց, Սահմանադրության  115-րդ հոդվածում  ասվում է, որ նախագահն ընտրվում է քաղաքական ու կրոնական գործիչներից, սակայն գործչի համար կիրառվել է արաբերեն «ռաջոլ» բառը, որը նշանակում է տղամարդ, մինչդեռ Իրանի քաղաքական գրականության մեջ դա օգտագործվում է որպես գործիչ, երևելի, անկախ սեռից: Հանգամանք, որը նախագահական վերջին 4-5 ընտրություններին պահպանողական ու բարենորոգչական հոսանքների միջև լուրջ տարաձայնությունների առիթ էր դառնում, քանի որ ՍՊԽ-ը հակված էր այն տղամարդ մեկնաբանելուն և դեմ էր հանդես գալիս կանանց առաջադրմանը: Հետևաբար, թեև բարենորոգչական հակումներով կին քաղաքական գործիչներ էին գրանցվում ՆԳ նախարարությունում, սակայն ՍՊԽ-ը, նրանց թեկնածությունը քննարկման առարկա չդարձնալով, մերժում էր: Այս առնչությամբ հատկանշական է Իրանի ամենաազդեցիկ քաղաքական գործիչներից չափավորական հոսանքի եթե ոչ հիմնադիր, ապա հանրահայտ ներկայացուցիչ, Իրանի նախկին նախագահ, հանգուցյալ Ալի Աքբար Ռա‎ֆսանջանիի տեսակետը, ով մասնակցություն է ունեցել Սահմանադրության մշակման գործին: Նա 2016թ. նոյեմբերի 14-ին բարենորոգչական կողմնորոշմամբ «Արման» օրաթերթին տված հարցազրույցում նշել էր, թե քաղաքական «ռաջոլը» նաև իգական սեռին է վերաբերում: Ապա հավելել է, որ երբ հեղափոխության խորհուրդը մշակում էր սահմանադրության նախագիծը, այդ ոչ հստակ եզրույթն ընտրեց՝ հաշվի առնելով, որ տվյալ ժամանակահատվածում կին նախագահ ունենալը նպատակահարմար չէր, սակայն այն միաժամանակ չէր ժխտում իգական սեռի մասնակցությունն ընտրություններին:

Թվում էր, թե 2017թ. ընտրություններին այդ խնդրի շուրջ տարաձայնությունների հարցը լուծված է, սակայն, ըստ երևույթին, ոչ վերջնական: Եվ ահա ընթացիկ տարվա հունվարի 14-ին ՍՊԽ-ի խոսնակ Աբբաս Ալի Քյադխոդային, նշելով, որ ՍՊԽ-ը քաղաքական «ռաջոլի» վերաբերյալ հետազոտությունների արդյունքում հայտարարում է, թե կանանց առաջադրումը որպես նախագահի թեկնածու որևէ խնդիր չունի, նրանք կարող են առաջադրվել, ինչպես տղամարդիկ։

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՐՑԱԿԻՑ ՈՒԺԵՐԸ

ԻԻՀ-ում հեղափոխության հաղթանակից հետո շուրջ 2 տասնյակ տարի իսլամական համակարգում առկա էին իսլամական երկու՝ աջ և ձախ քաղաքական հոսանքներ, որոնց գլխավորում էին համապատասխանաբար՝ Մարտնչող հոգևորականության հասարակությունը (ՄՀՀ) և Մարտնչող հոգևորականների վեհաժողովը (ՄՀՎ), որոնցից յուրաքանչյուրում ներառված էին նույն հոսանքի տարբեր կազմակերպություններ, և այդ ընթացքում ընտրություններում լուրջ պայքար չէր ընթանում նրանց միջև։ Սակայն ձախակողմյան ՄՀՎ-ում, որի կազմում էր 6 համախոհ կազմակերպություն, աստիճանաբար դրսևորվեցին բարենորոգչական միտումներ, ինչը 1997թ. մայիսի 23-ի (իրանական տոմարով՝ խորդադի 2-ին) նախագահական ընտրություններից հետո Խաթամիի համախոհ կազմակերպությունների համախմբմամբ Իրանի իսլամական վարչակարգի շրջանակներում ձևավորեցին նոր՝ բարենորոգչական շարժում, որը կոչվում էր Խորդադերկուսյան ճակատ:

Խաթամին իշխանության էր եկել քաղաքական բարեփոխումների կարգախոսով, ընտրողների աննախադեպ մեծամասնության ձայներով։ Նրա գլխավորած կառավարությունը ձգտում էր ձևավորել քաղաքացիական հասարակության, մամուլի, խոսքի ազատության, քաղաքացիական ինստիտուտներ հանձինս իսլամական խորհուրդների, որոնք, թեև Սահմանադրությամբ նախատեսված էին, սակայն մինչ այդ կյանքի չէին կոչվել։

Իրանցի փորձագետներից ոմանք էլ բարենորոգչական եզրույթը պայմանավորում  են քաղաքական ու հասարակական ոլորտում տեղի ունեցած զարգացումներով, մասնավորապես՝  Իրան-իրաքյան պատերազմի ավարտով, հեղափոխության առաջնորդի մահով, Խամենեիի՝ հեղափոխության առաջնորդ ընտրվելով, ինչպես նաև նախագահ  Ռաֆսանջանիի կառուցողականություն կոչվող կառավարության ժամանակահատվածում քաղաքական, տնտեսական և մշակույթի ոլորտներում մտածողության փոփոխությամբ, ինչը ձախ ուժերում ազգայնականների, ազատականների ինտեգրման համար նպաստավոր հող  պատրաստեց խորդադերկուսյան երևույթի համար իր հայտնի կարգախոսներով[17]։

Այս հոսանքի մեջ մտնում են ավելի քան 2 տասնյակ կուսակցություններ և կազմակերպություններ, այդ թվում՝ Իսլամական Իրանի ընկերակցության ճակատ, Ազգային վստահության կուսակցություն, Մարտնչող հոգևորականների վեհաժողով, Էմամի գծի հետևորդների վեհաժողով, Աշխատանքի իսլամական կուսակցություն, Ժողովրդավարություն կուսակցություն, Իրանի ժողովրդի կամք կուսակցություն,  Իսլամական Իրանի ժողովրդի միասնություն կուսակցություն և  այլն։

Ըստ նույն տեսակետի կողմնակիցների՝ Խաթամիի նախագահության ժամանակ հեղափոխության հավատարիմ Իմամ Խոմեյնիի նպատակների ու գաղափարների նվիրյալ ուժերին մտահոգեցին այդօրինակ զարգացումները, ըստ նրանց՝ քանի որ, փաստորեն, բարեփոխումների քողի տակ տեղի էր ունենում հեղափոխության արժեհամակարգի փլուզում, անտեսվում էին իսլամի ու հեղափոխության սկզբունքները։ Ուստի ընդդեմ հեղափոխության ու իսլամի արժեհամակարգը քայքայողների ձևավորվեց  սկզբունքայինների (Principlists) ճակատ, որոնք հավատարիմ են նշյալ սկզբունքներին  և անվերապահորեն ընդունում են Էմամ Խոմեյնիի ու հեղափոխության ներկայիս առաջնորդի գաղափարախոսությունը և պատրաստ են քաղաքական գործունեություն ծավալել հենց այդ շրջանակներում[18]։ Սակայն, ինչպես նշվեց, ի սկզբանե Իրանում իշխող իսլամական  համակարգում առկա էր աջ՝ պահպանողական հոսանք հանձին ՄՀՀ-ի, որտեղ ընդգրկված էին բազում քաղաքական-հոգևորական գործիչներ, անգամ հետագայում՝ բարենորոգչական հոսանքի կենտրոնական դեմքեր։

Պահպանողականները կամ սկզբունքայինները գործնականում ծնվեցին հենց աջ հոսանքից, որն ի սկզբանե տնօրինում էր լուրջ լծակներ։ Նրանց ազդեցության ոլորտներն էին՝ ՍՊԽ-ը, դատական իշխանությունը, Բանիմացների վեհաժողովը և այլն։ Նրանց դիրքորոշումներում հեղափոխությունից հետո առաջին 20-ամյակում լուրջ տարբերություններ չկային, եթե անգամ նրանց միջև պայքար կար, այն թույլ էր ու հանդուժողական բնույթ էր կրում։ Սակայն 2000թ․ խորհրդարանի 6-րդ գումարման ընտրություններում փայլուն հաջողություն արձանագրեցին բարենորոգիչները և բազմաթիվ օրինագծեր հաստատեցին, որոնք այդպես էլ կյանքի չկոչվեցին, քաղաքական պայքարը սուր բնույթ ստացավ, ուստի պահպանողականները, գործի դնելով իրենց լծակները, առաջին հերթին ՍՊԽ-ը, ջանք չեն խնայել բարենորոգիչներին հեռացնել  քաղաքական դաշտից, ինչը կարելի է ասել, որ այս ընտրություններով մեծապես հաջողում է նրանց։

Ահավասիկ, խորհրդարանի 7-րդ գումարման ընտրություններից առ այսօր բարենորոգիչները մեծամասնություն չեն ունեցել, նրանց ներկայությունը խորհրդարանում  հարաբերական  լավ և աննշան ազդեցությամբ փոքրամասնությունն է եղել։ Եվ, այսպիսով, Խորդադերկուսյան ճակատին ընդդեմ պահպանողականներն իրենց անվանեցին  սկզբունքայինների ճակատ, որոնք նաև արմատական պահպանողականներ են կոչվում։ Այս հոսանքի  մեջ մտնում են 15 կուսակցություն ու կազմակերպություն, այդ թվում՝ Իսլամական Իրանի դիմադրություն, Իսլամական հեղափոխության հարատևում կուսակցությունները, Մարտնչող հոգևորականության հասարակությունը, Իսլամական կոալիցիոն կուսակցությունը, Բժիշկների իսլամական միությունը, Իսլամական Իրանի շենացնողները և այլն։

Բացի այդ,  թերևս, ձևավորման ընթացքում է նեոպահպանողական հոսանքը, որը ստեղծվել է Իսլամական հեղափոխության պահապան գվարդիայի մերձավոր շրջանակներում, որտեղ չկան հոգևորականներ։ Պահպանողականների թևին է պատկանում  նաև չափավորականների հոսանքը։ Նման ճյուղավորումը, թերևս, բնական է, երբ իշխանությունը կենտրոնանում է մեկ առանցքի շուրջ։ Հատկանշական է նաև, որ ո՛չ պահպանողական հոսանքի կազմակերպությունները և ո՛չ էլ բարենորոգիչներն ընտրություններին գրեթե միայնակ չեն մասնակցում, ձևավորում են կոալիցիաներ։

ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐ, ՈՐՈՆՔ ՉԳՐԱՆՑՎԵՑԻՆ

Ըստ ընտրությունների գլխավոր շտաբի դեռևս ընթացիկ տարվա փետրվարի որոշման՝ նախագահի թեկնածուների գրանցումը ՆԳ նախարարությունում պետք է իրականացվեր մայիսի 11-15-ին։ Սահմանված ժամկետում գրանցվել էր 592 մարդ, ինչը նախորդ ընտրությունների 1936 գրանցվածի համեմատությամբ զգալիորեն կրճատվել է: Քյադխոդային, գոհունակություն հայտնելով թեկնածուների թվի կրճատման առիթով, այն իրավամբ պատճառաբանել է ՍՊԽ-ի հաստատած օրենքով։ Այլ կերպ ասած՝ իրականում օրենքը ոչ թե ավելի օբյեկտիվ գնահատելու նպատակ էր հետապնդում, այլ հենց այդ կառույցի լուծը «թեթևացնելու»,  քանզի այսպես թե այնպես մերժելու էին բարենորոգչական փոքրիշատե մրցունակ թեկնածուներին, ինչն էլ տեղի է ունեցել։ Մայիսի 16-ին ՍՊԽ-ը հայտարարել է, թե գրանցվածներից միայն 40-ն է ներկայացրել նոր օրենքով պահանջված փաստաթղթերը, հետևաբար ուսումնասիրվելու է միայն նրանց համապատասխանությունը:

Անդրադառնալով ընտրությունների մրցակից հիմնական հոսանքների թեկնածուներին՝ հարկ է նշել, որ բարենորոգիչներն անգամ ՆԳ նախարարությունում  գրանցվածների առումով թույլ էին ներկայացված։ Հավելենք, որ նրանց առավել մրցունակ  և գլխավոր թեկնածուները մինչև ՆԳ նախարարության գրանցվելու գործընթացի սկսվելը,  թերևս, զրկվեցին այդ հնարավորությունից։ Առաջինն ԱԳ նախարար Մոհամեդ  Ջավադ Զարիֆն էր, ով ընտրվելու հնարավորություն ուներ, ինչը, թերևս, պայմանավորված էր նաև  ԱՄՆ-ի, Իրան-5+1-ի (ՄԱԿ-ի 5 մշտական անդամները` Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա, ԱՄՆ, Չինաստան և Գերմանիան) (Joint Comprehensive Plan of Action, JCPOA) համաձայնության վերադարձով: Այս առնչությամբ հավելենք, որ ապրիլի 6-10-ը Վիեննայում տեղի է ունեցել Իրան-4+1 բանակցությունների առաջին փուլը, որին անուղղակիորեն մասնակցում էր ԱՄՆ-ը։ Վերջինս JCPOA-ից հեռացել է 2018թ․, իսկ 2019-ից Իրանն աստիճանաբար նահանջի քայլեր է կատարել Համաձայնությունից, ինչի արդյունքում JCPOA-ը ձևականորեն գոյատևել է Իրան-4+1-ի ձևաչափով։

Բանակցությունների առաջին փուլը գնահատվեց որպես քայլ առաջ, երկրորդի ու երրորդի մասին արդեն կողմերի համաձայնությանը վերադառնալու իրական հնարավորությունների մասին էին խոսվում, իսկ չորրորդ փուլը, որը սկսվել էր մայիսի 7-ին, առավել հուսադրող էր։ Սակայն մայիսի 26-ին սկսված բանակցությունների 5-րդ փուլի առնչությամբ հունիսի 1-ին Իրանի պատվիրակության նախագահ, ԱԳ փոխնախարար Արաղչին հայտարարել է, որ թեև ակնհայտ առաջընթաց կա բանակցություններում, սակայն ըստ ամենայնի, բանակցող կողմերը մեկ անգամ ևս խորհրդակցության նպատակով վերադառնալու են իրենց երկրները, ինչը նշանակում է, թե ամենայն հավանականությամբ համաձայնությունը տեղի չի ունենա մինչև Իրանի նախագահական ընտրությունները։ Այսուհանդերձ, պահպանողական կողմնորոշմամբ «Թասնիմ» գործակալությունը, հենվելով սեփական աղբյուրներին,  բարենորոգիչներին մեղադրել  է «վատ համաձայնության» շուրջ բանակցելու համար, ինչը պայմանավորել է նախագահական ընտրություններով, մինչդեռ գործնականում բարենորոգիչների ճակատը չունի նախագահի հաստատած սեփական թեկնածու։[19]

Զարիֆը, հրաժարվելով  որպես թեկնածու գրանցվելուց, հայտարարել է, թե ամաչում է, որ չի կարողացել դրական արձագանքել իրեն որպես թեկնածու առաջադրելու ցանկացողների  հրավերին։[20] Ինչպես հայտնի է, Զարիֆը հեղինակազրկվեց արխիվի համար  կատարված մասնավոր հարցազրույցի հրապարակմամբ, որտեղ բաց տեքստով նա խոսել էր շատ հարցերի շուրջ, այդ թվում՝ Իսլամական հեղափոխության պահապան գվարդիայի «Ղոդս» ստորաբաժանման գործունեության և այլ հարցերի շուրջ, ինչն արժանացավ քաղաքական գործիչների ու ԶԼՄ-ների բուռն և խիստ քննադատություններին, ընդհուպ հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Խամենեին այն գնահատեց որպես «մեծ սխալ»։ Բնականաբար նման գնահատականից հետո գրանցվելու դեպքում մերժումն ապահովված էր[21]։

Բարենորոգիչների, ինչպեսև չափավորականների երկրորդ ֆավորիտը՝  բարենորոգչական  հայացքներով Իմամ Խոմեյնիի թոռ Հասան Խոմեյնիին էր, ով դեռևս ապրիլի 13-ին կտրականապես հրաժարվեց որպես թեկնածու ընտրություններին մասնակցելուց։ Նա լինելու էր անկախ թեկնածու, բայց վայելելու էր բարենորոգիչների ու չափավորականների աջակցությունը և կարող էր մրցակցել պահպանողականների գլխավոր թեկնածուի հետ։ Այս առնչությամբ նա  հանդիպել էր հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Խամենեիի հետ, վերջինս «ներկա պայմաններում» նրա մասնակցությունը որպես նախագահի թեկնածու նպատակահարմար չէր համարել[22]։

Իրանի պահպանողական  թևին հարող ԶԼՄ-ներն արևմտյան ԶԼՄ-ներին մեղադրեցին այս առնչությամբ տեղեկատվությունը խեղաթյուրելու մեջ։ «Մաշրեղ» գործակալությունը https://www.independentpersian.com/, https://www.bbc.com/persian, https://www.radiofarda.com/  և  այլ կայքերի, ինչպեսև ծայրահեղ բարենորոգիչներին մեղադրել է ճշմարտությունը խեղաթյուրելու համար՝ նշելով, որ հեղափոխության առաջնորդը, ելնելով խորհուրդ հարցնողի շահերից, սրտացավությամբ ու հայրաբար խորհուրդ է տվել, ինչը խիստ զայրացրել է բարենորոգիչներին[23]։

ԳՐԱՆՑՎԱԾ ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐԸ

Ինչպես նշվեց, ՆԳ նախարարությունում որպես նախագահի թեկնածու գրանցվել էր 592 մարդ, ընդ որում՝ 40-ը՝ իգական սեռի։ Խոսելով պահպանողական հոսանքի գրանցված թեկնածուներին մասին, նշենք, որ որպես թեկնածու մասնակցության իրավունք ստանալով գրանցվել էին մի շարք գեներալներ, հիմնականում հեղափոխության պահապան գվարդիայի անդամներ, այդ թվում՝ բրիգադի գեներալ Սաաիդ Մոհամեդը, պաշտպանության նախկին նախարար, հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Ալի Խամենեիի խորհրդական Հոսեյն Դեհղանը և բանակի ցամաքային ուժերի նախկին հրամանատար, բրիգադի գեներալ Ռոստամ Ղասեմին և այլք: Հաշվի առնելով բարենորոգչական թևի թույլ ներկայությունը՝ ենթադրվում էր, որ մրցակցությունը կընթանա պահպանողականներին ու նեոպահպանողականներին ներկայացնող թեկնածուների, այն է՝ գվարդիական գեներալների ու պահպանողական թեկնածուների միջև։ Վերջիններիս գլխավոր թեկնածուն դատական իշխանության ղեկավար Էբրահիմ Ռայիսին է, ով նախորդ ընտրություններում երկրորդ տեղում էր: Հօգուտ վերջինիս՝ պահպանողական թևի որոշ հայտնի ներկայացուցիչներ հրաժարվեցին իրենց թեկնածությունն առաջադրելուց, այդ թվում՝ խորհրդարանի խոսնակ Ղալիբա‎‎‎ֆը:

Այս հոսանքի առավել հայտնի թեկնածուներից է նաև Վարչակարգի շահերը տարբերակող վեհաժողովի (ՎՇՏԲ) իսկական անդամ, Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի նախկին քարտուղար և մի շարք այլ բարձր պաշտոններ զբաղեցրած պահպանողական Սաաիդ Ջալիլին, ով առաջադրվել է պահպանողականների միասնության խորհրդի կողմից:

Գվարդիական նախկին գեներալ, ՎՇՏԲ-ի քարտուղար Մոհսեն Ռզայի Միր Ղայդը (սա նրա երրորդ փորձն է) նախորդ ընտրություններին լուրջ պարտություն է կրել, շեշտել է, թե այս անգամ շատ լուրջ մտադրություններով  է մասնակցում։ Թեկնածուների թվում էին նաև նախկին պատգամավոր Ալի Մոթահարին, նախկին պատգամավոր, խորհրդարանի հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն Ալի Ռզա Զաքանին,  նախկին պատգամավոր Միր Հոսեյն Ղազիզադեհ Հաշեմին և այլք։ Նշենք, որ թեև համոզմունքով պահպանողական, սակայն վերջիններիս հետ շատ հարցերում լուրջ տարաձայնություններ ունեցող նախկին նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադը, ով նախորդ ընտրություններին ՍՊԽ-ից «անցագիր» չստացավ, բայց կրկին գրանցվեց ՆԳ նախարարությունում, միաժամանակ հայտարարեց, որ եթե կրկին մերժվի, ընտրություններին չի մասնակցելու, ինչը նշանակում է բոյկոտել ընտրություններն ու կողմնակիցներին։ Առաջադրվել էին նաև նրա կառավարության երեք անդամներ։

Բարենորոգիչների գլխավոր թեկնածուն փոխնախագահ էսհաղ Ջահանգիրին էր, ով գրանցվելիս հայտարարեց, թե նպատակ չուներ որպես թեկնածու մասնակցել, սակայն Զարիֆի բացակայությամբ մասնակցությունն իր պարտքն է համարել։ Բարենորոգիչների կազմում էին նաև Առողջապահության նախկին նախարար և խորհրդարանի նախկին փոխխոսնակ Մաասուդ Փեզեշքյանը, «Մարդոմսալար» օրաթերթի գլխավոր տնօրեն Մոսթաֆա Քոքյաբյանը, ՆԳ նախկին նախարար Մոսթաֆա Թաջզադեն, ով գրանցվել էր, թերևս, մերժված լինելու գիտակցությամբ, քանզի եղան ասեկոսեներ, որ ՍՊԽ-ի օրենքի որոշ կետեր նրան դուրս թողնելու նպատակ են հետապնդել, և ի վերջո չափավորական թևի առաջին հորիզոնականում խորհրդարանի նախկին խոսնակ, հեղափոխության առաջնորդի խորհրդական Ալի Լարիջանին էր, ով գնահատվում էր որպես Ռայիսիի հիմնական մրցակից, մանավանդ բացառված չէր, որ բարենորոգիչները ևս կքվեարկեն հօգուտ նրա՝ իրենց ֆավորիտների բացակայությամբ։ Այս հոսանքն են ներկայացնում նաև Կենտրոնական բանկի տնօրեն Աբդոլնասեր Հեմաթին և Թեհրանի քաղաքային խորհրդի նախագահ Մոհսեն Հաշեմին։

ՍՊԽ-ԻՑ «ԱՆՑԱԳԻՐ» ՍՏԱՑԱԾ ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐԸ

Մայիսի 16-ին ՍՊԽ-ի խոսնակ Քյադխոդային հայտարարել է, որ ՆԳ նախարարությունում  գրանցվածներից միայն 40-ն էին ներկայացրել  այն փաստաթղթերը, որոնք պահանջվել են ՍՊԽ-ի հաստատած օրենքով, ուստի միայն հենց նրանց համապատասխանության հարցն է ուսումնասիրվելու։ Օրենքով սահմանված առավելագույնս 10-օրյա ժամկետի ավարտից հետո՝ մայիսի 25-ին, հայտնի դարձավ, թե ովքեր են որպես թեկնածու ընտրություններին  մասնակցելու «անցագիր» ստացել։ ՍՊԽ-ն հաստատել էր 7 թեկնածուի համապատասխանությունը, ընդ որում  5-ը՝ պահպանողական, մեկը՝ չափավորական և մեկն էլ բարենորոգչական հոսանքի ներկայացուցիչ։

Փաստորեն առաջին անգամ ընտրություններին մասնակցելու իրավունք ստացած զինվորականներից ու կանանցից ոչ մեկը մասնակցելու իրավունք չստացավ։ Ենթադրվում էր, որ գրանցված 40 կին գործիչներից գոնե մեկն առաջին անգամ նախագահի թեկնածուի «անցագիր» կստանա ՍՊԽ-ից, բայց դա տեղի չունեցավ: Կանանց և ընտանիքի հարցերով երկրի փոխնախագահ Մաասումե Էբթեքարը դեռևս մայիսի 23-ին իր թվիթերյան էջում գրել էր, թե նախորդ շաբաթ նամակով դիմել է ՍՊԽ-ի քարտուղարին և պահանջել՝ հաշվի առնելով սահմանադրությամբ կանանց ընձեռնված հնարավորությունները, հաստատել առնվազն մեկ կնոջ համապատասխանությունը, ինչը կնպաստի վերականգնել հասարակական ներուժը: Իսկ մինչ այդ նա հույս էր հայտնել, որ ՍՊԽ-ը կհաստատի հայտնի կին քաղաքական-հասարակական գործիչ, Խաթամիի կառավարության անդամ, բարենորոգչական հայացքներով Զահրա Շոջաիի թեկնածությունը:

Անդրադառնալով հաստատված թեկնածուներին՝ կարելի է նշել, որ այն վկայում է դատական իշխանության ղեկավար, Բանիմացների վեհաժողովի[24] առաջին իսկ մշակութային հեղափոխության գերագույն խորհրդի երկրորդ փոխնախագահ, 61-ամյա Սեյյեդ Էբրահիմ Ռայիս ալ Սադաթիի՝ Իրանի հաջորդ նախագահը դառնալու մասին: Նա ծնվել է 1960թ. նոյեմբերի 14-ին Մեշհեդ քաղաքում, 5 տարեկան հասակում զրկվել է հորից: 15 տարեկանում ընդունվել է Ղոմ քաղաքի կրոնական կրթության հայտնի կենտրոն,  աշակերտել է հայտնի կրոնա-քաղաքական դեմքերի, հասել այդ կրթական  հաստատության 4-րդ աստիճանին, որը բավական բարձր է համարվում: Հետագայում Մեշհեդի Մոթահարիի անվան համալսարանում պաշտպանել է կրոնագիտական ու իրավագիտական ուղղվածությամբ ատենախոսություն: Աշխատանքային գործունեությունը սկսել է 20 տարեկանից՝ նշանակվելով Քյարաջ քաղաքի դատախազ, ամիսներ անց համատեղությամբ աշխատել նաև Համեդանի դատախազ։ 2012թ․, երբ արդեն դատական իշխանության առաջին տեղակալն էր, այաթոլա Խամենեիի հրամանագրով նշանակվեց նաև հոգևորականության հատուկ գլխավոր դատախազ՝ պահպանելով նախկին պաշտոնը։ 2015թ․ հոջաթոլէսլամ Ռայիսին հեղափոխության առաջնորդը նշանակեց Մեշեհդի սուրբ Ռեզայի սրբավայրի ունեցվածքի խնամակալ։ Խոսքը տնտեսական մի հսկայի մասին է, որը, ըստ որոշ գնահատականների, Միջին Արևելքի տնտեսական խոշորագույն կառույցն է։

2019թ․ մարտին հեղափոխության առաջնորդը նրան նշանակել է դատական իշխանության ղեկավար։ Նույն թվականի նոյեմբերի 4-ին ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը սահմանափակումներ է կիրառել, ըստ վերջինիս գնահատմամբ՝ «այաթոլա Խամենեիի 9 մերձավորների» նկատմամբ, այդ թվում՝ Էբրահիմ Ռայիսիի։ Համաձայն ԱՄՆ այս առնչությամբ հայտարարության՝ վերջինս հեղափոխության առաջնորդի սիրելի դեմքերից է և անունը շաղկապված է մարդու իրավունքների ոտնահարումների հետ։ Նա 2017թ․ մասնակցել է նախագահական ընտրություններին, ձայների 38,3 տոկոսով զբաղեցրել էր երկրորդ տեղը։ Ամուսնացած է, ունի երկու դուստր։ Նա հայտնի է իր խիստ, թերևս ծայրահեղ պահպանողական հայացքներով, ճիշտ քայլ է համարում աշխատավայրում ըստ սեռերի բաժանումը, Իսրայելից զատ արտաքին քաղաքականությունում կարևորում է բոլոր երկրների հետ փոխհարաբերությունները։ Նա շեշտում է, որ տնտեսական հարցերում սահմանափակումները պետք է դիտել նաև որպես երկրի ներուժի հզորացման ու դիմադրողականության բարձրացման խթան։ Իդեպ, կան տեսակետներ, որոնց համաձայն՝ նա այաթոլա Ալի Խամենեիից հետո ընտրվելու է երկրի ռազմաքաղաքական առաջին դեմք հանդիսացող հեղափոխության առաջնորդի պաշտոնում: Ռաիսին առաջադրվել է որպես անկախ թեկնածու, սակայն նրա թեկնածությունը պաշտպանում են պահպանողական հոսանքի հզոր կառույցները, անգամ մարզական ֆեդերացիաները: Ըստ ամենայնի, մինչև ընտրությունները պահպանողական որոշ թեկնածուներ հօգուտ նրա հեռանալու են մրցապայքարից: Նրա քարոզարշավի կարգախոսն ու կառավարության անվանումը լինելու է «Ժողովրդական կառավարություն հանուն հզոր Իրանի»: Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ նույնիսկ լրագրողներին որոշակիորեն նախազգուշացվել է չքննադատել նրան[25]։ Այլ կերպ ասած՝ տարբերակ չկա, նա Իրանի հաջորդ նախագահն է։

Ըստ կարևորության՝ պահպանողականների հաջորդ թեկնածուն, ով վերջին պահին պայքարից հրաժարվողների թվում կլինի, ՎՇՏՎ-ի իսկական անդամ, Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի նախկին քարտուղար և մի շարք բարձր այլ պաշտոններ զբաղեցրած 56-ամյա պահպանողական Սաաիդ Ջալիլին է։ ՍՊԽ-ից «անցագիր» չստացած  խորհրդարանի նախկին խոսնակ Ալի Լարիջանին, քննադատելով նրան, շեշտել էր, թե նա ընդամենը պահպանողականների գլխավոր թեկնածուի «աջակիցը, օգնականն» է, ով կոչված է ծածկելու նրա թերությունները[26]։ Նա առաջադրվել է Պահպանողականների միասնություն խորհրդի կողմից։ Ջալիլիի կարգախոսն «Անբիծ կառավարությունն» է։

Խորհրդարանի երեք գումարման նախկին պատգամավոր,  մասնագիտությամբ բժիշկ, 50-ամյա Հոսեյն Ղազիզադեհ Հաշեմին ևս առաջադրվել է պահպանողականների միասնության խորհրդի կողմից, ում ընտրվելու հավանականությունը մոտ է զրոյին, բացառված չէ, որ վերջին պահին հրաժարական տվողների թվում կլինի։  Պահպանողականների մյուս երեք թեկնածուներից է նախկին գվարդիական գեներալ, ՎՇՏԲ-ի քարտուղար, 66-ամյա Մոհսեն Ռզայի Միր Ղայդը, ով նախորդ ընտրություններում լուրջ պարտություն է կրել, այս փորձն էլ է դատապարտված, եթե չհեռանա պայքարից։  Խորհրդարանի երկու գումարման նախկին պատգամավոր, խորհրդարանի հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն 56-ամյա Ալի Ռեզա Զաքանին ևս ընտրվելու հնարավորություններ չունի։ 

Ընտրություններին մասնակցելու «անցագիր» ստացած միակ բարենորոգիչն անկախ թեկնածու, Խորասանի ու Սպահանի նախկին նահանգապետ, Քիշ կղզու տնտեսական ազատ գոտու տնօրինության անդամ և «Ասիայի ջրի զարգացում» ինժեներական ընկերության տնօրեն 65-ամյա Մոհսեն Մեհրալիզադեն է։ Նրա նախընտրական  քարոզարշավի կարգախոսն է՝ «Արդարության ու փոփոխությունների կառավարություն, իրանական արժանապատիվ կյանք և Իրանի հասարակության հպարտություն»։ Հաշվի առնելով, որ նա առաջադրվել է որպես անկախ թեկնածու, կարելի է ասել, թե բարենորոգչական հոսանքը թեկնածու չունի։

Եվ, ի վերջո, չափավորական հայացքներով Կենտրոնական բանկի 63-ամյա տնօրեն Աբդոլնասեր Հեմաթին նույնպես անկախ թեկնածու է։ Վերջինիս, ինչպես նաև բարենորոգչական կողմնորոշման թեկնածուի ընտրվելու հավանականությունը  մեծ չէ, բայց հաշվի առնելով նրա քարոզարշավի հաջող ընթացքը՝ ոմանց կարծիքով՝ հենց նա կարող է դառնալ Ռայիսիի մրցակիցը: Նշենք, որ նա ևս, անդրադառնալով իգական սեռի հարցերին, նշել է, թե բարձրագույն կրթություն ստացածների 50 տոկոսը կանայք են, ու չպետք է այս ներուժն անտեսվի։

Հատկանշական է, որ եթե քաղաքային ու գյուղական խորհուրդների մերժված թեկնածուները բողոքարկելու հնարավորություն էին ստացել, ապա նախագահի թեկնածուները զրկվել են նաև դրանից։ 

ԲՈՒՌՆ ՈՒ ԱՆՊՏՈՒՂ ՀԱԿԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՍՊԽ-Ի ՈՐՈՇՄԱՆ ԴԵՄ

Մայիսի 25-ին ՍՊԽ-ը ՆԳ նախարարությանն էր ներկայացրել նախագահի հաստատված թեկնածուների անունները, որի պաշտոնական հրապարակումից հետո արժանացավ քաղաքական կազմակերպությունների, բարձրաստիճան պաշտոնյաների, մասնավորապես բարենորոգչական ու չափավորական կողմնորոշմամբ քաղաքական գործիչների, ինչպեսև նախկին նախագահ Ահմադինեժադի բուռն հակազդեցություններին։ Վերջինս, փաստորեն, պահպանողական յուրատեսակ «ուղղություն» է որդեգրել։

Բարենորոգչական հոսանքի Իրանի բարեփոխումների ճակատը, հանդես գալով հայտարարությամբ, նշել է, որ 9 թեկնածու էր առաջադրել, որոնք մերժվել են, հետևաբար ոչ մի թեկնածու չունի։ Նա միաժամանակ ՍՊԽ-ին մեղադրել է քաղաքական տարբեր հոսանքների թեկնածուների մերժումը նախապես պլանավորելու մեջ բացի կոնկրետ հոսանքի ներկայացուցիչներից։ Ապա շեշտվել է, որ իրենց կարծիքով դա չի նշանակում միայն բարենորոգիչների ասպարեզից հեռացում, այլ դրա գլխավոր ուղերձը ժողովրդին հեռացնելն է երկրի տարբեր հարցերի վերաբերյալ որոշում ընդունելու գործընթացներից[27]։ Նշյալ հոսանքի մերժված թեկնածու Մահմուդ Սադեղին ևս հայտարարություն է տարածել, որտեղ ընդգծել է, որ ՍՊԽ-ի նման գործելակերպը ոչ միայն այդ կառույցին է հեղինակազրկում, այլև նախագահի ինստիտուտը[28]։

Առաջադրված թեկնածուների զանգվածային, թերևս նաև նպատակային մերժումներին խիստ հակազդեցություն է ցուցաբերել ՎՇՏԲ-ի նախագահ, ՍՊԽ-ի անդամ Սադեղ Ամոլի Լարիջանին՝ Ալի Լարիջանի եղբայրը։ Նա մայիսի 25-ին իր թվիթերյան էջում խիստ քննադատել է անվտանգության կազմակերպություններին՝ նշելով, որ վերջիններս իրենց զեկուցագրերով ապակողմնորոշում են ՍՊԽ-ին, որոնցում հղում են անում Տեղեկատվության նախարարությանը, սակայն, երբ դիմում են նախարարությանը, խստորեն հերքվում են։  Նա նաև շեշտել է, որ 20 տարի է, ինչ ՍՊԽ-ի անդամ է, բայց նրա որոշումները երբեք այսքան անպաշտպան չեն եղել՝ ընդգծելով, թե ինքը միշտ պաշտպանել է կառույցի որոշումները[29]։

Հասան Խոմեյնիի արձագանքն էլ շատ խիստ է եղել։ Նա անուղղակիորեն պատասխանել է ՍՊԽ-ի խոսնակին, ով նշել էր, թե ցածր մասնակցությունը խնդիր չէ։ Նա նաև հավելել է, որ յուրաքանչյուր քայլ, որը հակասում է հանրապետականությանը, հակահեղափոխական է, քանզի հնարավոր չէ, որ համակարգը լինի էմամի համակարգ ու ժողովուրդը դրանում դերակատար չլինի։ Զանգվածային մերժումներին անդրադառնալով՝  նա նշել է, որ դա սահմանափակ ու ոչ կառուցողական մտածելակերպի հետևանք է։ Խոմեյնին նշել է՝ բավական է, պարոնայք մի պահ դուրս գան իրենց կաղապարներից ու տեսնեն՝ արդյո՞ք իրենց գործելակերպն ընդունելի է իրենց իսկ համար։ Ապա ընդգծել է, որ նման գործելակերպը պարզապես ուրագով հարված է հեղափոխության արմատներին։ Խոմեյնին, շեշտելով, որ զանգվածային մերժումները հարված են նաև ազնվորեն հաստատված թեկնածուներին, նշել է․ «Եթե ես հաստատված թեկնածուների տեղը լինեի, հրաժարական կտայի[30]»։

Նախկին նախագահ Ահմադինեժադը, ում նախագահության ժամանակ նավթի աննախադեպ գնաճ էր արձանագրվել, և Իրանի դեմ սահմանվել էին ամենախիստ պատժամիջոցները, սաստիկ քննադատել է իր թեկնածությունը չհաստատելու փաստը և նախազգուշացրել «սովյալների ոտքի ելնելու» վտանգի մասին։ Ապա նա նշել է, թե ինքն օրեցօր ավելի շատ է զգում դա, և սիրտը ցավում է, որ հարյուր-հազարավորների կյանքի գնով հաղթանակած հեղափոխությունն ու իսլամական համակարգը կարող են շատ դյուրին ու էժան գնով փլուզվել ոմանց տգիտության ու անպատասխանատվության պատճառով։

Ահմադինեժադը, խոսելով իր թեկնածությունը մերժելու մասին և որևէ անուն չտալով, ոմանց մեղադրել է իրեն քաղաքականության ասպարեզից հեռացնելու ծրագիր ունենալու համար։ Նա հավելել է, որ նրանք, իրենց ներխմբային նիստերում ու օտարերկրյա հովանավորների հետ խորհրդակցելով, հանգել են եզրակացության, որ ժողովրդի թեկնածուին պետք է կա՛մ ֆիզիկապես ոչնչացնել, կա՛մ էլ չհաստատել թեկնածությունը, այդ պատճառով էլ մերժել են[31]։

Երկրի նախագահ Հասան Ռոհանին, մայիսի 26-ին կառավարության նիստում անդրադառնալով երկրի նախագահի դերին, որը, ըստ Սահմանադրության, հեղափոխության առաջնորդից հետո երկրի բարձրագույն պաշտոնյան է, ընդգծել է ընտրությունների նշանակությունը։ Նա, դժգոհություն հայտնելով ՍՊԽ-ի գործունեությունից ու թեկնածուների զանգվածային մերժումներից, միաժամանակ հայտարարել  է, թե այդ առնչությամբ նամակ է հղել երկրի հեղափոխության առաջնորդին, նշել, որ եթե նպատակահարմար է գտնում, ապա միջամտի հարցի կարգավորմանը։

Նշենք, որ սա նշանակում է «պետական հրաման արձակել», ինչն անբեկանելի ու անմիջապես կիրառելի է։ Նման լիազորություն ՍՊԽ-ն առաջնորդին վերագրել է գլխավորապես հեղափոխության առաջնորդ Էմամ Խոմեյնիի խոսքերի հիման վրա քաղաքա-հոգևորական առաջնորդի դերի առնչությամբ։ Պետական հրամանով ՍՊԽ-ի որոշումը բեկանելու նախադեպ արձանագրվել  է 2005թ․  նախագահական ընտրությունների ժամանակ, երբ ՍՊԽ-ը 1008 թեկնածուից հաստատել էր 6-ի համապատասխանությունը, ինչի առիթով խորհրդարանի խոսնակ Հադադ Ադելը նման խնդրանքով դիմել էլ հեղափոխության առաջնորդին, իսկ վերջինս պետական հրամանով հաստատել էր բարենորոգչական կողմնորոշմամբ երկու թեկնածուի համապատասխանությունը։ Սակայն հաշվի առնելով որոշ հանգամանքներ, ի սկզբանե ակնհայտ էր, որ նման բան չի կրկնվելու։ Առաջնորդի պաշտոնական արձագանքը նախագահի նամակին չի հրապարակվել, բայց, կարելի է ասել, որ նա պատասխանել է անուղղակիորեն։ Այնուհետև նախագահը նամակով դեմել է ՍՊԽ-ին, ինչը, բնականաբար, ապարդյուն է։

ԵՐԿՐԻ ՌԱԶՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ԴԵՄՔՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

 Մայիսի 27-ին երկրի ռազմաքաղաքա-կրոնական առաջին դեմքը՝ հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Խամենեին, խորհրդարանի պատգամավորների հետ հեռահանդիպում է ունեցել և հստակորեն անդրադարձել ընտրություններին վերաբերող գրեթե բոլոր հարցերին։ Նա առաջին հերթին խիստ կարևորել է ընտրություններին մասնակցությունն ու այն համարել անհրաժեշտություն, իսկ հեղափոխության առաջնորդի խոսքերը քննության առարկա դառնալու, առավել ևս քննադատության ենթակա չեն, այլ օրենքի ուժ ունեն։ Խամենեին շնորհակալություն է հայտնել ՍՊԽ-ին ու չհաստատված այն թեկնածուներին, որոնք դա ընդունել են ազնվությամբ։ Խոսքն առաջին հերթին վերաբերում է Ջահագիրին և Լարիջանիին, որոնք նշել են, թե նպատակամղված են ծառայել երկրին ու եթե չի ստացվում, թող կատարվի Աստծու կամքը։ Այլ կերպ ասած՝ պարտք ու պահանջ չեն ներկայացրել և ընտրողներին կոչ են արել ակտիվորեն մասնակցել ընտրություններին։ Նա, դիմելով իրանցիներին, ընդգծել է՝ սիրելի՛ իրանցիներ, ընտրությունները տեղի են ունենում մեկ օր, բայց հետևանքները՝ տարիներ։ Նա բոլորին հորդորել է մասնակցել ընտրություններին և ընտրել արժանավորին։ Վերջինս նշել է նաև, որ ընտրությունները ընտրողներինն են, ինչը պետք է ընդունել հենց այդպես, և հորդորել է չլսել նրանց, ովքեր չմասնակցելու կոչեր են հնչեցնում։

Խամենեին գոհունակություն է հայտնել խորհրդարանի մեկամյա աշխատանքներից՝ բարձր գնահատելով ձևավորված խորհրդարանի կազմը, որտեղ կան փորձառու և էներգիայով լի երիտասարդներ։ Նա կարևորել է խորհրդարանի խոսնակի ու հանձնաժողովների նախագահների շրջայցերը երկրի տարբեր նահանգներ։ Նշենք նաև, որ 2020թ․ փետրվարի խորհրդարանական ընտրություններին ևս ՍՊԽ-ի գործունեությունը, բարենորոգիչների մերժումներով պայմանավորված, խիստ աղմկահարույց եղավ, բայց և այնպես արդյունքում բարենորոգիչները ջախջախիչ պարտություն կրեցին, խորհրդարան անցան շատ քիչ թվով ու քիչ հայտնի դեմքեր։

Խամենեին, նկատի ունենալով նման զարգացումները, շեշտել է, թե ոմանք փորձեցին ու փորձում են սևացնել խորհրդարանին և պատգամավորներին, հորդորել է զգուշ լինել և ջուր չլցնել «հակառակորդի ջրաղացին»։ Նա, անդրադառնալով նախագահական ընտրությունների առնչությամբ ՍՊԽ-ի գործունեությանը, այն բարձր է գնահատել, շեշտել, թե նրանք արել են այն, ինչ անհրաժեշտ է՝ հավելելով,  որ  չհաստատվել դեռ չի նշանակում անհամապատասխան լինել, պարզապես ՍՊԽ-ը չի կարողացել ներկայացված զեկուցագրերով  հաստատել, որ կոնկրետ թեկնածուն համապատասխան է։ Սա, թերևս, սպառիչ պատասխան կարելի է համարել նախագահի նամակին՝ հասցեագրված առաջնորդին։ Խամենեին իր ելույթում սահմանագծել է նաև թեկնածուների քարոզարշավի սահմանները, շեշտել, որ պետք է բացառվեն ատելությունն ու միմյանց հասցեին մեղադրանքներ հնչեցնելը, ժողովրդին ոչ իրատեսական խոստումներ տալը և այլն։ Բացի այդ խիստ կարևորել է իսլամի բարոյական չափանիշներին հետևելը և բարոյական նորմերը չխախտելը։ Նա նաև թեկնածուների կողմնակիցներին է հորդորել չափի մեջ մնալ, շատ չտրվել վիրտուալ աշխարհի հերյուրանքներին, որտեղ հաճախ ձգտում են միմյանց դեմ հանել մրցակից թեկնածուներին, միաժամանակ ընդգծել է, որ ընտրությունների արդյունքներն ամեն դեպքում պետք է ազնվորեն ընդունել։

ՔԱՐՈԶԱՐՇԱՎ

Մայիսի 28-ին սկսվել է քարոզարշավը, որի շրջանակները ևս Խամենեին խորհրդարանի հետ տեսահանդիպման ընթացքում հստակեցրել է։ Նա շեշտել է, որ ընտրողի համար այս կամ այն անունը կարևոր չէ, այլ արդյունավետ է կառավարելու կարողությունը՝ հավելելով, որ թեկնածուները պետք է կարողանան դա ապացուցել իրենց հարցազրույցներում, ելույթներում ու բանավեճերում։ Նա, փաստորեն, ընդգծելով  նախագահի կառավարման ոլորտում ընդունակություններն ու ներքին խնդիրները, նշել է, որ ժողովրդի հիմնական խնդիրը վիրտուալ աշխարհն ու արտաքին քաղաքականությունը, այս կամ այն երկրի հետ փոխհարաբերությունները չեն, նրանց այլ հարցեր են հետաքրքրում։ Խոսելով ժողովրդին հետաքրքրող հարցերի մասին՝ գլխավոր խնդիրներն է համարել երիտասարդության շրջանում գործազրկությունը, հասարակության աղքատ դասերի կենցաղը, ներկրողների մաֆիան, որը կոտրել է ներքին արտադրողների մեջքը և սխալ քաղաքականությունների հետևանքով  ստեղծագործ երիտասարդ մասնագետին տեղ չտալն ու նրան հուսահատեցնելը։ Այլ խոսքով՝ նշվածը քարոզարշավի, իսկ հետագայում  նախագահի ներքին քաղաքականության ուղենիշներն են։ 

Ինչ վերաբերում է քարոզարշավին, նշենք, որ հիմնականում ինչպես նախանշել է հեղափոխության առաջնորդը, եթե չասենք բացարձակապես, ապա թեկնածուները հիմնականում կենտրոնացած են ներքին խնդիրների վրա, հաճախ նաև անիրատեսական խոստումներ են հնչեցնում։ Միմյանց հասցեին հնչում են քննադատություններ, սակայն պահպանողականների թիրախն առավելապես չափավորական ու բարենորոգչական երկու թեկնածուներն են։ Գլխավոր թեկնածու Ռայիսիի քարոզարշավում առկա են պոպուլիստական խոստումներ, օրինակ, բնակշինության զարգացումն իրականացնել  անվճար տարածքներ տրամադրելով ու ցածր վարկերով, գյուղատնտեսական, մասնավորապես հացահատիկի ինքնաբավության խոստում, երբ երկիրը կանգնած է քաղցրահամ ջրի լուրջ խնդրի առաջ։ Սակայն նա կարևորում է  տնտեսական ոլորտում այն բոլոր խոչընդոտների վերացումը, որոնք դանդաղեցնում են մասնավոր հատվածի տնտեսական գործունեությունը, ինչպեսև սեփականաշնորհումը՝ ճիշտ ու օրենքին համապատասխան։

Բարենորոգչական միակ, սակայն անկախ թեկնածու Մեհրալիզադեն խոսում է տնտեսական բոլոր ոլորտներում փոփոխությունների, դրանց կողմնակիցների հետ սերտ համագործակցությամբ երկիրը ոտքի հանելու մասին։ Նա կարևորում է կանանց դերը՝ շեշտելով, որ նրանց դերակատարությունը վերականգնելու է հասարակության մեջ, միաժամանակ ընդգծում է նաև իր ծագումը՝ Ադրբեջան նահանգից լինելը, թերևս թուրքախոսների քվեները ստանալու ակնկալիքով, ինչն աննախադեպ է։

Մինչդեռ պահպանողականները կնոջ դերը տեսնում են երեխաներին դաստիարակելու և տան ու ընտանիքի հարցերով զբաղվելու մեջ։ Մեհրալիզադեն շեշտել է, թե ինքը գալիս է հանրապետականության ու ժողովրդավարության դրոշը բարձրացնելու, տնտեսությունն առողջացնելու, հույսի կրակը կրկին երիտասարդների սրտում վառելու ու ազատության երգը երգելու համար։ Նա բարենորոգիչներին կոչ է անում հավաքվել իր շուրջը, սակայն բարենորոգիչների գլխավոր կազմակերպությունը՝ Մարտնչող հոգևորականների վեհաժողովը, արդեն հայտարարել է, որ որևէ թեկնածուի չի պաշտպանում։ Մինչդեռ պահպանողական բազմաթիվ, այդ թվում՝ Մարտնչող հոգևորականության հասարակությունը, հայտարարել է, որ պաշտպանում է Ռայիսիի թեկնածությունը, այլ կերպ՝ Մեհրալիզադեհի հնարավորություններն աննշան են։

ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ՝  ԳԵՐԽՆԴԻՐ

Ներկայումս ընտրություններին մասնակցությունը հարցերի հարցն է, ուստի բոլոր թեկնածուներն ու երկրի բարձրաստիճան պաշտոնյաներն ընտրողներին կոչ են անում մասնակցել ընտրություններին։ Թեև ՍՊԽ-ի խոսնակ Քյադխոդային «The Associated Press-ին» տված հարցազրույցում նշել է, որ ժողովրդի, հասարակական-քաղաքական շրջանակների սպասումները բարձր մասնակցությունն է, սակայն իրավաբանական և օրենքի տեսակետից ցածր մասնակցությունը որևէ իրավաբանական խնդիր չի առաջացնում[32]։ Սա այն դեպքում, երբ հեղափոխության առաջնորդը մայիսի 11-ին շեշտել է, թե բարձր մասնակցությունն ընտրությունների ամենակարևոր հարցն է։ Մայիսի 28-ին հրապարակվել է կրոնական հրաման՝ «Ֆաթվա» (կոնդակ), որտեղ նշվել է, որ ընտրություններին մասնակցելն ընտրողների կրոնական, իսլամական ու աստվածային պարտքն է և կրոնական անհրաժեշտությունը[33]։

Ավելին, հունիսի 6-ին հեղափոխության առաջնորդը նոր «Ֆաթվա» է հրապարակել, որտեղ նշվել է, որ Աստծու առաջ մեղք է համարում  նաև «սպիտակ քվեաթերթիկով», այն  է՝ առանց նշումի քվեարկությունը։ Այլ կերպ ասած՝ քվեարկելու իրավունք ունեցող 59 միլիոն 310 հազար մարդու քվեատուփերի մոտ բերելը համարվում է ընտրությունների գերխնդիրը։ 

Այս առնչությամբ հատկանշական է, որ այաթոլա Ալի Խամենեին տարվա իր կարևորագույն ելույթներից մեկը, որը տեղի է ունեցել հունիսի 4-ին՝ նվիրված հեղափոխության առաջնորդ ու Իրանի Իսլամական Հանրապետության հիմնադիր Իմամ Խոմեյնիի վախճանի տարելիցին, գլխավորապես նվիրված էր ընտրություններին, մասնավորապես քվեարկությանը մասնակցելուն։ Նա, խոսելով ընտրությունների վերաբերյալ Էմամ Խոմեյնիի տեսակետների մասին, շեշտել է, որ վերջինս ընտրություններին մասնակցելը համարել է կրոնական անհրաժեշտություն՝ «հույժ կարևոր ակտ»։

Խամենեին հավելել է, որ Իմամն իր կտակում շեշտել է, թե ընտրություններին  չմասնակցելը երբեմն դասվում է գերագույն մեղքերի շարքին, ինչի համար պետք է Աստծու առաջ պատասխան տալ։ Նա ընդգծել է նաև, որ նրանք, ովքեր կոչ են արել չմասնակցել  ընտրություններին, թշնամու ցանկությունն են կատարում, նշել է, որ ընտրություններին մասնակցության խրախուսումը յուրաքանչյուրի պարտքն է։ Նա կրկին կարևորել է թեկնածուների ընտրարշավի ընթացքում խոստումները, պահանջել խուսափել անիրականանալի խոստումներից, իսկ ընտրողներին  խորհուրդ է տվել  որոշում ընդունել նրանց անցյալի գործերով։ Վերջինս անդրադարձել է նաև ՍՊԽ-ի կողմից թեկնածուների  համապատասխանության մերժումներին ու շեշտել, որ ոմանց հանդեպ անարդարություն, անխղճություն է տեղի ունեցել, պետք է վերականգնվի անձի հեղինակությունն ու պատիվը[34]։ Նա որևէ անուն չի նշել, սակայն ակնարկներից ակնհայտ է, որ խոսքն Ալի Լարիջանիի մասին է։ Սա անուղղակի քննադատություն էր ՍՊԽ-ի հասցեին, ինչն իրանյան որոշ ԶԼՄ-ներ ու քաղաքական շրջանակներ շտապեցին մեկնաբանել որպես Լարիջանիի թեկնածության հաստատման հրահանգ, որն իրականությանը չէր համապատասխանում։

Ավելին, ՍՊԽ-ը, անմիջապես արձագանքելով առաջնորդի ելույթին և հանդես գալով հայտարարությամբ, շնորհակալություն է հայտնել առաջնորդին իմաստուն խորհուրդների համար, շեշտել, որ վիրտուալ տիրույթում հարգարժան որոշ թեկնածուների վերաբերյալ կեղծ, անպատվաբեր լուրեր են տարածվել՝ վիրավորելով  նրանց արժանապատվությունը և դատապարտել է նման արարքները։ ԶԼՄ-ներից խստիվ պահանջվում է հաշվի առնել, որ համապատասխանության վերաբերյալ տվյալները խիստ գաղտնի են։ Հայտարարության մեջ շեշտվել է նաև, որ համապատասխանությունները հաստատվել են բացարձակապես հիմնավոր փաստաթղթերով ու փաստարկներով, և որ կեղծ լուրերն ու տեսակետները որևէ ազդեցություն չեն ունեցել խորհրդի որոշումների վրա[35]։

Հեղափոխության առաջնորդի համար մայիսի 27-ին ՍՊԽ-ի հասցեին հնչեցրած իր բարձր գնահատականներին հակասող տեսակետ արտահայտելու համար, ըստ ամենայնի, հիմք են հանդիսացել ՍՊԽ-ի գործելակերպի վերաբերյալ խիստ հակազդեցությունները, ինչն էլ նպաստել է ընտրողների առավել պասիվությանը, բացի այդ, թերևս, ցանկացել է սփոփել նաև մերժվածներին ու բազում պաշտոնյաների։ Այնուամենայնիվ, ընտրություններին մասնակցությունն աննախադեպ ցածր է լինելու, դա են վկայում կատարված հարցումների արդյունքները։

«Իսփա» սոցիոլոգիական հետազոտությունների կենտրոնի հունիսի 2-ի հարցումների արդյունքում պարզվել է՝ ընտրություններին հաստատապես մասնակցելու է ընտրողների 34․1 տոկոսը, իսկ 7,8-ը՝ մեծ հավանականությամբ, 32,4 տոկոսը պատասխանել է՝ ոչ մի դեպքում չի մասնակցելու[36]։ Իսկ նախորդ ընտրություններում մասնակցությունը եղել է շուրջ 73 տոկոս։

***

Հունիսի 18-ի քաղաքային ու գյուղական և Իրանի 8-րդ նախագահի ընտրությունների արդյունքները տեսանելի են․ հաջորդ նախագահը լինելու է Էբրահիմ Ռայիսին, ով ՍՊԽ-ի շնորհիվ լուրջ մրցակից չունի: Տեղական ընտրություններում հաղթելու են պահպանողական  թեկնածուները, ինչում իր մեծ ներդրումն ունի այդ ընտրությունները վերահսկող պահպանողական խորհրդարանը: Այլ կերպ ասած՝ հաշվի առնելով, որ օրենսդիր և դատական  իշխանությունները ևս ղեկավարում են պահպանողականները, կարելի է նշել, որ երկրի ղեկավարումը դառնում է միատարր, իշխանությունը կենտրոնանում է  քաղաքական կոնկրետ հոսանքի ձեռքում:

Թեև երկրի տնտեսական գերծանր վիճակից ու իշխանություններից բնակչության հիասթափությունը պատճառ են դարձել ընտրությունների հանդեպ հետաքրքրության մարման, սակայն ՍՊԽ-ի գործելակերպը լուրջ ազդեցություն ունի ընտրությունների անգույնության ու սպասվելիք ռեկորդային ցածր մասնակցության վրա:

Բացի այդ հունիսի 5-ին 7 թեկնածուների առաջին՝ տնտեսական թեմայով հեռուստաբանավեճը, ինչպես շեշտում են վերլուծաբանները, իրականում բանավեճ էր 5-ը 2-ի դեմ ձևաչափով՝ միմյանց հասցեին մեղադրանքներ հնչեցնելով ու քննադատելով Ռոհանիի կառավարությանը:

Բանավեճի ընթացքում արծարծվել են բազմաթիվ հարցեր՝ արտադրության խոչընդոտների, բյուջեի բարելավման, հարկերից խուսափելու, բանկերի հսկայական պարտքերի, ազգային արժույթի հզորացման, ներմուծումների կարգավորման և այլն, սակայն մասնակիցներից որևէ մեկն իրավիճակից դուրս գալու հստակ ծրագիր չի ներկայացրել:

Ահավասիկ, փոխնախագահ Մաասումե Էբթեքարն իր թվիթերյան էջում այս առիթով գրել է, որ ժողովրդի մի հատվածի մոտ հարց է առաջացել, թե ինչու քննարկման առարկա չեն դարձել երկրի առաջ ծառացած տնտեսական գլխավոր մարտահրավերները՝ սահմանափակումները, JCPOA-ը, տարիներ շարունակվող արտաքին ու ներքին հոգեբանական պատերազմը, համավարակի և ստվերային կառավարության հզոր ազդեցության հետևանքները երկրի տնտեսության վրա:

Թեև արտաքին քաղաքականության վերաբերյալ հարցերի քննարկումը հեղափոխության առաջնորդի հորդորով քարոզարշավում  երկրորդ պլան է մղվել, սակայն այս հարցն էլ հեռուստաբանավեճերի թեմա է դառնալու։ Բայց և այնպես արտաքին քաղաքականության ոլորտում հասկանալի պատճառներով լուրջ փոփոխությունների մասին խոսք չի լինելու:

Ինչ վերաբերում է նման իշխանափոխության ազդեցությանը հայ-իրանական փոխհարաբերությունների վրա, ապա հաշվի առնելով, որ արտաքին քաղաքականության գլխավոր ուղղությունները, ինչպես նշել ենք, հեղափոխության առաջնորդի լիազորությունների շրջանակում են, ուստի հիմնական փոփոխություն տեղի չի ունենա:

Այսուհանդերձ, անցյալի փորձը ցույց է տալիս, որ ԻԻՀ-ում նախագահի դերը ևս զգալի է արտաքին քաղաքականության ոլորտում, մասնավորապես Ռայիսիի դեպքում, ով, կարծես թե, վայելում է հեղափոխության առաջնորդի համակրանքը։ Բացի այդ պահպանողականները, ընդգծելով իսլամական միասնությունը և իսլամական երկրների հետ փոխհարաբերությունների նշանակությունը, միաժամանակ ավելի զգայուն են երկրի ազգային ու անվտանգային շահերի նկատմամբ, ինչը համընկնում է Հայաստանի շահերին:

Էմմա Բեգիջանյան

Իրանագետ, ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1] Իրանում դավանվող շիա ուղղության 12 իմամի ճյուղի հայեցակարգը սահմանում է, որ 12-րդ իմամը՝ Մահամեդ Մահդին, ով ծնված օրվանից բացակայում է, հայտնվելու է ահեղ դատաստանի օրը։ Նրա բացակայությամբ երկիրը կառավարում է բարձրաստիճան հոգևորականը, այս դեպքում՝ հեղափոխության առաջնորդը։

[2] «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթ, Խորհրդարանական ընտրություներն Իրանում, 20 փետրվարի, 2004թ․։

[3] Յուրաքանչյուր ոք կարող է Իսլամական մեջլիսին գրավոր բողոք ներկայացնել օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների աշխատանքի առնչությամբ։ Վերջինս պարտավոր է ուսումնասիրել բողոքը և սպառիչ պատասխան տալ բողոքողին։ Եթե բողոքը վերաբերում է դատականին և գուծադիրին, ապա Մեջլիսը նրանցից պետք է սպառիչ պատասխան պահանջի ու հստակեցված ժամկետում արդյունքները հայտնի բողոքողին, իսկ եթե դա հասարակությանն է վերաբերում, հայտնի նրան։

4 Թեկնածությունների համապատասխանություն չհաստատելու յուրաքանչյուր դեպք պետք է հիմնավորված լինի փաստաթղթերով ու լուրջ փաստարկներով

[5] Խորհուրդների ընտրությունների թեկնածուներին համապատասխանության մերժումների մանրամասները

[6] Խորհուրդների ընտրությունների թեկնածուների մերժումներին հակազդեցությունները

[7] Նույն տեղում։

[8] Մանրամասներ Խորհուրդների ընտրությունների թեկնածուների համապատասխանության մերժումների մասին

[9] Նույն տեղում։

[10] Երկրի իսլամական խորհուրդների ձևավորումը, դրանց պարտականություններն ու ընտրությունները

[11] Ցանկացած մերժում պետք է հիմնավորված լինի հստակ փաստաթղթերի ու փաստարկների հիման վրա

[12] Վերահսկողության կենտրոնական հանձնաժողովը խորհուրդների թեկնածուների համապատասխանությունը հաստատելու հարցում պետք է գործի համաձայն օրենքի տառին

[13] «Հազար ընտանիք» դարձվածքը նշանակում է Իրանը ղեկավարում է հազար հարուստ և կոռումպացված ընտանիք։ Այն 1966թ․ շրջանառության մեջ է դրել շահի արքունի նախարար Ասադոլահ Ալամը՝ նշելով, թե այն հորինել են ամերիկացիները։

[14] Իշխանություն մեկտեղո՞ւմ, թե՞ տարանջատում

[15] Նախագահի թեկնածության չափանիշների մասին ՍՊԽ-ի հաստատած օրենքն ամբողջությամբ

[16] Ընտրությունների «ոտնաձայնը», գործադիրների ու քաղաքական հոսանքների ճիգուջանքերը

[17] Բարենորոգչական և պահպանողական հոսանքների ձևավորում

[18] Նույն տեղում։

[19] Վիեննայի «ներկայիս վատ» համաձայնությունը և քաղաքական կոնկրետ հոսանքի խաղն ազգային շահերի հետ․ գնդակն Արաղչիի դաշտում է

[20] Եկան, չմնացին, գնացին

[21] Էմմա Բեգիջանյան, Ջավադ Զարիֆի հարցազրույցի հրապարակման արձագանքներն ու հնարավոր հետևանքները

[22] Իրանի առաջնորդի խորհրդով Հասան Խոմեյնիի հրաժարումը․ հույս, որը կորցրեցին բարենորոգիչները

[23] Հակահեղափոխականների զայրույթը․ Հասան Խոմեյնիին՝ հեղափոխության առաջնորդի տված հայրական խորհրդից

[24] Այս կառույցի պարտականությունը հեղափոխության առաջնորդի ընտրությունն ու նրա գործունեությանը հետևելն է։

[25] Քյադխոդայի․ Ժամանակից շուտ վիրտուալ տարածքում քարոզարշավը հակաօրինական է

[26] Նույն տեղում։

[27]  Բողոք՝ համապատասխանության մերժումների դեմ Ռոհանիից մինչև Ահմադինեժադ

[28] Նույն տեղում։

[29] Ամոլի Լարիջանիի խիստ քննադատությունները՝ ուղղված «անվտանգության կառույցների միջամտություններին»  ընտրությունների զանգվածային մերժումների խորապատկերին

[30] Սեյյեդ Հասան Խոմեյնիի խիստ քննադատությունն ուղղված ՍՊԽ-ին․ «Եթե ես հաստատված թեկնածուների տեղը լինեի, հրաժարական կտայի»

[31] Ահմադինեժադի բողոքն ընդդեմ իր թեկնածությունը մերժելուն․ «Երկիրը փլուզման ճանապարհին է»։

[32] Քյադխոդայի․ Համակարգի օրինականությունը նույնիսկ ցածր մասնակցության դեպքում կայուն է

[33] Նույն տեղում։

[34] Համապատասխանությունը չհաստատված առաջադրված թեկնածուների հանդեպ անարդարություն ու անխղճություն է տեղի ունեցել

[35] ՍՊԽ-ի հայտարարությունը Ձերդ մեծության առաջնորդի հրամանների առիթով

[36] Սոցհարցում

Միացեք մեր Telegram ալիքին

ՀՀ բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները 1992-2020թթ․ և 2020թ․ ժողովրդագրական գործընթացները

Վերջին շրջանում շատ են մտահոգություններն առ այն, թե Հայաստանի Հանրապետության որ նախագահի (ներկա փուլում վարչապետի) կառավարման ժամանակաշրջանում է տեղի ունեցել ամենամեծ արտագաղթը Հայաստանից։ Բնականաբար պետք է հաշվի առնել նաև ժամանակահատվածները, քանի որ նախորդ դարի 90-ականների սկզբի իրադարձությունների հետևանքով տեղի ունեցած արտագաղթն ամենամեծն է եղել։ 1994թ․ հաջորդած տարիներին ևս տեղի ունեցած արտագաղթի հետևանքով Հայաստանի Հանրապետությունը զրկվել է հսկայական մարդկային ներուժից, որի հետևանքները ներկայումս ցայտունորեն արտահայտվում են։

            Արտագաղթի խնդիրն այն է, որ դրա ցուցանիշները ներկայացնելու համար երբեմն օգտագործվում են ՀՀ սահմանային անցակետերով իրականացված մուտքերի և ելքերի սահմանային գրանցումների տվյալները, որոնք բուն միգրացիայի ցուցիչ չեն, սակայն այդ տվյալները ևս օգտագործվում են միգրացիայի մնացորդի հաշվարկման ժամանակ։ Հնարավոր է, որ ՀՀ սահմանային անցակետերով իրականացված մուտքերի և ելքերի ընդհանուր ցուցանիշը լինի դրական, սակայն միգրացիոն սալդոն՝ բացասական։ Եվ սրանից հետևում է այն ընկալումը, որ տեղի է ունեցել ներգաղթ, թեև միգրացիոն սալդոն ցույց է տալիս հակառակը։ Այս պարագայում, բնականաբար, միգրացիայի գնահատման ցուցիչ է համարվում միգրացիայի մնացորդի ցուցանիշը, որը, ցավոք, Հայաստանի Հանրապետությունում միայն 2020թ․ է դրական եղել, այն էլ կորոնավիրուսի հետևանքով փակ սահմանների և տեղաշարժերի սահմանափակման արդյունքում։

Աղյուսակ 1․ Մշտական բնակչության թվաքանակի փոփոխության բաղադրիչները 1992-2020թթ.[1](հազ․ մարդ)

ՏարիԲնակչության թվաքանակը տարեսկզբինԸնդհանուրհավելաճԲնական հավելաճՄիգրացիայի մնացորդԲնակչության թվաքանակը տարեվերջինՏարեկանհավելաճ/նվազում %  
19923633,3-169,644,7-214,33463,7-4,67
19933463,7-107,031,6-138,63356,7-3,09
19943356,7-96,426,5-122,93260,3-2,87
19953260,3-11,524,1-35,63248,8-0,35
19963248,8-2,823,2-26,03246,0-0,03
19973246,0-7,820,0-27,83238,2-0,24
19983238,2-6,116,2-22,33232,1-0,19
19993232,1-5,212,4-17,63226,9-0,16
20003226,9-11,610,3-21,93215,3-0,36
20013215,3-7,08,1-15,13208,3-0,22
20023208,3-17,16,7-23,83191,2-0,53
20033191,2-17,49,8-27,23173,8-0,55
20043173,8-17,811,8-29,63156,0-0,56
20053156,0-19,211,1-30,33136,8-0,61
20063136,8-19,410,4-29,83117,4-0,62
20073117,4-20,113,3-33,43097,30,64
20083097,3-20,513,8-34,33076,8-0,66
20093076,8-21,616,8-38,43055,2-0,68
20103055,2-20,716,9-37,63034,5-0,68
20113034,5-13,115,4-28,53021,4-0,43
20123021,4+5,514,9-9,43026,9-0,18
20133023,9-9,814,6-24,43017,1-0,32
20143017,1-6,515,3-21,83010,6-0,22
20153010,6-12,013,9-25,92998,6-0,40
20162998,6-12,512,4-24,92986,1-0,42
20172986,1-13,410,6-24,02972,7-0,45
20182972,7-7,410,8-18,22965,3-0,25
20192965,3-5,69,8-15,42959,70,19
20202959,24,43,31,12964,3+0,20

Ինչ վերաբերում  է 2020թ․ գրանցված դրական ժողովրդագրական գործընթացներին, ապա Հայաստանի Հանրապետությունում գրանցվել է մշտական բնակչության թվաքանակի աճ: 1991թ․-ից ի վեր առաջին անգամ, նաև կորոնավիրուսի համավարակի հետևանքով փակ սահմանների պայմաններում Հայաստանում գրանցվել է միգրացիայի մնացորդի դրական  ցուցանիշ, որը կազմել է 3300 մարդ։ Ընդ որում, 2018թ․ միգրացիայի մնացորդը բացասական էր՝ 18,2, իսկ 2019թ․՝ 15,4 հազար մարդով: Բնական հավելաճի, ինչպես նաև միգրացիոն դրական ցուցանիշի շնորհիվ է, որ Հայաստանի բնակչությունը 2020թ․ աճել է 4400 մարդով և տարվա վերջին կազմել է 2964,1 հազար մարդ:

Հայաստանի Հանրապետության բնական շարժի ցուցանիշները 2017-2020թթ (հազ մարդ)
 2017201820192020
Բնակչության թիվը2972,92965,12959,22964,1
Ծնվածներ37699365743604136448
Մեռելածիններ637632605450
Մահացածներ27367256452625235571
Բնականհավելաճ103321085798791077
Ամուսնություն15214148221556112179
Ամուսնալուծություն3940381938793155
Սահմանահատումների ելքի և մուտքի հաշվեկշիռ, որից    
Ընդհանուր-2689715313-652912093
ՀՀ անձնագրերով-36191-4588-458542786

1 Ծնվածներ

2020թ․ բնակչության շարժի դրական դրսևորումներից է ծնունդների բացարձակ թվի աճը, որը 2019թ․ համեմատ աճել է 1,1 տոկոսով կամ 407 երեխայով և կազմել 36․448 երեխա: Ընդ որում, ծնունդների ընդհանուր թվի 52,3 տոկոսը տղաներ են, իսկ 47,7-ը՝ աղջիկներ: Ծնունդների թվաքանակի աճի նախապայման է դիտարկվում վերարտադրողական տարիքի մարդկանց դրական սպասումները, ինչպես նաև այն հանգամանքը, որ 2020թ․ հուլիսի 1-ից մեկնարկած ժողովրդագրական իրավիճակի բարելավման ծրագրերից, մասնավորապես 1-ին և 2-րդ երեխայի բարձրացված միանվագ դրամական նպաստից օգտվելու համար (1-ին երեխայի պարագայում՝ 50 հազար դրամ և 2-րդի պարագայում՝ 150 հազար դրամ, որը դարձավ 300 հազար դրամ) ծնողները, հնարավոր է, երեխայի ծնունդը պլանավորել էին 2020թ․ հուլիսի 1-ից հետո։

Վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ 2020թ․ 1-ին կիսամյակում ծնունդների բացարձակ թիվը նվազել է 181-ով, իսկ 2-րդ կիսամյակում աճել է 588-ով, որոնց տարբերությունն էլ 2020թ․ գրանցված 407 երեխայի հավելաճն է։ Միաժամանակ, հարկ է նշել, որ կորոնավիրուսն ու Արցախյան 2-րդ պատերազմը որևէ ազդեցություն չեն ունեցել  ծնունդների վրա, քանի որ կորոնավիրուսի համավարակի տարածման պահին, այսինքն 2020թ․ մարտ ամսից հաշվարկած մինչև տարեվերջ, ծնունդներն արդեն իսկ պլանավորված էին։

3 Մեռելածիններ

Հարկ է նշել, որ վերջին տարիներին, նաև բժշկական ծառայությունների որակի բարձրացման հետևանքով մեռելածին նորածինների թվաքանակի կրճատում է դիտարկվում։

4 Մահացածներ

Կորոնավիրուսի համավարակն ու Արցախյան 2-րդ պատերազմն էականորեն ավելացրեցին մահերի թիվը, և 2020թ․ նախորդ տարվա համեմատ մահերի բացարձակ թիվն աճել է 35,1 տոկոսով կամ 9185 մարդով: Մահացածների այսպիսի բարձր ցուցանիշ վերջին անգամ Հայաստանում գրանցվել է 1988թ․, երբ Սպիտակի երկրաշարժի հետևանքով Խորհրդային Հայաստանում գրանցվել էր 35567 մարդու մահ: Մահացությունների աճի հիմնական պատճառ են հանդիսացել արյան շրջանառության համակարգի հիվանդություններից մահացածների թվի ավելացումը՝ 2987-ով, շնչառական օրգանների հիվանդություններից՝ 841-ով, կորոնավիրուսից՝ 3405 մարդ և հիվանդացության ու մահացության արտաքին պատճառներից՝ 2136-ով ավելի գրանցված դեպքով: Ընդ որում, հիվանդացության և մահացության արտաքին պատճառներից բաժնում մահերի 2291 դեպք գրանցվել է Արցախյան 2-րդ պատերազմի ժամանակ։

5 Բնական հավելաճ

Մահերի վերոնշյալ աճի պայմաններում Հայաստանի Հանրապետությունում գրանցվել է 1991թ․-ից ի վեր արձանագրված բնական աճի ամենացածր ցուցանիշը, որը 2020թ․կազմել է 1077 մարդ և նախորդ տարվա նույն ցուցանիշից պակաս է 8778 մարդով:

6․Ամուսնություն և ամուսնալուծություն

Կորոնավիրուսի համավարակն ու պատերազմն ազդել են նաև պաշտոնապես գրանցված ամուսնությունների թվաքանակի վրա և 2020թ․, ի տարբերություն 2019թ․, նվազել է 3382 դեպքով և կազմել 12719 ամուսնություն: Նույն ժամանակահատվածում ամուսնալուծությունների թիվը կրճատվել է 725-ով և կազմել է 3155 դեպք:

7․Ելքի և մուտքի հաշվեկշիռ

Կորոնավիրուսային համավարակի հետևանքով փակ սահմանների և մասնավորապես 2020թ․ մարտ, ապրիլ, մայիս, հունիս ամիսներին տնտեսական և սոցիալական դժվարությունների հետևանքով ՌԴ-ից մեր հայրենակիցների մեծ ներհոսքով պայմանավորված՝ 2020թ․, 2011թ․-ից ի վեր առաջին անգամ ՀՀ սահմանային անցակետերովիրականացված մուտքերի և ելքերի՝ ՀՀ փաստաթղթերով գրանցումներն ունեցել են դրական ցուցանիշ՝ 42․786 մարդ: 2019թ․ ՀՀ փաստաթղթերով մուտքերի և ելքերի տարբերությունը բացասական էր 6529 մարդով:

Արտակ Մարկոսյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, ժողովրդագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1]Հայաստանի ժողովրդագրական ժողովածու 2020թ․, Բնակչություն, էջ 39։

Զարիֆի հարցազրույցի հրապարակման արձագանքներն ու հնարավոր հետևանքները. Էմմա Բեգիջանյան

Ապրիլի 25-ին «Իրան ինթերնեյշնըլ» պարսկալեզու հեռուստատեսությունը տարածել է  չափավորական դիրքորոշմամբ, տնտեսական հարցերով վերլուծաբան, դասախոս Սաաիդ Լեյլազ Մեհրաբադիի երեքժամյա հարցազրույցն Իրանի ԱԳ նախարար Մոհամեդ Ջավադ Զարի‎ֆի հետ, որն արվել է «Հույսի ու նախաձեռնության կառավարության բանավոր պատմություն» (այդպես է կոչվում Ռոհանիի գլխավորած կառավարությունը) նախագծի շրջանակներում։ Ձայնագրությունը կատարվել է ընթացիկ տարվա փետրվարի 25-ին: Նշենք, որ Լոնդոնում գտնվող «Իրան ինթերնեյշնըլ» վերազգային հեռուստատեսության սուր քննադատությունների թիրախն Իրանի Իսլամական Հանրապետության ներքին, արտաքին ու սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություններն են։ Այն հեռարձակվում է 2017թ․ ապրիլի 18-ից, երբ ԻԻՀ-ում ընթանում էր նախագահական ընտրությունների քաշոզարշավ, և հայտարարվում, որ այն մասնավոր ու անկախ լրատվամիջոց է։

Այսուհանդերձ, բրիտանական «Գարդիան» օրաթերթը, անդրադառնալով հեռուստատեսության ֆինանսական աղբյուրներին, նշել էր, թե «Իրան ինթերնեյշնըլ» հեռուստատեսությունն ընդգրկված է «Volant Media» հոլդինգի կազմում, որը պատկանում է սաուդացի Ադել Աբդոլքյարիմին, ում գործունեությունն ինչ-որ ձևով կապակցված է Սաուդյան Արաբիայի թագաժառանգ Մոհամեդ բին Սալմանի հետ։ Տեղեկատվական հիշյալ արտահոսքից առաջացած քաղաքական «երկրաշարժը», թերևս, կարելի է համեմատել Կատարի առաջնորդի արտահայտած տեսակետների սենսացիոն արտահոսքի հետ, որը լուրջ ճգնաժամ առաջացրեց Պարսից Ծոցի ավազանում։ Այն սկսվեց 2017թ․ մայիսի 23-ին, երբ Կատարի պաշտոնական լրատվական գործակալության կայքից հայտնի դարձավ, որ այդ երկրի  առաջնորդ էմիր Թիմիմ բին Համեդ Ալ Սանին գովեստով է խոսել Լիբանանի «Հեզբոլահ», Պաղեստինի «Համաս» շարժումների մասին և շեշտել, թե ոչ մեկն իրավունք չունի «Մուսուլման եղբայրներին» ահաբեկչական խմբերի շարքին դասել: Նա անուղղակիորեն մեղադրել էր Սաուդյան Արաբիային որպես տարածաշրջանի համար իրական սպառնալիք և ահաբեկչական խմբերին ծնունդ տվող:

Համեդ Ալ Սանին միաժամանակ կարևորել է Իրանի դերը տարածաշրջանում ու իսլամական աշխարհում, որի հետ պետք է բանակցել: Հանգամանք, ինչը խիստ զայրացրեց Պարսից Ծոցի երկրներին, առաջին հերթին՝ Սաուդյան Արաբիային ու Եգիպտոսին: Արդյունքում նշյալ երկու երկրները, ինչպես նաև Բահրեյնն ու Արաբական Միացյալ Էմիրությունները որոշեցին մեկուսացնել Կատարին և վերջինիս հետ խզեցին բոլոր տեսակի կապերը՝ փակելով սահմաններն այդ երկրի հետ՝ Դոհային մեղադրելով ահաբեկչական կազմակերպություններին, առաջին հերթին՝ «Մուսուլման եղբայրներին» (ՄԵ), ապա «Համասին» ու Լիբանանի «Հեզբոլահին» հովանավորելու մեջ: Պաշտոնական Դոհայի հերքումը, թե տարածված տեղեկատվությունը հակերների ձեռքի գործն է, լուրջ չընդունվեց: Ավելին, արաբական ու իսլամական այլ երկրներ միացան Կատարին մեկուսացնելու գործընթացին։

Փաստորեն ճգնաժամը շարունակվեց ավելի քան 4 տարի, միայն ընթացիկ տարում, երբ ԱՄՆ-ում իշխանության է եկել դեմոկրատ Ջո Բայդենը, ում միջինարևելյան քաղաքականությունն ակնհայտորեն տարբերվում է Դոնալդ Թրամփի քաղաքականությունից, տարածաշրջանի երկրները Դոհայի հանդեպ փոխել են իրենց քաղաքականությունը, և փոխհարաբերություններն աստիճանաբար կանոնավորվում են։

Ստեղծված ճգնաժամից միայն օգտվել է պատեհ առիթներ որսացող Թուրքիան՝ Կատարում տեղակայելով ևս մեկ ռազմաբազա, բացի այդ Կատարը միլիարդավոր դոլարների ներդրումներ կատարեց այդ երկրում։ Նշենք նաև, որ թեև Զարիֆի հարցազրույցն առավել ընդգրկուն է (խոսվում է տարբեր երկրների հետ փոխհարաբերությունների, Իրանի արտաքին քաղաքականության գործոնների մասին), սակայն հազիվ թե լուրջ հետևանքներ ունենա։ Բայց և այնպես Զարիֆի՝ մեծ պայթյունի տպավորություն թողած հարցազրույցն օրեր շարունակ միջազգային ԶԼՄ-ների կարևոր թեմաներից է եղել, և ըստ ամենայնի, երկար ժամանակ մնալու է նաև վերլուծաբանների  ուշադրության կենտրոնում։

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԱՐՁԱԳԱՆՔՆԵՐ

Ապրիլի 26-ին ԻԻՀ ԱԳ նախարարության խոսնակ Սաաիդ Խաթիբզադեն տեղական ու օտարերկրյա ԶԼՄ-ների հետ ամենշաբաթյա իր մամուլի ասուլիսին հայտարարել է, թե այդ հարցազրույցը տեղի է ունեցել կառավարության շրջանակներում առկա գաղտնի երկխոսության ձևաչափով, և որ կողմերի պայմանավորվածության համաձայն՝ հրապարակման ենթակա չի եղել։ Բացի այդ ներկայացվել է յոթժամյա հարցազրույցի խեղաթյուրված, հաճախ համատեքստից կտրված տարբերակ[1]։ Նա ընդգծել է, որ այն իրականում հարցազրույց չի եղել, այլ կոնկրետ նախագծով նախատեսված գաղտնի երկխոսություն։

Անդրադառնալով նախագծին՝ Խաթիբզադեն շեշտել է, որ երկրի նախագահի նպատակն այդ ձևաչափով կառավարության անդամների փորձառություններն ու տեսակետները հաջորդ կառավարությանը փոխանցելու նկատառումով փաստագրելն է։ Միաժամանակ նշել է, որ ԱԳ նախարարությունը երկխոսության ողջ գործընթացներում, այդ թվում՝ ընտրված թիմի, ձայնագրության պահպանման հարցում որևէ դեր չի ունեցել, իսկ թե ովքեր, ինչպես և ինչու են հրապարակել, նախարարությունը տեղյակ չէ՝ հավելելով, որ արտահայտած մտքերը պետք է դիտել ամբողջության մեջ, ոչ թե ընտրովի հատվածներով[2]։ Խաթիբզադեն հավելել է, որ Զարիֆը փակ դռների հետևում իր տեսակետները սովորաբար ներկայացնում է անպաճույճ ու թափանցիկ, այն, ինչը կատարվում է համակարգի բանականության շրջանակում։

Ապրիլի 27-ին ԶԼՄ-ների հետ ունեցած մամուլի ասուլիսին աղմկահարույց այդ հրապարակմանն անդրադարձել է նաև կառավարության խոսնակ Ալի Ռաբիին ու հայտնել, որ ձայնագրությունը գողացվել է, ինչը դավադրություն է իսլամական համակարգի, կառավարության ու ներքին համախմբվածության դեմ։ Դա է վկայում նաև այն, որ ձայնագրությունը տարածվել է նավթադոլարներով սնվող ու հստակ կողմնորոշում ունեցող հեռուստատեսությամբ։ Նա հավելել է, որ դեռևս բացահայտված չեն գողության բոլոր դրդապատճառները՝ բացառությամբ դավադրական կողմի, ինչը վկայում է բավականին երկար հայցազրույցից ընտրովի հատվածներ ներկայացնելու փաստը։ Ռաբիին ընդգծել է, որ նախագահ Ռոհանին տեղեկատվության (գաղտնի ծառայությունների) նախարարին հանձնարարել է հայտնաբերել դավադրության հեղինակներին։ Նա հավելել է, որ Զարիֆի երկխոսությունը Լեյլազի հետ տեղի է ունեցել «Կառավարության մյուս կողմը» նախագծի շրջանակներում, այն է՝ Ռոհանիի գլխավորած 11-րդ և 12-րդ կառավարության 8-ամյա ժամանակահատվածում, ծառայության ընթացքի, կատարած քայլերի, մարտահրավերների ու ձեռքբերումների թեմաներով, նախագահության ռազմավարական հետազոտությունների կենտրոնի ղեկավարության ներքո։

Նախարարների և փոխնախագահների հետ կառավարության 8-ամյա բանավոր պատմության շրջանակներում անց են կացվում հարցազրույցներ, որոնց ձայնագրություններն ու տեսագրությունները դասակարգվում ու արխիվացվում են։ Այնուհետև հարցազրույց տվողի համաձայնությամբ, ընտրովի ձևաչափով, մեկ օրինակ տրամադրվելու է Ազգային ուսումնասիրությունների կենտրոնի արխիվին, որից հետո կհրապարակվի և բոլորին հասանելի կլինի։

Ռաբիին շեշտել է, որ յուրաքանչյուր կառավարության ժամկետի ավարտին գործունեության ու կատարած քայլերի վերաբերյալ նրան վերջնահաշվարկ ներկայացնելն ընդունված երևույթ է[3]։ Ձայնագրության հրապարակմամբ պայմանավորված՝ ապրիլի 29-ին նախագահության Ռազմավարական ուսումնասիրությունների կենտրոնի տնօրեն Հեսամըդդին Աշնան հրաժարական է տվել։ Վերլուծաբանները դա պատճառաբանում են Աշնայի աշխատանքային գործունեության անփութությամբ, ինչի հետևանքով տեղի է ունեցել ձայնագրության արտահոսքը։ Սակայն պահպանողական թևն ու դրան հարող ԶԼՄ-ները, որոնք Զարիֆին ու Ռոհանիի կառավարությանը մեղադրում են արևմտամետության մեջ, Աշնային են մեղավոր համարում հարցազրույցը հրապարակելու համար՝ նշելով, որ այն նրա ղեկավարած կառույցի տրամադրության տակ է եղել։ Ավելին, ծայրահեղ պահպանողական «Քեյհան» օրաթերթը շեշտել է, որ դա բնավ էլ գաղտնի չի եղել, այլ կառավարությունը Զարիֆի ինքնազոհաբերմամբ ցանկացել է այն հրապարակել, որպեսզի ԱՄՆ-ին ցույց տա, որ արել է հնարավորինը[4]։

Ապրիլի 28-ին հարցին անդրադարձել է նաև երկրի նախագահ Հասան Ռոհանին՝ նշելով, որ հարցազրույցի ձայնագրությունը գողանալու նպատակն Իրանի միջուկային ծրագրերի շուրջ Իրան-4+1-ի բանակցությունները տապալելն է՝ հավելելով, որ նախապես որոշված էր այն գաղտնի պահել, պետք է հրապարակվեին միայն որոշ հատվածներ։ Այժմ Տեղեկատվության նախարարությունը պետք է իր ողջ հնարավորությունները գործի դնի՝ բացահայտելու, թե ինչպես է գողացվել ձայնագրությունը։ Նա նշել է, որ այն տարածվել է, երբ արդեն Իրան-4+1-ի բանակցությունները շատ լուրջ հաջողության փուլում են, ուստի նպատակը երկրում  երկպառակություն առաջացնելն է[5]։

ՀՐԱՊԱՐԱԿՎԱԾ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԱՐԾԱՐԾՎԱԾ ՀԱՐՑԵՐԸ

Ձայնագրությունում 61-ամյա Զարիֆը խոսում է դիվանագիտության ոլորտում իր 40-ամյա գործունեության մասին։ Նշենք, որ նա միջնակարգ կրթություն ստացել է Թեհրանում, իսկ բարձրագույն, ինչպեսև միջազգային իրավունքի ու հարաբերությունների դոկտորի աստիճան՝ ԱՄՆ-ում։ Ձայնագրությունում նա նշում է, որ 22 տարեկանում, երբ դեռ նոր էր ասպիրանտուրա ընդունվել, աշխատանքի է անցել ՄԱԿ-ում Իրանի ներկայացուցչությունում։

Հրապարակված ձայնագրությունում, որը, ըստ պաշտոնական Թեհրանի, պարզապես ամբողջից վերցված հատվածներ է պարունակում, նա անդրադարձել է բավական զգայուն հարցերի՝ թե՛ Իրանի ներքին և թե՛ արտաքին քաղաքականության ոլորտներում, որոնք, թերևս, չեն կարող անտեսվել։ Օրինակ, նա պատմել է նախկին նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադի՝ ՄԱԿ-ի վեհաժողովի շրջանակներում ԱՄՆ կատարած այցելությունների մասին՝ խիստ քննադատելով նրա վարած արտաքին քաղաքականությունը, այդ թվում նաև՝ Հոլոքոստի ժխտումը, ինչը, Զարիֆի խոսքով, Իսրայելին արտոնություն տվեց։ Ըստ ամենայնի, Ահմադինեժդն անպատասխան չի թողնելու իր հասցեին հնչեցված քննադատությունները, մանավանդ որ ցանկանում է առաջիկա ընտրություններում առաջադրվել որպես նախագահի թեկնածու, թեև հազիվ հաստատվի նրա թեկնածությունը։ 

ԻՐԱՆ-5+1 ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ձայնագրության մի զգալի հատված վերաբերում է Իրան-5+1-ի (ՄԱԿ-ի 5 մշտական անդամները` Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա, ԱՄՆ, Չինաստան և Գերմանիա) (Joint Comprehensive Plan of Action, JCPOA) համաձայնության բանակցությունների ողջ ընթացքին ու հաջողությանը: Նա անդրադարձել է ԱՄՆ պետքարտուղար Ջոն Քերիի հետ ՄԱԿ-ում առաջին հանդիպմանը, Եվրամիության հանձնակատար Ֆեդերիկա Մոգերինիի հետ համագործակցությանը և այլն։ Զարիֆը խոսել է Ռուսաստանի՝ որպես տարածաշրջանային գերտերության ու հարևան երկրի, ինչպես նաև Չինաստանի հետ բարիդրացիական փոխհարաբերությունների անհրաժեշտության մասին։ Նա միաժամանակ նշել է, որ պետք է Արևմուտքի հետ ևս փոխհարաբերություններ լինեն, իսկ ԱՄՆ-ի դեպքում կարևորել է լարվածության բացակայումը՝ ընդգծելով, որ այլապես Ռուսաստանն ու Չինաստանն առանց մրցակցության կարող են Իրանից ստանալ այն, ինչ ցանկանում են[6]: Սակայն նա դժգոհություն է հայտնել բանակցություններում Մոսկվայի դիրքորոշումից՝ նշելով, որ խոչընդոտներ է առաջացրել դրանց արդյունավետ լինելու ճանապարհին ու ներկայացրել փաստեր: Նա խոսել է Շանհայի համագործակցություն կազմակերպության (ՇՀԿ) մասին և բացասաբար արտահայտվել, որ Մոսկվան ու Պեկինն արգելակում են Իրանի անդամակցությունը:

Այլ կերպ ասած՝ ձայնագրությունում, ընդհանուր առմամբ, իրերն իրենց անուններով են կոչվում: Թեև ո՛չ Չինաստանը, ո՛չ էլ Ռուսաստանը երբեք չեն բարձրաձայնել, որ դեմ են Իրանի անդամակցությանը, ինչպեսև Իրանը չի դժգոհել, սակայն դա ակնհայտ է, ինչի մասին տարբեր առիթներով նշել է նաև տողերիս հեղինակը: Զարիֆն ասել է, թե ռուսները չէին հավատում, որ JCPOA-ի բանակցությունները դրական ելք են ունենալու, ուստի վերջին շաբաթների ընթացքում, երբ հասկացան, որ համաձայնության հասնելը հնարավոր է, սկսեցին նոր առաջարկներ ներկայացնել, ապա շեշտել, որ Մոսկվան ջանք չի խնայել համաձայնությունը ձախողելու ուղղությամբ[7]։ Նա դժգոհություն է հայտնել  նաև Լավրովի հետ հանդիպումից՝ շեշտելով, թե ռուսական կողմը պահանջում է, որ Բուշեհրի ԱԷԿ-ի միջուկային վառելիքի ապահովումը պետք է ընդմիշտ ռուսական կողմի մենաշնորհը լինի, ինչը Թեհրանի համար անընդունելի է:

Որպես ոչ բարեկամական երկրի վարքագծի օրինակ՝ նա խոսել է ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհրդում Ռուսաստանի կողմից Իրանի դեմ քվեարկության մասին։ Ուստի Իրանի նախագահը ձայնագրության հրապարակումը գնահատել է որպես հարված JCPOA-ի վերականգնման շուրջ բանակցություններին՝ հաշվի առնելով երկրի ներսում հնարավոր պառակտումը, դրանց դեմ պահպանողականների առավել կոշտ դիրքորոշումը։ Սակայն, կարելի է ենթադրել, որ Զարիֆի խոսքերը կարող էին զայրացնել Ռուսաստանին, որի քայլերը, բնականաբար, բխել են իր շահերից, որոնք իրականում ամբողջապես համընթաց չեն JCPOA-ի վերականգնմանը։

Ձայնագրության մեկ այլ հատվածում Զարիֆը նշել է, որ համաձայնության ստորագրմանն ի պատասխան՝ Մոսկվան ձգտել է արժեզրկել Թեհրանի դիվանագիտությունը։ Այս առնչությամբ նա ասել է, թե Ռուսաստանն Իրանի հետ փոխհարաբերությունները գերադասել է այլ խողովակներով իրականացնել՝ երկրորդ պլան մղելով ԱԳ նախարարությանը։

ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒ «ՌԱԶՄԱԴԱՇՏ» ՏԱՐԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Ձայնագրության առավել ուշագրավ և ծավալուն հատվածը վերաբերում է Իսլամական հեղափոխության պահապան գվարդիայի (ԻՀՊԳ) արտերկրյա գործունեության «Ղոդս» (Երուսաղեմ) ստորաբաժանման հրամանատար գեներալ Ղասեմ Սոլեյմանիի հետ հարաբերություններին։ Վերջինս Իրանում համարվում է ազգային հերոս, ով 2020թ․ հունվարի 3-ին Բաղդադի օդանավակայանի մատույցներում զոհվել է՝ Իրաքում ԱՄՆ զորքերի «Կապույտ ամպրոպ» գործողությունների թիրախ դառնալով։ Նա ոչ միայն հմուտ զինվորական էր, այլև, ինչպես խոստովանում են արևմուտքում, հզոր ռազմավար, ով ընդգրկված էր ԱՄՆ ահաբեկիչների ցուցակում։ Ինչպես հայտնի է, ԻՀՊԳ-ն Իրանում ռազմատնտեսական ու քաղաքական հզոր կառույց է, որին հաճախ գնահատում են որպես խորքային իշխանություն։

Զարիֆը ձայնագրությունում ակնածանքով ու հարգանքով է խոսել Սոլեյմանիի մասին, որպես արտաքին հարաբերություններում զինվորական թևի ներկայացուցիչ, խիստ կարևորել նրա դերն Իրաքում ու Սիրիայում դաիշականների դեմ պայքարում, ինչպեսև Եմենում խաղաղություն հաստատելու հարցում։ Միաժամանակ շեշտել է, որ ինքը դիվանագիտական ոլորտի պատասխանատու էր, իսկ Սոլեյմանին՝ զինվորական (ռազմադաշտ), և հավելել, որ թեև ոչ միայն պարտավոր էին, այլև զգում էին իրենց գործունեությունները համաձայնեցնելու անհրաժեշտությունն ու այդպես էլ վարվում էին, սակայն իրենց տեսակետները միշտ չէ, որ համընկել են, ինչը նա բնական է համարել։ Այնուամենայնիվ, նա նշել է, որ զիջողի դերում միշտ էլ դիվանագիտությունն է եղել՝ հաճախ ընդառաջ գնալով «ռազմադաշտի» խորհուրդներին։ Զարիֆն անուղղակիորեն դժգոհել է ԱԳ նախարարությանը չկարևորելուց, նշել, որ երբեմն անտեսվել է ուղղակիորեն այդ գերատեսչության գործառույթներին վերաբերող հարցերում, իսկ որպես օրինակ նշել է Սոլեյմանիի հրավերով 2019թ․ մայիսին Սիրիայի նախագահ Բաշար Ասադի՝ Իրան կատարած այցը, ինչից ինքն անտեղյակ է եղել։ Հայտնի է, որ նա հենց այդ պատճառով հրաժարական ներկայացրեց, սակայն Ռոհանին չընդունեց։ Զարիֆը նշում է, թե ԱԳ նախարարությունն այն աստիճան է անտեսվել, որ Սիրիայում իրանական ուժերի դեմ Իսրայելի 200 հարձակման մասին լսել է Ջոն Քերիից։

Զարիֆը, ինչպես նաև հարցազրուցավար Լեյլազը, խիստ կարևորելով Իրան-5+1-ի համաձայնությունը, նշել են, որ այն փաստորեն փրկություն էր վերահաս պատերազմից։ Ապա Զարիֆն անդրադարձել է JCPOA-ի դեմ ներքին ու արտաքին ուժերին և դրանց կատարած քայլերին 2015թ․ հուլիսի 14-ից հետո, երբ Համաձայնությունը ստորագրվեց, մինչև 2016թ․ հունվարի 16-ը, երբ այն կյանքի կոչվեց։ Նա այս համատեքստում խիստ կարևորել և մատնանշել է 2015թ․ հոկտեմբերին Ռուսաստանի «կամքով» Ղոդսի հրամանատար, գեներալ Սոլեյմանիի այցը Մոսկվա և նրա բանակցությունները նախագահ Պուտինի հետ։ Զարիֆը շեշտել է, որ այցը տեղի է ունեցել՝ լիովին անտեսելով ԱԳ նախարարությանը, ինչը հակասում է այդ երկրի շահերին։ Նա Ռուսաստանի այդ քայլը գնահատել է ԱԳ նախարարության հեղինակազրկում և Իրան-5+1-ի բանակցություններում արձանագրված հաջողության արժեզրկում[8]։ Իր տեսակետները նա հիմնավորում է նրանով, որ Սոլեյմանին դեռևս 2014թ․ էր ցանկություն հայտնել Սիրիայի հարցի շուրջ բանակցելու նպատակով Մոսկվա այցելել, սակայն վերջինս նրան հրավիրեց JCPOA-ի ստորագրումից հետո միայն։ Զարիֆը վերջին հարվածը համարել է Համաձայնության ներքին հակառակորդների կողմից 2016թ․ հունվարի 2-ին Թեհրանում Սաուդյան Արաբիայի դեսպանության գրավումը, ինչը ոչ միայն սխալ, այլ դավաճանական քայլ է գնահատել, երբ կարելի էր տարածաշրջանային հարցերը լուծել բանակցություններով։

Զարիֆը նաև դժգոհել է, իր խոսքերով, երկրում իշխող այն մտածելակերպից, որտեղ խիստ կարևորվում են ռազմական հզորությունը, ինչը նա համարում է սառըպատերազմյան մտածելակերպ, որտեղ անտեսվում են միջազգային հարաբերությունների հզորության հարցում դերակատար այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են՝ դիվանագիտությունը, տնտեսական հզորությունը և ազգային միասնությունը։ Նա բազմիցս մեծարել է, նշել, թե որքան է հարգել ազնվագույն ու հզոր գեներալ Սոլեյմանիին, և պարզապես ճիշտ չի համարում տարածված այն մտածելակերպը, որտեղ գլխավոր դերը հասարակական-քաղաքական ոլորտներում տրված է «ռազմադաշտին»։ Զարիֆը խոսել է նաև Եմենի հարցի շուրջ Սաուդյան Արաբիայի ու ԱՄՆ պետքարտուղարի հետ բանակցությունների մասին, որոնք նա համաձայնեցրել է գեներալ Սոլեյմանիի հետ՝ անդրադառնալով նաև Էր Ռիյադի կողմից Իրան-5+1-ի բանակցությունները խոչընդոտելու նպատակով կատարած քայլերին։

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԴԱՇՏԻ ԱԼԵԿՈԾՈՒՄ

Զարիֆի՝ շուրջ երեքժամյա հարցազրույցում առավել աղմկահարույց են հիշատակված հարցերը, որոնք տարածվեցին հենց «ճիշտ պահին»՝ հաշվի առնելով որոշ զարգացումներ ու իրադարձություններ, ինչպես նաև երկրում տիրող նախագահական ընտրությունների մթնոլորտը։ Այլ կերպ ասած՝ ձայնագրության հրապարակումն Իրանի իսլամական համակարգում առկա քաղաքական հոսանքների՝ պահպանողականների ու բարենորոգիչների միջև առկա տարաձայնությունները դարձրել են առավել ցայտուն։ Պահպանողական կողմնորոշմամբ, երկրի ռազմաքաղաքական ու տնտեսական, թերևս, հզորագույն կառույցի՝ ԻՀՊԳ-ի ու պահպանողական ուժերի, որոնք գերիշխող դիրք ունեն օրենսդիր ու դատական իշխանություններում, արձագանքները եղան կոշտ, անհանդուրժողական՝ թե՛ ԶԼՄ-ների և՛ թե քաղաքական գործիչների մակարդակով։

«Քեյհան» օրաթերթում երկրի ռազմաքաղաքական ու կրոնական առաջին դեմք, հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Ալի Խամենեիի ներկայացուցիչ և միաժամանակ պատասխանատու քարտուղար Հոսեյն Շարիաթմադարին «ԱՄՆ կառավարությանը հրաժեշտ ու ներողության հայցում» վերնագրով բավական ծավալուն խմբագրականում, որը վերահրապարակվել է բազում այլ ԶԼՄ-ներում, անարգանքի սյունին է գամել Զարիֆին։ Նա վերջինիս դաիշականների ու այդօրինակ ահաբեկիչների հետ սեղանակից ու Սոլեյմանիի սպանողներին համերաշխ է համարել։

Շարիաթմադարին, դիմելով Զարիֆին, նշել է, թե ահաբեկչության դեմ պայքարի ամենավառ խորհրդանիշ, մարտիրոսացած զորավար Սոլեյմանիի հասցեին ոչ վայելուչ արտահայտություններ անել նշանակում է հազարավոր անմեղ մանուկների, կանանց ու տղամարդկանց ոչնչացնող ահաբեկչական խմբերի հետ սեղանակից լինել և համերաշխություն հայտնել մարդասպաններ Թրամփին, Պոմպեոյին, Նաթանյահուին, Բին Սալմանին և այլոց։ Նա շեշտել է նաև՝ միամիտ չլինե՛ք, ի սկզբանե ձայնագրությունը պատրաստվել է հրապարակման համար, որի գլխավոր դերակատարը կառավարությունն է, իսկ Զարիֆն ինքնազոհողությամբ ստանձնել է ներկայացուցչի դերը։ Ապա նա հավելել է, որ այն ոչ թե իրանցիներին է ուղղված, այլ ուղերձ է ԱՄՆ կառավարությանը, որտեղ նշվում է, թե իրենք ինչ-որ կարող էին, արել են, որպեսզի իսլամական Իրանին նրա թակարդը գցեն, բայց չի հաջողվել, և ներողություն են հայցում ու հրաժեշտ տալիս[9]։ Սա այն դեպքում, երբ ձայնագրության մեջ բացարձակապես Սոլեյմանիի հասցեին դրվատանքից զատ այլ  այլ բան չի ասվել, եթե նույնակարծիք չլինելը չհամարվի անարգանք։

Քննադատող ու դատապարտող հարյուրավոր վերլուծականներ և թղթակցություններ են հրապարակվել՝ հեղինակազրկելով երկրի ԱԳ նախարարին, ալեկոծելով ողջ քաղաքական դաշտը։ Tansimnews գործակալությունը, քննադատելով կառավարության «Բանավոր պատմություն» նախաձեռնությունն ու Զարիֆին, գլխավոր մեղադրյալ է համարել Նախագահության ռազմավարության հետազոտությունների կենտրոնի արդեն նախկին տնօրենին ու նախագահի նախկին խորհրդականին, ով այդ նախագծի համար բյուջեից գումար է ստացել, բայց արխիվի համար պատրաստված նյութը չի կարողացել պատշաճորեն պահպանել, իսկ եթե դիտավորություն կա, առավել ևս ձայնագրությունը գնահատել է «անվտանգության դավաճանություն»[10]։

Օրենսդիրի կողմից էլ կոշտ քննադատություններ ու մեղադրանքներ են հնչել։ Խորհրդարանի խոսնակ Մոհամեդ Բաղեր Ղալիբաֆը, Սոլեյմանիին մեծարելով, գովերգելով,  իրեն  համարելով նրա ժառանգորդը,  նշել է, թե հիմա, երբ արդեն նա չկա, թույլ  չի տալու, որ մարդիկ պատեհապաշտությամբ զբաղվեն, իրենց քաղաքական նպատակների համար նրա հանդեպ վարվեն հանիրավի, նրա պատմական դերը նսեմացնեն ու  ներկայացնեն հակառակ կողմից[11]։

Անվտանգության ու արտաքին քաղաքականության հանձնաժողովի անդամ Զահրա Ալահյանը նշել է՝ հնարավոր է, որ Զարիֆը դատարանի առաջ կանգնի, նա չգիտի, որ դիվանագիտությունը պետք է ծառայի երկրի շահերին ու անվտանգությանը։

Պատգամավոր Մոհամեդ Թաղի Նաղդալին էլ նշել է, թե Զարիֆը հատել է կարմիր գծերը, վիրավորել զորավար Սոլեյմանիին, ուստի խորհրդարանը կկատարի այս առիթով օրենքով նախատեսված իր պարտականությունները[12]։

ԱԳ նախարարի հասցեին այդօրինակ և ավելի խիստ գնահատականներ ու որակումներ են հնչեցրել օրենսդիրի այլ ներկայացուցիչներ, ինչպես նաև ԻՀՊԳ-ի որոշ հրամանատարներ, այդ թվում՝ Էսմաիլ Քոսարին։ Բացի այդ Զարիֆը հրավիրվել է խորհրդարանի անվտանգության ու արտաքին հարցերի հանձնաժողով։ Եղել են հրապարակումներ նաև ի պաշտպանություն Զարիֆի, բայց դրանք պահպանողականների ցունամիի հետ համեմատելի չեն։

Իրանի պաշտոնական Irna գործակալությունն ապիլի 27-ին «Զարիֆին «փչացնելու» ցունամիից հետո անհրաժեշտ է խորհել»» ծավալուն հոդվածում շեշտել է, թե 7 ժամանոց երկխոսության, հատվածային, խեղաթյուրված ձայնագրության հրապարակումը, որտեղ ձգտել էին ցուցադրել զորավար Սոլեյմանիի և Զարիֆի միջև «խորը տարաձայնությունները»,  հիրավի դարձավ երկնային ճոխ սեղան վերջինիս քննադատողների համար։

Սոցցանցերում ընդդեմ Զարիֆի հեշթեգների հեղեղ առաջացավ, որոշ ԶԼՄ-ներ աննախադեպ խանդավառություն դրսևորեցին նրա մասնավոր զրույցի հրապարակման հարցում, ինչը նման է Իսրայելի Նաթանզից փաստաթղթեր գողանալուն, իսկ այս դեպքում հասավ մինչև ԱԳ նախարարի հարցապնդմանը[13]։

Հոդվածագիրը սթափության կոչ է անում, խորհուրդ տալիս՝ Զարիֆի դեմ ցունամիից հետո վերլուծություններ անելիս երեքժամյա երկխոսությունն ամբողջությամբ լսեն ու կտեսնեն, որ Սոլեյմանիի մասին միայն դրվատանքով ու գովեստով է խոսվել։ Սա ճշմարիտ է, տողերիս հեղինակն այն ամբողջությամբ լսել է երկու անգամ և բացարձակապես վիրավորական որևէ բան չի նկատել, պարզապես խոսվում է երկրում իշխող մտածողության մասին։ Հոդվածում շեշտվում է, որ տարակարծությունը երկրի կառավարման հարցում ամենասովորական երևույթն է ողջ աշխարհում, բնական են նաև զինվորականների ու դիվանագետների միջև տարաձայնությունները։ Հոդվածագիրն այնուհետև շեշտում է, որ պետք չէ սահմանափակումների վերացումը զոհաբերել խեղաթյուրված մի ձայնագրության, ինչպես ասում է հայտնի առածը՝ «Ղեյսարիեի շուկան վառել հանուն մի թաշկինակի»։ Հոդվածը եզրափակելով՝ հեղինակը նշել է՝ արժե՞ արդյոք հանուն մի քանի ավել քվեի այժմ, երբ Իրան-5+1-ի համաձայնության հակառակորդները ջանք ու եռանդ չեն խնայում դրա վերականգնումն արգելակելու ուղղությամբ, թիկունքից հարվածենք Իրանի պատվիրակությանը։

ԶԱՐԻՖԻ ՈՒ ԼԵՅԼԱԶԻ ՀԱԿԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ապրիլի 28-ին Իրանի ԱԳ նախարար Զարիֆն instagram-ի իր էջում գրառմամբ  արձագանքել է ձայնագրության հրապարակմանը, ափսոսանք հայտնել թյուրըմբռնման ու այն շահարկումների առարկա դարձնելու համար։ Նա շեշտել է, թե իր՝ դիվանագիտության ու «ռազմադաշտի» մասին ասածները տեսական դիսկուրսի շրջանակներում են ԻԻՀ-ի արտաքին հզորության երկու թևերի վերաբերյալ։ Սակայն դա դարձել է պատրվակ, որպեսզի այն իջեցնեն հպարտ զինվորականների ու համարձակ դիվանագետների երկատման մակարդակի։ Նա նշել է նաև, որ Սոլեյմանիի ու իր 20-ամյա բարեկամական կապերը եղել են սրտագին ու ջերմ, ապա տարակուսանք է հայտնել, թե ինչպես է գաղտնի ձայնագրությունը հասել «աշխարհի մյուս ծայրը»։ Նա նաև ափսոսանք է հայտնել, որ դիվանագիտության ու «ռազմադաշտի» համադրության անհրաժեշտության վերաբերյալ տեսական, գաղտնի դիսկուրսը, ինչի նպատակն օգտակար փորձառությունների փոխանցումն է հաջորդ իշխանություններին, վերածվել է ներքին վեճի ու «քաշքշուկի», իսկ որոշ երևույթների սրտացավ ու ազնիվ շեղումը ներկայացվել է որպես անձի քննադատություն[14]։

Հարցազրույցի հեղինակ, վերլուծաբան Լեյլազը ևս, instagram-ի ուղիղ եթերում  անդրադառնալով ձայնագրության հրապարակմանը, շեշտել է, որ ցանկանում է տեսնել, թե արդյոք Տեղեկատվության նախարարությունն ի զորու է հայտնաբերել տեսագրությունը գողացող մարդուն, հնչեցնել անունը, թե Նաթանզի դեպքի օրինակով սպասելու է մինչև այն պայթի, հետո անունը հայտարարի։ Նա, հենվելով նշյալ գերատեսչության վրա, հավելել է, թե այն ընդունակ է միայն լսելու Լեյլազի հեռախոսային խոսակցությունները, ապա շեշտել, որ ձայնագրությունը հրապարակողը պետք է պատժվի[15]։

ԱՅԼ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ՀԵՏ ՓՈԽԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՇՈՇԱՓԵԼԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆ ՉԵՆ ԿՐԵԼ

Զարիֆը, հրապարակված ձայնագրությունում, ինչպես նշվեց, անդրադարձել է Իրան-5+1-ի  անդամ երկրների դիրքորոշումներին ու կատարած քայլերին, մասնավորապես Ռուսաստանին, ինչպես նաև այդ երկրի հետ համագործակցություններին  տարածաշրջանային հարցերում, որոնք, թերևս, քննադատական լույսի ներքո են ներկայացված։ Ուստի ենթադրվում էր, որ Մոսկվայի հակազդեցությունը համապատասխան է լինելու։ Սակայն Մոսկվայից հնչել է հավասարակշիռ և բավականին զուսպ արձագանք, որտեղ կարևորվել են Մոսկվա-Թեհրան պատմական փոխհարաբերությունները, ընդգծվել, որ ոմանք ձգտում են հարվածի տակ դնել դրանք։

Ապրիլի 29-ին Ռուսաստանի ԱԳ նախարարության խոսնակ Մարիա Զախարովան, անդրադառնալով Զարիֆի ձայնագրության արտահոսքին, շեշտել է, թե Ռուսաստանի համար չափանիշն Իրանի պաշտոնական դիրքորոշումն է, որի շրջանակներում Թեհրանը, բազմիցս բարձր գնահատելով Մոսկվայի գործելակերպը, JCPOA-ի առնչությամբ գոհունակություն է հայտնել։ Զախարովան ևս ձայնագրության տարածման համար ընտրված ժամանակը գնահատել է բանակցություններին հարվածող քայլ՝ հավելելով, որ Մոսկվան գիտի, թե դա ում ձեռքի գործն է։ Նա շեշտել է, որ Ռուսաստանի շահերը կամ գործընկերներին շահարկումների առարկա չի դարձնում, բայց և այնպես քննադատություն է հնչեցնում Զարիֆի հասցեին՝ նշելով, որ Մոսկվան իր գործընկերներին դատում է նրանց գործերով և ոչ թե չկշռադատված ու անընդունելի խոսքերով[16]։ Հավելենք, որ Զարիֆը ձայնագրությունում նշել է, որ Ռուսաստանն Իրանի հետ փոխհարաբերությունները գերադասում է այլ խողովակներով իրականացնել՝ երկրորդ պլան մղելով ԱԳ նախարարությանը։ Ռուսաստանի նման հակազդեցությունը մեծավ մասամբ պայմանավորված է այդ երկրի ԱԳ նախարարության պարզաբանումներով։

Իրանի ԱԳ նախարարության խոսնակը, դեռևս ապրիլի 26-ին անդրադառնալով Ռուսաստանի առնչությամբ հարցազրույցում արծարծված տեսակետներին, նշել էր, թե դրանք լոկ փորձագիտական տեսակետներ են, իսկ պաշտոնական տեսակետները ձևավորվում են այդօրինակ տարբեր, երբեմն նաև միմյանց հակասող տեսակետների, խոսույթների համագումարի արդյունքում, որը հայտարարվում է ԱԳ նախարարության ու այդ երկրի նախագահի կողմից։ Նա ընդգծել է նաև, որ Զարիֆը ռուս-իրանական փոխհարաբերությունների ընդլայնման ճարտարապետներից է, ապա հավելել, թե նա բազմիցս այցելել է Ռուսաստան, երկու երկրների փոխառնչությունները զգալիորեն ընդլայնվել են, և այդ միտումը շարունակվել է՝ ի հեճուկս որոշ ԶԼՄ-ների խանդավառության, ինչը որևէ ազդեցություն չի ունենալու երկու երկրների փոխհարաբերությունների զարգացման վրա[17]։

Հրապարակված ձայնագրությունում Զարիֆը, խոսելով JCPOA-ի մասին և դժգոհելով դիվանագիտությունը երկրորդ պլան մղելու առնչությամբ, անդրադարձել է ԱՄՆ նախկին պետքարտուղար Ջոն Քերիին, ով այժմ Ջո Բայդենի գլխավորած կառավարությունում՝  Ազգային անվտանության խորհրդում, կլիմայի փոփոխության հարցերով պատասխանատուն է։ ԱՄՆ Կոնգրեսում հանրապետական սենատորների ու ներկայացուցիչների պալատի որոշ անդամների խիստ զայրացրել է այն, որ Սիրիայում Իրանի ուժերի դիրքերի վրա Իսրայելի կողմից 200 անգամ կրակ բացելու մասին  Զարիֆին հայտնել է Քերին, ուստի պահանջում են նրա անհապաղ հրաժարականը։ Սա այն դեպքում, երբ Քերին իր թվիթերյան էջում հերքել է Զարիֆի խոսքերը, շեշտել, որ երբեք նրա հետ Իսրայելի գաղտնի գործողությունների մասին չի խոսել[18]։ Իսկ Պետքարտուղարության խոսնակ Նեդ Փրայսն այդ առնչությամբ շեշտել է, որ ընդհանրապես արտահոսքի տեղեկությունների հավաստիությունը կասկածելի է և հավելել, որ եթե այն ժամանակվա մամուլի ասուլիսներին հայացք նետենք, կտեսնենք, որ այդ տեղեկությունները բնավ էլ գաղտնի չեն եղել։ 

Հավելենք, որ ինչպես նշում են արևմտյան ԶԼՄ-ները, Իսրայելը երբեք ջանք չի գործադրել հերքելու Սիրիայում իրեն վերագրվող հարձակումները։ Ավելին, նշվում է, որ իսրայելցի բարձրաստիճան պաշտոնյաները 2018թ․ սեպտեմբերի 13-ին հայտարարել են, թե շուրջ մեկուկես տարվա ընթացքում այդ երկրի բանակն ավելի քան 200 հարձակում է իրականացրել Սիրիայում իրանական օբյեկտների ու դիրքերի դեմ[19]։  Այլ խոսքով՝ հաշվի առնելով պաշտոնական Վաշինգտոնի հայտարարությունները՝ ձայնագրությունը որևէ լուրջ ազդեցություն չի ունեցել այդ երկրի իրանյան քաղաքականության վրա, և որ JCPOA-ի վերականգնման առնչությամբ ջանքերը շարունակվում են։

Ինչպես հայտնի է, Սաուդյան Արաբիան ի սկզբանե դեմ է եղել և այսօր էլ չի փոխել իր դիրքորոշումը JCPOA-ի վերաբերյալ։ Հրապարակված ձայնագրությունում ևս Զարիֆը խոսել է այդ երկրի կողմից դժվարություններ հարուցելու ջանքերի մասին։ Նա խոսել է նաև Եմենի հարցում Էր Ռիյադի ոչ կառուցողական դիրքորոշման ու հրադադարի առնչությամբ պայմանավորվածությունը խախտելու մասին։ Հետևաբար կարելի էր ենթադրել, որ ձայնագրությունը կարող էր բացասաբար անդրադառնալ Իրաքի միջնորդությամբ երկու երկրների փոխհարաբերությունների բարելավման շուրջ գաղտնի բանակցությունների վրա։ Դրանք տեղի են ունեցել ապրիլի 9-ին Բաղդադում։ Վերջինս հաստատել է դա, սակայն Էր Ռիյադը պաշտոնապես հերքել է։

Իրան-Սաուդյան Արաբիա փոխհարաբերություններն ընդհատվել են 2016թ․ հունվարից, երբ Սաուդյան Արաբիայում հայտնի շիա հոգևորական Նամիր ալ Նամիրին մահապատժի ենթարկելու առնչությամբ Թեհրանում ցուցարարները գրավեցին այդ երկրի դեսպանությունը, ինչը Զարիֆը ձայնագրությունում ոչ միայն սխալ, այլև դավաճանական է գնահատել։ Ստեղծված իրավիճակում Սաուդյան Արաբիայի թագաժառանգ Մոհամեդ բին Սալմանը, ով երկրի դե ֆակտո ղեկավարն է, հայտնի է նաև խիստ հակաիրանական հայացքներով, ապրիլի 27-ին հեռուստազրույցի ժամանակ, ինչպես գնահատում են փորձագետները, ակնհայտ «խաղաղասիրական» երանգով ընդգծել է, թե Էր Ռիյադը ցանկանում է Իրանի հետ ունենալ «լավ ու հատուկ» փոխհարաբերություններ։ Նա չի պատասխանել գաղտնի բանակցությունների վերաբերյալ հեռուստալրագրողի հարցին, բայց նշել է, որ տարածաշրջանի ու միջազգային գործընկերների հետ ջանքեր են գործադրում Իրանի «բացասական վերաբերմունքների» հարցը լուծելու ուղղությամբ։ Սալմանը հավելել է նաև, թե Էր Ռիյադը չի ցանկանում, որ Իրանի վիճակն ավելի վատթարանա, այլ ընդհակառակը՝ ցանկանում է, որ Իրանը բարգավաճի և  տարածաշրջանին ու աշխարհին բարօրություն բերի[20]։ Էր Ռիադի խոսույթի նման փոփոխությունը, թերևս, պայմանավորված է Եմենի հարցի կարգավորմամբ, որտեղ երկրները միջնորդավորված պատերազմի մեջ են, և Իրանի ազդեցությունը հուսիների վրա անժխտելի փաստ է։ Չի կարելի բացառել նաև,  որ հրապարակված ձայնագրությունը ոչ թե բացասական, այլ ինչ-որ չափով դրական ազդեցություն է ունեցել՝ հաշվի առնելով դեսպանության սխալ համարելը։ 

***

Նախագահության ռազմավարական հետազոտությունների կենտրոնի հովանու ներքո իրականացվող նախագծի շրջանակներում, գաղտնի դասակարգմամբ, Իրանի ԱԳ նախարարի յոթժամյա ձայնագրությունից հրապարակվել է երեքժամյա հատված, որը վերաբերում է Իրանի ԱԳ նախարարության օրակարգային ու, թերևս, հրատապ հարցերին։ Ինչպես օրինակ, JCPOA-ի վերականգնման շուրջ բանակցություններն են, որոնք զգալի տեղ են գրավել ձայնագրությունում և խիստ կարևոր են Թեհրանի համար՝ ընդհանրապես, իսկ շուտափույթ լուծումը՝ բարենորոգչա-չափավորական թևի՝ մասնավորապես, քանի որ հարցի լուծումը նշանակալի դեր կունենա վերջիներիս համար նախագահական ընտրություններին։ Ահա թե ինչու է նախագահ Ռոհանիին մտահոգել առաջին հերթին հենց այդ հարցը, ինչը կապել է ներքին հնարավոր պառակտման հետ։

Իրականում էլ, կարելի է նշել, որ ձայնագրության հրապարակումը խիստ սրել է  համակարգում առկա քաղաքական ուժերի՝ պահպանողական ու բարենորոգչա-չափավորական թևերի միջև տարաձայնությունները, Սոլեյմանիի հետ Զարիֆի համակարծիք չլինելը, երկրում արդեն իշխող դարձած ընտրական մթնոլորտում պահպանողականների համար դարձել է մրցակցի դեմ հարվածային զենք։

Բացի այդ այս առումով նշանակալից են նաև Ռուսաստանի ու Չինաստանի հետ փոխհարաբերությունների վերաբերյալ Զարիֆի տեսակետները, որտեղ առկա են քննադատություններ։ Մինչդեռ պահպանողականները խիստ կարևորում են այդ երկրների հետ ռազմավարական մակարդակի փոխառնչությունները, նախագահ Ռոհանիի կառավարությանը և մասնավորապես Զարիֆին մեղադրում արևմտամետության համար, ահավասիկ խորհրդարանի խոսնակ Ղալիբաֆը, ով խիստ շահագրգիռ է Մոսկվայի հետ փոխհարաբերությունների սերտացմամբ։ Ավելին, նա ընթացիկ տարվա փետրվարի սկզբներին Մոսկվա կատարած այցից հետո հայտարարել էր, թե առաջիկա երկու շաբաթվա ընթացքում սկսվելու են Իրանի՝ ԵԱՏՄ-ին անդամակցելու շուրջ բանակցությունները, սակայն հետո լռություն տիրեց։

Ինչպես նշվել է վերևում, Ղալիբաֆը, որոշ հանգամանքներով պայմանավորված, այդ թվում նախագահի՝ նրա թեկնածության հավանականությամբ, խստագույնս քննադատություններ է հնչեցրել խնդրո առարկայի վերաբերյալ։ Ավելին, նա, ակնարկելով Զարիֆին ու համախոհերին, շեշտել է, թե վերջին իրադարձությունները պատճառ կդառնան, որ արևմտամետները վերջնականապես խայտառակվեն ու արմատախիլ լինեն երկրից[21]։ 

Չինաստանի դեպքում էլ բարենորոգիչները մեղադրվել են 25-ամյա համաձայնության հարցում պասիվություն դրսևորելու համար, դարձել պահպանողականների սուր քննադատությունների  թիրախ։ Այլ կերպ ասած՝ թեև Մոսկվայի հակազդեցությունը ձայնագրության հրապարակմանը հավասարակշիռ է, իսկ Չինաստանը, թերևս, լռել է, սակայն բացառված չէ, որ վերջիններս շահագրգիռ լինեն JCPOA-ի վերականգնման ձգձգմամբ մինչև Իրանի նախագահական ընտրությունների ավարտը։

Ահավասիկ, Ռուսաստանը բանակցությունների վերջին փուլից հետո, ի տարբերություն Իրանի լավատեսության, հայտնել է, թե լուրջ դժվարություններ կան և ձեռքբերումները շոշափելի չեն։ Մինչդեռ, թեև Թրամփի կողմնակիցներն ու հանրապետական սենատորները խիստ բացասաբար են ընկալել  հրապարակման մեջ Ջոն Քերիի մասին տեղեկությունը, սակայն պաշտոնական Վաշինգտոնը գերադասել է տեղեկության արտահոսքին լուրջ չվերաբերվել։ Քերիին վերագրվող մեղադրանքի առնչությամբ էլ ընդգծել  է, որ այդ մասին տեղեկությունները բնավ էլ գաղտնի չեն եղել։

Այլ խոսքով՝ «Իրան ինտերնեշնըլի» հրապարակումը, կարելի է ասել, որ գլխավորապես լուրջ ազդեցություն է ունեցել Իրանի ներքաղաքական զարգացումների վրա, խորացրել քաղաքական ուժերի միջև տարաձայնությունները, և գուցե դրանք նախագահական ընտրությունների վրա կունենան որոշիչ ազդեցություն։ Թեև Զարիֆը տարբեր առիթներով ձայնագրության մեջ նշում է, թե չի ցանկանում որպես նախագահի թեկնածու մասնակցել ընտրություններին, բայց և այնպես նա դիտվում է որպես չափավորա-բարենորոգչական թևի հնարավոր թեկնածուներից մեկը։ Այժմ ոմանք դա ոչ արդիական թեմա են համարում՝ տեղի ունեցածը գնահատելով նրա քաղաքական կարիերայի ավարտ, իսկ ոմանք էլ, ընդհակառակը, նշում են, որ ստեղծված իրավիճակը կնպաստի ընտրություններին նրա հաջողությանը։

Սակայն մայիսի 2-ին, թերևս, վերջնականապես դրվեց Զարիֆի քաղաքական կարիերայի վերջակետը։ Հեղափոխության առաջնորդը, խոսելով տեղի ունեցածի մասին և խիստ քննադատելով նրան, հայտնել է, որ «շատ մեծ սխալ» է գործել։ Թեև Զարիֆը խոնարհաբար ներողություն է հայցել առաջնորդին նեղացնելու առնչությամբ, սակայն հաշվի առնելով որոշ հանգամանքներ՝ դա չի հանգեցրել հրաժարականի։ Իրերն իրենց անուններով կոչելով՝ Շարիաթմադարիի խոսքով՝ ինքնազոհողության է գնացել և 61 տարեկանում քաղաքականապես անցել թոշակի, ինչը ենթադրելի էր հենց Շարիաթմադարիի խմբագրականից։

Էմմա Բեգիջանյան

Իրանագետ, ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1] Զարիֆի արտահայտած տեսակետները փաստերի արձանագրության նպատակ են ունեցել, https://www.isna.ir/news/1400020603681/%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE

[2] Նույն տեղում։

[3] Զարիֆի ձայնագրությունը գողացվել է․ Ռոհանիի կարգադրությունը Տեղեկատվության նախարարին հարցն ուսումնասիրելու մասին, https://mashreghnews.ir/news/1209393/%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D9%82%D8%AA-%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C

[4] «Քեյհան» օրաթերթ, ԱՄՆ կառավարությանը հրաժեշտ ու ներողության հայցում, 28 ապրիլի, 2021թ․։

[5] Ռոհանի․ Ձայնագրության հրապարակման նպատակը միջուկային ծրագրերի շուրջ բանակցությունների «հաջողությունը» հարվածի տակ դնելն է, https://www.radiofarda.com/a/iran-rohani-says-zarif-audio-file-published-to-harm-nuclear-talks/31226767.html

[6] Զարիֆի՝ հրապարակված հարցազրույցն ամբողջությամբ, https://www.youtube.com/watch?v=Q-J8QuYE5vI

[7] Նույն տեղում։

[8] Զարիֆի՝ հրապարակված հարցազրույցն ամբողջությամբ, https://www.youtube.com/watch?v=Q-J8QuYE5vI

[9] ԱՄՆ կառավարությանը հրաժեշտ ու ներողության հայցում, https://www.farsnews.ir/news/14000207001024/%D9%BE%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D9%87%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AE%D8%AF%D8%A7%E2%80%8C%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7

[10] Զարիֆի ձայնագրության արտահոսքի համար գլխավոր մեղադրյալը Հեսամըդդին Աշնան է, https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/02/07/2492649/%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D9%85%D8%AA%D9%87%D9%85-%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%81%D8%B4%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81

[11] Սաաիդ Լեյլազ․ Ձայնագրությունը հրապարակողը պետք է պատժվի, https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20210428-%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D9%84%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D9%87-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

[12] Պահպանողականների խիստ հակազդեցությունները․ դավաճաններին ներկայացնելու ենք դատական իշխանությանը, https://aftabnews.ir/fa/news/706435/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%D8%A6%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%88%D9%87%E2%80%8C%D9%82%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%85

[13] Զարիֆին «փչացնելու» ցունամիից հետո անհրաժեշտ է խորհել, https://www.irna.ir/news/84309889/%D8%B6%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%BE%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81

[14] Զարիֆ․ «Ռազամադաշտն» ու դիվանագիտությունը միմյանց լրացնող եմ համարում, չեմ հասկանում՝ ինչպես է ձայնագրությունը հայտնվել աշխարհի մյուս ծայրում, https://www.radiofarda.com/a/iran-zarif-reacts-to-audio-file-soleimani-diplomacy-secret/31226740.html

[15] Սաաիդ Լեյլազ․ Ձայնագրությունը հրապարակողը պետք է պատժվի, https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20210428-%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D9%84%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D9%87-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

[16] Ռուսաստանի հակազդեցությունը Զարիֆի հարցազրույցին․ Մեզ համար չափանիշ են Իրանի պաշտոնական դիրքորոշումները, https://www.radiofarda.com/a/31230188.html

[17] Զարիֆի արտահայտած տեսակետները փաստերի արձանագրության նպատակ են ունեցել, https://www.isna.ir/news/1400020603681/%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE

[18] Ջոն Քերին հերքել է Զարիֆի հետ Սիրիայի վրա Իսրայելի օդուժի հարձակումների մասին երկխոսությունը, https://www.radiofarda.com/a/john-kerry-denies-ever-discussing-the-israeli-strikes-in-syria-with-zarif/31225015.html

[19] Նույն տեղում։

[20] Մոհամեդ բին Սալման․ Ցանկանում ենք Իրանի հետ լավ փոխհարաբերություններ ունենալ, https://www.dw.com/fa-ir/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%AE%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%85/a-57357447

[21] Սաաիդ Լեյլազ․ Ձայնագրությունը հրապարակողը պետք է պատժվի,

https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20210428-%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D9%84%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D9%87-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

Քաղաքացիական ինստիտուտները հետպատերազմյան Իսրայելում` որպես բանակի զարգացման գործոն

Քաղաքացիական ինստիտուտների կողմից իրականացվող գործունեությունը երկրի ներսում բավականին կարևոր է իշխանությունների կողմից ավելի թափանցիկ, հաշվետու և պատասխանատու գործելակերպի համար: Այսինքնայս ինստիտուտները հանգեցնում են պետության որակապես առավել զարգացմանը, երբ երկրում քաղաքացիները մասնակից են դառնում երկրի ղեկավարման գործընթացին, իսկ իշխանությունները պատասխանատու են դառնում հասարակության առջև: Այս գործոններն իրենց ազդեցությունն ունեն նաև Զինված ուժերի (ԶՈւ)վրա: Սա կարևոր է հատկապես պաշտպանական ոլորտի կառավարման համար, այդ թվում՝ ԶՈւքաղաքացիական վերահսկողության ապահովման առումով, իսկ երկրում մեծացող ժողովրդավարական գործընթացներն էլ իրենց որոշակի ազդեցությունն են ունենում ԶՈՒ-ի վրա: Սա ունի երկու հիմնական պատճառ՝ նախ հասարակությունում քաղաքացիների պահանջատիրության և տեղեկատվություն ստանալու պահանջի մեծացումը և երկրորդ՝ հանրային կառավարման նկատմամբ քաղաքացիների վստահությունն ու աջակցությունն ունենալու անհրաժեշտությունը:

 Ուստի հասարակություն-քաղաքացի կապը պետք է լինի անխախտելի, երկուստեք գործենհամաժամանակացված, որն էլ կհանգեցնի հասարակության կողմից բանակի կազմակերպման, ինչպես նաև բանակի մասին պատկերացումների և կերպարի փոփոխության: Երկրի ԶՈւ-ի նկատմամբ քաղաքացիական վերահսկողության հաստատման արդյունավետությունը պայմանավորված է տվյալ հասարակության ժողովրդավարացման, բարեկեցության աստիճանով։ ԶՈւ-ի նկատմամբ հասարակության վերահսկողությունը սոցիալական, հասարակական բնույթի շարունակական, բազմաշերտ գործընթաց է, որում ներգրավված է հասարակությունն իր բոլոր ինստիտուտներով ու գործառույթներով։ Տվյալ երկրի և հասարակության ժողովրդավարական որակական աստիճանից է կախված, թե բանակի նկատմամբ հասարակական վերահսկողությունն ինչ արդյունավետությամբ կներկայացվի բանակ-պետություն հարաբերություններում: Սա առավել ակնհայտ ձևավորում ու զարգացում ստացավ Իսրայելում 20-րդ դարի կեսերին:

Իսրայելը, շրջափակված լինելով իրեն թշնամի արաբական պետություններով, չունենալով նաև հարուստ բնական ռեսուրսներ, ստիպված էր կառուցել բանակ, պետություն և տնտեսություն: Առաջին հայացքից թվում է, թե Իսրայելն առաջնահերթ պետք է ուշադրություն դարձներ բանակի վրա՝ անուշադրության մատնելով պետական, տնտեսական, քաղաքացիական ինստիտուտների ձևավորումը և առավել ևս դրանց զարգացումը: Իսրայելն առաջինը ձեռնամուխ եղավ պետականություն կառուցելու իր գործընթացին, չնայած դեռևս 20-րդ դարի առաջին տասնամյակներից հրեա քաղաքական-հասարակական գործիչներն ակտիվ աշխատանքներ են իրականացրել պաշտպանական-քաղաքացիական հարաբերությունների կանոնակարգման ուղղությամբ։

Իսրայելում պաշտպանական ոլորտի հարցերում ի հայտ եկավ մի սկզբունք, այսպես կոչված՝ «քաղաքացի-զինվորական»-ը, որը պետք է ուղենիշային լիներ բոլոր հրեաների համար։ Պետության հիմնադրումից հետո «քաղաքացի-զինվորական» մոդելը զգալի ազդեցություն ունեցավ երկրի պաշտպանական-քաղաքացիական հարաբերությունների կանոնակարգման առումով, որը նախատեսում էր ԶՈւ-ի զարգացման գործում հասարակության ինտեգրման մեխանիզմների ներդրում։ Սա, ընդհանուր առմամբ, իրենից չէր ներկայացնում միլիտարիզացիայի մակարդակի աճ, այն ուղղակիորեն հասարակությանը բերում էր մի կարգավիճակի, երբ Իսրայելի յուրաքանչյուր քաղաքացի ռազմական գործողությունների ժամանակ դառնում էր պատրաստի պրոֆեսիոնալ զինվոր: Այս իրավիճակին հասնելու համար Իսրայելից երկար ժամանակ չպահանջվեց, քանզի այդ երկիրը գրեթե յուրաքանչյուր 10 տարին մեկ լայնածավալ պատերազմի մեջ էր մտնում 300մլն-անոց արաբական աշխարհի դեմ: Այդ պատճառով այս գործընթացներն Իսրայելում տեղի ունեցան բավականին արագ, քանի որ այլընտրանքն ուղղակիորեն բացակայում էր:

1949թ. Բանակի կիրառման դոկտրինի հրապարակված կետերն ամբողջապես ներկայացնում են Իսրայելի իրավիճակն իր սահմաններից դուրս, ինչը գրեթե ամբողջապես համապատասխանում է հայաստանյան ներկայիս իրականության հետ, ինչպես օրինակ՝

  • Վեճը հարևանների հետ կայանում է ոչ թե սահմանների անհամաձայնության, այլ Իսրայելի գոյության համար: Իսրայելի թշնամիները պատերազմ կվարեն նրա դեմ այն ոչնչացնելու նպատակով:
  • Հաշվի առնելով աշխարհագրական դիրքը, ինչպես նաև թշնամու կենդանի ուժի և զինտեխնիկայի առավելությունը՝ իրական նպատակը պետք է լինի թշնամու զինված ուժերին այնպիսի հարված հասցնելը, որպեսզի այն շարքից դուրս գա հնարավորինս երկար ժամանակով:
  • Փոքր տարածքը, խիստ կտրտված սահմանները և ռազմաճակատին մոտ գտնվող բնակավայրերը զրկում են Իսրայելին ցանկացած ռազմավարական նշանակալիությունից: Պաշտպանվելու համար ոչ մի բնական խոչընդոտ գոյություն չունի:
  • Իսրայելը չի կարող վարել երկարատև պատերազմ: Պատերազմը ստիպում է իրականացնել բնակչության այնպիսի մեծ տոկոսի մոբիլիզացում, որ տնտեսությունը մի քանի շաբաթ անց պարզապես կդադարի գործել, իսկ պատերազմը կհանգեցնի ժողովրդագրական խնդիրների և այլն:

Իսրայելը ստեղծված իրավիճակում սկսեց նաև պետական, քաղաքացիական ինստիտուտների ձևավորման և զարգացման գործընթացը: Այն առաջնահերթ ենթադրում էր պետություն-բանակ տարանջատում: Սրա լավագույն օրինակը մեր օրերում պաշտպանության բանակի և պաշտպանության նախարարի հաստիքներն են (Հայաստանում՝ Գլխավոր շտաբ և Պաշտպանության նախարարություն), երբ պաշտպանության նախարարը հանդես է գալիս քաղաքացիական անձ, իսկ նախարարությունը՝ որպես քաղաքացիական վերահսկողության գործոններից մեկը, իսկ պաշտպանության բանակը՝ բուն մարտական գործողություններ և առաջադրանքներ իրականացնող մարմին: Իսրայելում ևս այս ձևն օգտագործվեց բանակի կառավարման համար։

 Իսրայելում իր ձևավորման առաջին տասնամյակումամբողջ հասարակությունն էր ռազմականացված և սերտաճած զինված ուժերին, իսկ քաղաքական վերնախավը տասնամյակներ շարունակ ամբողջապես ձևավորվում էր այն անհատներից, ովքեր ծառայել կամ նկատելի հաջողությունների էին հասել զինված ուժերում, այս ամենը, սակայն, առանց հարցականի տակ դնելու երկրի ժողովրդավարական բնույթը և բանակի ենթակայությունը քաղաքական ու քաղաքացիական իշխանություններին: Այս տեսանկյունից ռազմականացված հասարակության առավելություն կարող է դիտվել ռազմական բարձր արդյունավետությունը, սակայն դժվար կլինի դա վստահաբար պնդելը, քանի որ հասարակության մեծ մասը ծառայում է Զինված ուժերում կամ գտնվում է պահեստազորում ուկատարյալ պատրաստի բանակ ունենալու համար պատրաստ է որոշ «արժեքներ» ստորադասել մեծ մարտահրավերներին:

Այս համատեքստում անհրաժեշտ է նշել, որ օբյեկտիվ պատճառներով բանակը որոշակի ազդեցություն է ունենում պետության կամ քաղաքական գործընթացների վրա, ինչպես օրինակ, Իսրայելի պատմության ընթացքում վարչապետների մեծամասնությունը կամ նախկին գեներալներ են կամ զինվորականներ: Իհարկե,այս խնդրի օբյեկտիվությունը բխում է նրանից, որ Իսրայելում փողոցում քայլող յուրաքանչյուր քաղաքացի զինվորական է կամ այդպիսի ծառայության փորձ ունի: Նշված փաստը, սակայն, չի խանգարում, որ բանակը ենթարկվի երկրի քաղաքական ղեկավարությանը, որտեղ քաղաքացիական վերահսկողության ինստիտուտները կարևոր դեր են խաղում: Իհարկե, երկրում ռազմական հեղաշրջումներիվտանգմշտապես կա, սակայն քաղաքացիական ինստիտուտների զարգացման, ինչպես նաև ժողովրդավարության մակարդակի աճն ամբողջապես կանխում է երկրում խոշոր ցնցումները: Սակայն սրան պետք է ավելացնել այն փաստը, որ քաղաքական ղեկավարության հետ միասին երկրի ղեկը մշտապես եղել է նաև ռազմական ղեկավարների ձեռքին, ուստի այս երկու թևերի համընդհանուր գործունեությունն ամբողջապես կանխում է ԶՈւ-ի՝ քաղաքական գործընթացների մեջ խառնվելը: Ինչպես նաև չի կարելի շրջանցել այն փաստը, որ Իսրայելը մշտական լարվածության մեջ էր արաբական երկրների հետ, ուստի ռազմական թևը ոչ թե նայում էր երկրի սահմաններից ներս՝ որոշ գործընթացներին մասնակցելու գայթակղությամբ, այլ երկրի սահմաններից այն կողմ: Սա Իսրայելի Զինված ուժերի համարհիմնարար արժեք է:

Անկախացումից հետո բանակ-տնտեսություն հարաբերություններն ամենահետաքրքրականն էին Իսրայելում: Ամենահիմնական ու ամենասկզբունքային բաղադրիչն այն է, որ անվտանգությունը և ռազմական բաղադրիչը չեն դիտարկում մեկուսի։ Երկրի ու ժողովրդի անվտանգությունն այնտեղ դիտարկվում է ռազմական, քաղաքական, աշխարհաքաղաքական, իրավական, տնտեսական ու կրթամշակութային մի բազմաշերտ համապատկերում, որում յուրաքանչյուր շերտ ծառայում է համընդհանուր նպատակին և յուրովի կարևոր ու անփոխարինելի է։ Իսրայելում բանակի հզորացմանը զուգընթաց կամ նույնիսկ մի քայլ առաջ ապահովվել է սեփական երկրում ազատ ու ստեղծագործ աշխատանքով զբաղվելու և այն դեպի բանակ մղելուն միտված ռազմավարությունը։ Իսրայելի պաշտպանության բանակը, թերևս, ամենաշատն է հետաքրքրված երկրի բնակչության արհեստավարժության և համակրթվածության մակարդակի բարձրացմամբ, բանակի մարտունակությունն էլ անմիջականորեն առնչված է երկրի տնտեսական հրաշքին։ Բանակն ամենամեծ սպառող կառույցներից է, որը ցանկացած պետության, հատկապես անվտանգության լուրջ խնդիրներ ունեցող երկրների բյուջեների համար մեծ բեռ է։ Սակայն Իսրայելում բանակը «ֆինանսական բեռից» վերածվել է տնտեսական շարժիչ ուժի, քանի որ մատակարարումները լինում են առավելագույնս թափանցիկ, և այդ գործում խրախուսվում է հատկապես փոքր ու միջին բիզնեսների մասնակցությունը։

Այսպիսով, Իսրայելում պաշտպանական կառույցների նկատմամբ հասարակական վերահսկողության հաստատման գործիքակազմի կիրառությունը, որպես կանոն, աչքի է ընկել արդյունավետությամբ և նպաստել այդ պետությունում պաշտպանական-քաղաքացիական հարաբերությունների կանոնակարգմանը, հասարակությունում զինված ուժերի ինտեգրմանը, զինված ուժերի նկատմամբ հասարակական կարծիքում առկա կարծրատիպերի հաղթահարմանն ու բանակի դրական կերպարի ամրապնդմանը։

Բարդ ու բազմաշերտ է ազգ-բանակի կամ զանգվածային բանակի իսրայելական մոդելը։ Նրա բոլոր բաղադրիչները մի կողմ դնելով շեշտը դնել միայն համատարած զորակոչման վրա՝ պարզունակ ու վնասակար մոտեցում է։ Իսրայելում երիտասարդներին պատրաստում են բանակի համար՝ ուշադրություն դարձնելով ամեն մի մանրուքի վրա։ Իսրայելի բանակին պետք են ոչ միայն նվիրված ու հայրենասեր, այլև գիտակից ու բազմահմուտ զինծառայողներ, ինչի ուղղությամբ էլ բանակը լուրջ միջոցներ է ձեռնարկում քաղաքացիական կյանքում։

Այստեղ բանակ-պետությունը հանդես է գալիս ոչ թե որպես փոխզսպող ուժ, այլ համակարգը հստակ գործում է ուղղահայացով, ինչն արդեն հնարավորություն է տալիս բանակին հեռու պահել քաղաքական գործընթացներից, որքան էլ դրա գայթակղությունը բավականին մեծ է:

Պետությունը քաղաքացի-զինվոր կոնցեպցիայով առաջ է շարժվում՝ հիմնականում կենտրոնանալով երկու գործոնի համընթաց գործելու համար, ինչը պետությանը, բանակին, տնտեսությանը հնարավորություն է տալիս գործել առանձին, բայց ոչ մեկուսի, մեկը մյուսի հետ համաձայնեցնելով՝ երկիրը դարձնել աշխատող ամբողջական համակարգ:

Հարություն Մաթևոսյան

Ժողովրդավարության XVI դպրոցի շրջանավարտ

Աղբյուրներ և գրականություն

Սույն հոդվածի թեզերը զեկուցվել են Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտի (ՄԱՀՀԻ) 6-րդ՝ «Պաշտպանություն, անվտանգություն և ժողովրդավարություն» երիտասարդական ֆորումի ժամանակ։

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)

Նկարը՝ ՄԱՀՀԻ-ի

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Արդյո՞ք ՀՀ 2021թ. պետական բյուջեն ի զորու է ջնջել «Սև կարապների» թողած հետքերը. Ջուլիետա Թադևոսյան

Գլխավորը՝ եղե´ք պատրաստված: Կանխատեսումներն ունեն ցավազրկող և թերապևտիկ հատկություններ:
Զգո´ն եղեք և մի´ մոռացեք այդ կախարդական թվերի բթացնող հատկությունների մասին:
Պատրա´ստ եղեք բոլոր հնարավոր պատահականություններին[1]:

Նասիմ Նիքոլաս Թալեբ

2020թ. ինչպես ամբողջ աշխարհի գրեթե բոլոր երկրներ, այնպես էլ Հայաստան այցելեց «Սև կարապ»-ը: Ավելին, նախորդ աշնանն անցանք նաև անսպասելի  պատերազմի դաժան բովով:

Արդ, անառարկելի է, որ հետպատերազմյան և COVID-19 համավարակի՝ դեռևս շարունակվող «հաղթարշավի» պայմաններում երկրի ազգային անվտանգության ապահովման, օրեցօր հասունացող սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրների հրատապ լուծման «փրկօղակն» արդեն օրենքի ուժ ստացած երկրի գլխավոր ֆինանսական փաստաթուղթն է՝ պետական բյուջեն: Վերջինիս շուրջ կարող ենք ներկայացնել նախորդ տարում մեր կողմից կատարված նույն հարցադրումը[2], թերևս միանգամայն այլ տեսանկյունից… այն է՝ կարող ենք, արդյո՞ք, 2021թ բյուջեով նվազեցնել պատերազմի տնտեսական վնասները և դիմակայել արդեն մեկ տարուց ավելի շարունակվող համավարակին…

ՕՐԵՆՔԻ ՈՒԺ ՍՏԱՑԱԾ ԿԱՆԽԱՏԵՍՈՒՄՆԵՐ

Ի սկզբանե արձանագրենք, որ 2021թ. ևս ՀՀ պետական բյուջեն՝ սոցիալական ուղղվածությամբ, պահպանողական բյուջե է՝ միայն թե ոչ լավատեսական սպասումների ակնկալիքով: Այն անհապաղ վերանայման և լրամշակման կարիք ունի։

Ինչո՞ւ…

Այսպես. ՀՀ Ազգային ժողովը դեկտեմբերի 10-ին ընդունել է 2021թ․ պետական բյուջեի նախագիծը[3]։ ՀՀ 2021թ․ պետական բյուջեի եկամուտները սահմանվել են ՀՆԱ-ի 23.6%-ի չա­փով և կազմում են 1,509.5 մլրդ դրամ[4], որից հարկային եկամուտները և պետական տուրքերը` 1,440.1 մլրդ դրամ: Վերջինիս տեսակարար կշիռը ՀՆԱ-ի մեջ կազմում է 22.5%:

ՀՀ 2021թ․ պետական բյուջեի պակասուրդը կկազմի ՀՆԱ-ի 5.3 %-ը կամ 341.4 մլրդ դրամ[5], որի ֆինանսավորումը ներքին աղբյուրների գծով կկազմի 138.7 մլրդ դրամ, իսկ արտաքին աղբյուրների գծով՝ 202.7 մլրդ դրամ:

ՀՀ 2021թ․ պե­տա­կան բյու­ջեի եկամուտների հաստատված կանխատեսումներից, ինչպես նաև ՀՆԱ-ի պակասուրդի ֆինան­սա­վոր­ման հնարավորություններից ելնելով՝ ՀՀ կառավարությունը ծրագրում է 2021թ․ ապահովել ծախսերը ՀՆԱ-ի 28.9 %-ի կամ 1,850.9 մլրդ դրամի[6] չափով: Ընթացիկ ծախսերը կկազմեն 1,634.6 մլրդ դրամ կամ ՀՆԱ-ի 25.6%-ը: Ոչ ֆինանսական ակտիվների հետ գործառնությունների գծով ծախսերը ծրագրվել են 216.3 մլրդ դրամ՝ ՀՆԱ-ի 3.4%-ի չափով:

Ի՞նչ սպասումներ ու ռիսկեր են թաքնված թվերի հետևում: Ներկայացնենք ՀՀ պետական բյուջեի հիմնական ցուցանիշները 2017-2021թթ. ընթացքում (տե՛ս աղյուսակ 1) և փորձենք կատարել որոշակի եզրահանգումներ:

Աղյուսակ 1.

ՀՀ պետական բյուջեի հիմնական ցուցանիշները 2017-2021թթ., մլրդ դրամ[7]

Պետական բյուջեի ցուցանիշները2017թ.2018թ.2019թ.2020թ.[8]2021թ.[9]
Ընդամենը պետական բյուջեի եկամուտներ1210.01341,7  1565.5  1560.4  1509.5
այդ թվում`     
Հարկեր և տուրքեր1158.01258.11464.31349.81440.1
Պաշտոնական դրամաշնորհներ30.935.6  12.453.124,3
Այլ եկամուտներ44.123.8107.2  122.1  45,070,6  
Ընդամենը ծախսեր1504.81447.11629.41894.31850.9
Ընթացիկ ծախսեր1267.412991437.11668.21634.6
Ոչ ֆինանսական ակտիվների հետ գործառույթներ98.6172.4192.3226.1216.3
Պակասուրդ(-)/հավելուրդ (+)-150.1-156.9-63.9-339.9-341.4
Պետական բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորման աղբյուրները     
Ներքին69.375.2-13.3-359.3-138.6
Արտաքին80.881.777.219.4-202.7

ՎԵՐՋԻՆ ՀԻՆԳ ՏԱՐԻՆԵՐԻ ԱՌԱՆՑՔԱՅԻՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐԻ ՀԱՄԱԴՐՈՒՄ

Աղյուսակ 1-ում ներկայացված թվերն արդեն իսկ բավականաչափ խոսուն են: Այսպես, 2017-2021թթ. ընթացքում ՀՀ պետական բյուջեի եկամուտները 2017թ. համեմատությամբ չնայած դրսևորել են աճի միտում, սակայն 2020թ. արդեն նկատվում է եկամուտների նվազում, և 2021թ. դրանք կանխատեսվել են 1,509,5 մլրդ դրամ՝ 2020թ. նկատմամբ նվազելով 50,9 մլրդ դրամով: Ընդ որում, եկամտագոյացնող հիմնական գործոնը՝ հարկերը և տուրքերը, 2020թ արդեն իսկ համավարակի ազդեցությամբ պակասել են 2019թ. համեմատությամբ[10] 79,1 մլրդ դրամով՝ կազմելով 1,385.2 մլրդ դրամ:

Ինչ վերաբերում է նշված ժամանակահատվածում բյուջեի ընդհանուր ծախսերի ցուցանիշին, ապա արձանագրենք, որ COVID-19 համավարակին դիմակայման միջոցառումները հիմնականում նախատեսում էին ֆինանսական աջակցության տարբեր փաթեթներ՝ սոցիալական, տնտեսական ամենատարբեր ուղղություններով:

Եթե 2017-2019թթ. ընթացքում «ընդամենը ծախսեր»-ը դրսևորել են աճի միտում, և դա պետք է բոլոր դեպքերում դրական գնահատել, ապա 2020թ. 2019թ. համեմատությամբ 264,9 մլրդ դրամով ավելի գրանցված ծախսերը հիմնականում պայմանավորված էին համավարակի ազդեցությունները չեզոքացնելուն ուղղված ֆինանսական ներարկումներով:

Փաստորեն «Սև կարապ»-ն իր գործն արեց… ՀՀ 2020թ. պետական բյուջեի հաստատված և օրենքի ուժ ստացած կանխատեսումներն ի չիք դարձան[11]… Այս տիրույթում մտահոգիչ է նախորդ տարվա համեմատությամբ 2021թ. ընդհանուր ծախսերի 43,4 մլրդ դրամով պակաս հաստատված կանխատեսումը՝ 1,850,9 մլրդ դրամ, ինչն անխոս տրամաբանական չէ, և դժվար թե ֆինանսական ռեսուրսների նման ծավալով հնարավոր լինի գոնե մեղմել համավարակի շարունակվող ազդեցությունները և 44-օրյա պատերազմի դեռևս չգնահատված տնտեսական հետևանքները, որոնք հատկապես զգացնել կտան առաջիկա տարիներին:

Ինչ վերաբերում է ՀՀ 2021թ. պետական բյուջեի պակասուրդի ֆինանսավորման աղբյուրներին, ապա արձանագրենք այն իրողությունը, որ անկանխատեսելի իրավիճակում օրինաչափ է պետական բյուջեի պակասուրդի ավելացումը, ինչն ակնհայտ է 2021թ. պետական բյուջեի հաստատված կանխատեսումներում:

Ի դեպ, նշենք, որ ուսումնասիրվող առաջին երեք տարիներին պակասուրդը «ոսկե կանոն»-ի շրջանակներում էր, նկատելի էր դրական տեղաշարժ պակասուրդի ֆինանսավորման աղբյուրների ընտրության և դրա նվազեցման ուղղությամբ: Սակայն նախորդ և այս տարի արտակարգ իրավիճակներով պայմանավորված՝ օրինաչափությունները չպահպանվեցին: Այս շրջանակներում հատկապես մտահոգիչ է 2021թ. պակասուրդի ֆինանսավորման արտաքին աղբյուրների գերագնահատումը, ինչն անխոս Հայաստանի արտաքին պարտքի տիրույթում նոր ռիսկերի առաջացման վտանգ է պարունակում[12]:

Բավական է դիտարկել 2017-2021թթ. ընթացիկ ծախսերի ֆինանսավորման՝ տնտեսագիտական դասակարգման կառուցվածքի ծախսերի հարաբերակցությունը ՀՆԱ-ի նկատմամբ, և այստեղ արդեն բախվում ենք պարտքային ճգնաժամի խորացման փաստի հետ: Միայն տոկոսավճարների գծով ծախսերն ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում աճել են 0,8%-ով[13] և 2021թ. հաստատված կանխատեսումներում կազմելու են 197,7 մլրդ դրամ՝ ընդ որում 2017թ. նկատմամբ ավելանալով 75,6 մլրդ դրամով, իսկ 2020թ. նկատմամբ՝ 29,6 մլրդ դրամով: Առանձնակի չենք վերլուծում ՀՆԱ-ի նկատմամբ արտաքին պարտքի շեմը գերազանցելու փաստը[14]: Միայն արձանագրենք, որ 2019-2021թթ. փաստացի և հաստատված կանխատեսումներում ՀՀ կառավարության  պարտքի հարաբերությունը ՀՆԱ-ին կազմել է և կկազմի համապատասխանաբար՝ 49,9%, 61,5% և 66,0%:

Ընդգծենք, որ արդեն իսկ Հայաստանի պետական պարտքի կառավարմանը և հարկաբյուջետային կայունության ապահովմանն ուղղված միջոցառումները մինչ այս իրավիճակն էլ լուրջ ռիսկեր էին պարունակում: Ուստի և ճգնաժամային իրավիճակի շարունակվող խորացումն էլ ավելի է պարտքի հիմնախնդիրը մղում խոցելի դաշտ:

Հակիրճ անդրադառնանք նաև պետական բյուջեի ծախսային որոշ ուղղությունների, որոնք առաջացնում են նոր մարտահրավերներ և ի զորու չեն մոտ ապագայում «ջնջել» «Սև կարապների» թողած հետքերը:

Այսպես, 2021թ. ՀՀ պետական բյուջեի խոշոր ծախսային ուղղություններն են՝ սոցիալական ոլորտը, ընդհանուր բնույթի հանրային ծառայությունները և պաշտպանության ոլորտը: Ինչ վերաբերում է 2021թ. ՀՀ պետական բյուջեի հաստատված կանխատեսումներին, ապա դրանք համապատասխանաբար կազմում են ընդհանուր ծախսերի 43.6%-ը, 21.7%, 25.3%-ը: Ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում սոցիալական ոլորտի ծախսերի տեսակարար կշիռը ծախսերի ամբողջ ծավալում 2017թ. համեմատությամբ ավելացել է ընդամենը 0,9%-ով, «Պաշտպանություն, հասարակական կարգ, անվտանգություն և դատական գործունեություն» ոլորտում նվազել են 2,4%-ով, իսկ «Ընդհանուր բնույթի հանրային ծառայություններ  և պահուստային ֆոնդեր»-ի գծով ավելացել են է 1,9%-ով:[15] Այս տիրույթում, ևս մեկ անգամ նշենք, որ համավարակն անորոշ ժամկետներով դեռևս շարունակվում է, ամբողջությամբ գնահատված չեն նաև պատերազմի տնտեսական հետևանքները:

Ինչևէ, իրավիճակային առաջնահերթություններից ելնելով՝ հպանցիկ ներկայացնենք քննարկվող բյուջեում հատկապես երկրի պաշտպանության համակարգին նախատեսվող հատկացումները: Ռազմարդյունաբերության զարգացման ուղղությամբ պլանավորվում է 2021թ․ ավելի քան 18.0%-ով ավելացնել նոր տեխնոլոգիական ուղղություններով գիտահետազոտական աշխատանքների ֆինանսավորումը, ինչպես նաև ապահովել արտադրական կարողությունների զարգացումը[16]: Ընդ որում, ընդգծենք, որ ՀՀ պետական բյուջեի ծախսերի կառուցվածքը, ըստ գործառական դասակարգման խմբերի, գրեթե փոփոխություններ չի կրել վերջին տարիներին: Այսպես, կարող ենք փաստել, որ  2020թ. հունվար-դեկտեմբերին 2019թ. նույն ժամանակահատվածի համեմատությամբ պաշտպանությանն ուղղված ծախսերն աճել են 1,4%-ով, առողջապահության ոլորտում՝ 1,7%-ով, իսկ կրթության ոլորտում դրանք  նվազել են 0,4%-ով[17]: Ավելին, 2021թ. կրթության ոլորտի ծախսերը բյուջետային  ծախսերի ընդհանուր ծավալում նույնն են, ինչ 2017թ., այն է՝ 8,3%: Նույն համեմատությունների շրջանակներում առողջապահության ծախսերն ավելացել են 0,9%-ով, իսկ զուտ սոցիալական պաշտպանության ծախսերը՝ 0,1%-ով: Վերջին տարիների հատկացումների հետ համադրումը լուրջ մտորումների տեղիք է տալիս:

 Այսպիսով, բազմիցս կարևորել ենք, սակայն մեկ անգամ ևս նշենք, որ ռազմավարական պլանավորման տեսանկյունից երկրում լուրջ մարտահրավերներ կարող են ծագել այն իրողությունից, որ վերջին տարիներին գրեթե փոփոխություններ չեն կրել պաշտպանության, կրթության, առողջապահության ոլորտներում կատարվող ծախսերը: Եթե հավելենք նաև այս դաշտում բազմարկչի գործողության ազդեցությունները, ապա մոտ ապագայում միանգամայն ակնհայտ են հնարավոր կորուստներն ու ձեռքբերումները: Անառարկելի է այս ծախսերի ուղղվածության, դինամիկայի կարևորումը՝ մասնավորապես հարավկովկասյան գեոքաղաքական իրավիճակից ելնելով: Այն պարզապես պարտադրում է զգոն լինել և այս ոլորտում իրականացնել բացառապես ազգանպաստ միջոցառումներ:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ինչ խոսք,  չենք կարծում, որ  ֆինանսավորման նման ծավալները կարող են 2021թ. ապահովել տնտեսական աճի նույնիսկ նման ցածր կանխատեսումը՝ 3,2%[18]: Ուրեմն նաև կան դեռևս չլուծված և ապագայում առավել նոր մարտահրավերներ:

Ամփոփելով 2021թ. իրականացվող հարկաբյուջետային քաղաքականության  վերոնշյալ նկարագրությունը՝ կարող ենք արձանագրել, որ ճգնաժամային իրավիճակով պայմանավորված՝ դեռևս շարունակվում են տնտեսության անկումային միտումները[19]:

Առկա են անորոշություններ ինչպես համավարակի տևողության, այնպես էլ հարկաբյուջետային կանխատեսումների հնարավոր շեղումների հետ կապված:

Ասվածը թույլ է տալիս եզրահանգել, որ հարկաբյուջետային շրջանակը վերանայման կարիք կունենա՝ նկատի ունենալով մասնավորապես այնպիսի առաջնահերթ ոլորտներ, ինչպիսին պաշտպանությունն է և երկարաժամկետում՝ կրթությունը:

Ջուլիետա Թադևոսյան

Տնտեսագիտության թեկնածու, դոցենտ, ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին  քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)

Նկարը` Ջուլիետա Թադևոսյան / © AIISA


[1] Սև կարապը, Նասիմ Նիքոլաս Թալեբ, Եր., Անտարես, 2021թ., էջ 271։

[2] Ջուլիետա Թադևոսյան, Կարող ենք, արդյո՞ք, 2020թ․ ավելի լավ ապրել  

[3] ԱԺ-ն ընդունեց 2021թ. պետական բյուջեի նախագիծը, Factor.am 

[4] ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, «ՀՀ 2021թ. պետական բյուջեի մասին» ՀՀ օրենքը, Բյուջեի հավելվածներ

[5] Տե՛ս նույն տեղում։

[6] Տե՛ս նույն տեղում։

[7] ՀՀ վիճակագրական կոմիտե, Տարեգրքեր, Հայաստանի վիճակագրական տարեգիրք 2020, Ֆինանսներ 

[8] ՀՀ վիճակագրական կոմիտե, Հրապարակումներ ըստ տարիների, ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2020թ. հունվար-դեկտեմբերին

[9] ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, Պետական բյուջե 2021թ., ՀՀ Կառավարության 2021թ. Բյուջետային ուղերձ-բացատրագիր

[10]Նշենք, որ 2019թ. բյուջետային եկամուտների նկատելի դինամիկան բացառապես պայմանավորված էր ավտոմեքենաների ներկրման փաստով։

[11] Ջուլիետա Թադևոսյան, ՀՀ 2020թ. Պետական բյուջեի վերաբերյալ, ՏԶՆԿ

[12] Ջուլիետա Թադևոսյան, ՀՀ Կառավարության Արտաքին պարտքի անվտանգային ռիսկերը, REGST

[13] ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, ՀՀ կառավարության 2021թ. բյուջետային ուղերձ-բացատրագիր, էջ 112։

[14] Տե՛ս նույն տեղում, էջ 202։

[15] ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, ՀՀ կառավարության 2021թ. բյուջետային ուղերձ-բացատրագիր, էջ 117։

[16] ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, ՀՀ կառավարության 2021թ. Բյուջետային ուղերձ- բացատրագիր, էջ 20։

[17] Տե՛ս նույն տեղում։

[18] ՀՀ ֆինանսների նախարարություն, ՀՀ կառավարության 2021թ. Բյուջետային ուղերձ-բացատրագիր, էջ 52։

[19] ՀՀ վիճակագրական կոմիտե, Հրապարակումներ, ՀՀ սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2021թ. հունվարին, Մակրոտնտեսական ցուցանիշներ

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Թուրքիան` Ադրբեջանում. դանդաղ օկուպացիա, տնտեսական և ռազմական կախվածություն

Թուրքիան, որն աշնանը պատերազմ հրահրեց Արցախի դեմ, Ադրբեջանին տրամադրած աջակցության դիմաց փորձում է նրան զրկել ինքնիշխանությունից: Էրդողանի աշխարհաքաղաքական նկրտումների շարքում են Բաքվի լիարժեք կախվածությունն Անկարայից, այդ թվում` տնտեսական ոլորտում:

Դանդաղ օկուպացիա

Թուրքիան Ադրբեջանում սկսել է ամրապնդվել դեռ ԽՍՀՄ փլուզումից անմիջապես հետո: Արցախյան պատերազմը, Ռուսաստանի ներքին խնդիրները, Ադրբեջանում առկա ներքաղաքական ու հասարակական իրավիճակն Անկարային հնարավորություն տվեցին ռազմական և քաղաքական առումներով ներկայություն ունենալ այնտեղ:

Սկսած 1992թ.-ից` ադրբեջանցի զինվորականներն ուսում են ստանում թուրքական ռազմական բուհերում: 1994թ. երկու երկրների միջև կնքվել է ռազմավարական գործընկերության և փոխադարձ օգնության համաձայնագիրը, որն էլ ավելի է խթանել ռազմական համագործակցությունը: 1996թ.-ից Ադրբեջանում գործում է թուրք խորհրդականների մշտական խումբը, որը կառավարվում է Թուրքիայի ԶՈՒ ԳՇ-ի կողմից:

Չնայած պայմանագրերի մեծ մասը գաղտնի են, բաց աղբյուրներից հայտնի է, որ 2006-2008թթ. Ադրբեջանը թուրքական Roketsan-ից գնել է 244 մլն դոլարի հրետանային համակարգեր ու զրահատեխնիկա, անվարձահատույց ստացել է 20 մլն դոլարի սպառազինություն:

Ադրբեջանը Թուրքիայից ստանում է ժամանակակից զինատեսակներ, ինչպիսիք են Bayraktar TB2 ԱԹՍ-ները, TRG-300 Kaplan ՀԿՌՀ-երը, հակատանկային կառավարվող MAM-L ռումբերը: Հայտնի է, որ առաջիկայում Բաքուն ստանալու է «երկինք-երկիր» դասի SOM գերճշգրիտ թևավոր հրթիռներ, որոնք նախատեսվում է տեղադրել ՄիԳ-29 կործանիչների և Սու-24 ռմբակոծիչների վրա:

Հաղորդվում է, որ Արցախյան վերջին պատերազմի ժամանակ Ադրբեջանում 1500 թուրք զինվորական է գտնվել` գումարտակից մինչև Գլխավոր շտաբի խորհրդականներ, ԱԹՍ-ների ու ՀՏԿՀ-ների օպերատորներ, տարբեր զինատեսակների տեխնիկական մասնագետներ: Ադրբեջանի օգտին են գործել նաև թուրքական հետախուզական ծառայությունները: Ընդհանուր առմամբ` Ադրբեջանի տարածքում անցկացվող զորավարժությունների, անձնակազմի վերապատրաստման, սպառազինության սպասարկման և ռազմատեխնիկայի միջոցով` Թուրքիան կարողացել է իր մշտական ներկայությունն ապահովել այնտեղ` զինված ուժերը վերցնելով իր վերահսկողության տակ:

Ադրբեջանցի 77 զինվորականներ Էրդողանի փեսայի (Բայրաքթարն արտադրողը, խմբ.) կողմից անօդաչուների կիրառման ուսուցման հավաստագիր է ստացել:

Նշվում է, որ Թուրքիան նաև կադրային լուրջ քաղաքականություն է տարել Ադրբեջանի ռազմական կառույցներում` աշնանը սանձազերծած պատերազմից առաջ:

Անկարայի համար գլխավոր խնդիրը սկսած 2010թ.-ից Ադրբեջանում ռազմաբազաներ ունենալն է: Պատճառաբանությունն, իբր, այնտեղից դեպի Թուրքիա գնացող նավթի և գազի խողովակների անվտանգության ապահովումն է: Թուրքական լրատվամիջոցները շտապեցին նաև հայտարարել, որ ավիաբազաներ են կառուցվելու Գյանջայում, Գաբալայում և Լենքորանում: Թեև սա ադրբեջանական պաշտոնական աղբյուրները հերքեցին, սակայն համարվում է, որ տեղեկությունն ունի իր հիմքերը:

Տնտեսական զավթողականություն

Օգտվելով Արցախյան հակամարտությունից և Նախիջևանի անկլավային կարգավիճակից, որոնք բարդացրել են Ադրբեջանի և Ռուսաստանի տնտեսական համագործակցությունը, Թուրքիան փորձել է խաղալ «տնտեսության փրկչի» դերը: Իրականում` լուծում է իր աշխարհաքաղաքական խնդիրը` ներխուժելու Կասպից ծովի տարածաշրջան, այնտեղից` դեպի Կենտրոնական Ասիա:

Արտաքին առևտրաշրջանառության ցուցանիշներով Ադրբեջանի թիվ մեկ գործընկերն Իտալիան է, երկրորդը` Թուրքիան: Երրորդ տեղում Ռուսաստանն է` չնայած, որ վերջինը Հայաստանի հետ մասին ԵԱՏՄ-ում և ՀԱՊԿ-ում է:

Ու թեև թուրք պաշտոնյաները հայտարարում են, որ Ադրբեջանի հետ առևտրաշրջանառությունը կարող են հասցնել տարեկան մինչև 15 մլրդ դոլարի, սակայն 2020թ. այն կազմել է 2,2 մլրդ դոլար: Ակնհայտ է, որ հնչեցվող մեծ թվերով Անկարան այլ նպատակ է հետապնդում (տնտեսական վերահսկողություն Ադրբեջանի նկատմամբ): Հիշեցնենք, որ մարտի 1-ից Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև ազատ առևտրի համաձայնագիրն է ուժի մեջ մտել:

Ընդգծվում է, որ Թուրքիան այդպիսի միջոցներ պարզապես չունի, ինչի վկայությունն է Չինաստանից 30 մլրդ դոլարի վարկ վերցնելը: Ներկայումս, փորձելով Բաքվից ստանալ ռազմական աջակցության «վճարը», Էրդողանը սկսելու է պահանջել էներգակիրների գների նվազեցում, մինչդեռ Ադրբեջանը կարող էր նույն գազն ու նավթը իրեն ձեռնտու գներով վաճառել Ռուսաստանի, Վրաստանի և Իրանի տարածքով:

Նշվում է, որ Անկարան զոհաբերում է իր գործընկերներին` հանուն իր շահերի: Սրա վկայությունն է ի հակադրություն չինական «Մեկ գոտի, մեկ ուղու» և ԵԱՏՄ-ի Թուրքիա-Ադրբեջան-Թուրքմենստան միջանցքի մասին քննարկումը, որը բխում է նաև Արևմուտքի շահերից:

Մեկ ա՞զգ, թե՞ մեկ պետություն

Թուրքական պանիսլամական և պանթյուրքական քաղաքականության առաջին զոհը հենց Ադրբեջանն է, որի համար ստեղծվել է «Մեկ ազգ, երկու պետություն» տերմինը, սակայն թուրքական կողմի հրապարակած «ապագա» սուլթանության քարտեզներում Ադրբեջան պետություն գոյություն չունի:

Եթե ներկայումս Ադրբեջանը և Թուրքմենստանն Թուրքիայից արդեն կախվածության մեջ են, ապա հաջորդը Ղազախստանն է. ղազախական լրատվամիջոցներում արդեն լայնորեն քարոզվում է «Մեծ Թուրանին» միանալու գաղափարը` որպես Թուրքիայի հետ կրոնական և լեզվական ընդհանրություն:

Համարվում է, որ Ադրբեջանում թուրքական ռազմաբազաների տեղակայման արդյունքում ոչ միայն Բաքուն ավելի շատ կախվածության մեջ կհայտնվի Անկարայից, այլև ադրբեջանցիները կսկսեն մասնակցել թուրքական զավթողական գործողություններին` տարբեր ուղղություններում` Սիրիա, Լիբիա, Իրաք, Արևելյան Միջերկրածով:

Համարվում է, որ այս գործընթացը կարող է հանգեցնել Ադրբեջանի և Իրանի հարաբերությունների բարդացմանը: Իրանը ոչ միայն Թուրքիայի ռազմական հակառակորդն է Սիրիայում, այլև բացասաբար էր վերաբերվում Արցախում թուրք-ադրբեջանական ահաբեկչական գործողություններին` իր սահմանների երկայնքով տեղակայելով ՀՕՊ համակարգեր, ԻՀՊԿ-ի ցամաքային ուժեր: Բացի այդ` Իրանի հետ որոշ տնտեսական ծրագրեր բավականին ձեռնտու են Ադրբեջանի համար:

Ադրբեջանում թուրքական ներկայությունը չի կարող չանհանգստացնել նաև Ռուսաստանին. Անկարան ՆԱՏՕ-ի անդամ է, ուստի նրա բազաները Մոսկվայի համար թիրախ են, իսկ այս դեպքում նաև` խոցման տիրույթում են:

Նշվում է, որ նոյեմբերի 9-ի Հայտարարությամբ Ալիևն ինքնուրույնություն է դրսևորել: Արդյունքում Թուրքիան ավելի քիչ բան է ստացել, քան ակնկալել է, բայց և` ավելին, քան ունեցել է մինչև պատերազմը:

Բաքվի համար ներկայումս կարևոր է հավասարակշռված քաղաքականությունը: Թուրքիայի դեպքում Ադրբեջանը նրա մասնակցությունից ակնկալում է ստանալ հակամարտության վերջնական ցանկալի լուծումը, տնտեսական, տրանսպորտային, ենթակառուցվածքային և ինտեգրացիոն հնարավորությունները:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Վեթինգը՝ որպես Հայաստանի դատաիրավական համակարգի վերափոխման կառուցակարգային գրավական

ՆԱԽԱԲԱՆ

Հայաստանի Հանրապետությունը, միջազգային չափորոշիչների համաձայն, տարիներ շարունակ դասվել է կիսաավտորիտար պետությունների շարքին[1], ինչի առանցքային պատճառներից մեկը դատական և իրավապահ մարմիններում համակարգային կոռուպցիան էր և այդ մարմինների քաղաքականացվածության բարձր աստիճանը։

2018թ․ ապրիլ-մայիսին տեղի ունեցած Թավշյա հեղափոխությամբ սկիզբ դրվեց քաղաքական ռեժիմի տրանզիտի գործընթացին դեպի ժողովրդավարություն։ Այս առումով 2018թ․ դեկտեմբերի 6-ին տեղի ունեցած խորհրդարանական արտահերթ ընտրությունները, լինելով ազատ, արդար և թափանցիկ, կարևոր քայլ էին Հայաստանի ժողովրդավարացման ճանապարհին, քանի որ գցում էին ընտրական ինստիտուտի ֆունկցիոնալության վերականգնման հիմքերը՝ սկիզբ դնելով հանրային իշխանության համակարգի ինստիտուցիոնալ լեգիտիմացման գործընթացին։ Այդուհանդերձ, մեկ համապետական ընտրության օրինական բնույթը, այն էլ ժողովրդական ապստամբության միջոցով ոչ ժողովրդավարական իշխանության հեռացումից հետո ձևավորված էյֆորիկ տրամադրությունների և կուսակցական  համակարգի կոլապսի պայմաններում, չի կարող երաշխավորել գործուն սահմանադրական ժողովրդավարություն։ Դրա համար անհրաժեշտ են խորքային ինստիտուցիոնալ փոփոխություններ, որոնք ուղղված կլինեն քաղաքական, վարչա-դատական և տնտեսական համակարգերի իրական ապակենտրոնացմանը, դատական և իրավապահ (ուժային) մարմիններում համակարգային կոռուպցիայի և քաղաքական աֆիլացվածության երևույթների և ռիսկերի չեզոքացմանը, ընտրական և կուսակցական համակարգերի ժողովրդավարական բարեփոխումներին, այդ թվում՝ քաղաքական համակարգի հնարավորին դեկապիտալիզացիային։

Ցանկացած բարեփոխում բացի ինստիտուցիոնալ բաղադրիչից ունի կոնկրետ սոցիալական և կադրային տարրեր, հատկապես, երբ խոսք է գնում ժողովրդավարական փոխակերպման փուլում պետական և քաղաքական ինստիտուտների բարեփոխումների մասին։ Անցյալի ավտորիտար քաղաքական պրակտիկան և պետական ինստիտուտների կոռուպցիոն վարքագիծը հանգում են կոնկրետ կազմակերպիչների և կատարողների՝ պաշտոնատար անձանց և քաղաքական գործիչների, սոցիալական որոշակի շահառու շերտերի, որոնց իրավական և փաստացի սոցիալական կարգավիճակի, քաղաքական և պետական որոշումների վրա ունեցած ազդեցության չչեզոքացման պարագայում ավտորիտար ինստիտուցիոնալ հիշողությունը կպահպանվի, և «օլիգարխիայի երկաթյա օրենքի» տրամաբանության համաձայն՝ 2018թ․ ժողովրդավարական նվաճումներն արագորեն կփոշիանան՝ ճանապարհ հարթելով բռնապետական քաղաքական ռեժիմի վերահաստատմանը[2]։

Սույն հետազոտության շրջանակում անդրադարձ կկատարվի պետական համակարգի զտման ամենագործուն մեխանիզմին՝ վեթինգին, Հայաստանում վերջինիս կիրառման հնարավորությանը և վեթինգի կարևորությանը ժողովրդավարական փոփոխությունների համակարգային կայունության և անշրջելիության ապահովման համար։

ՎԵԹԻՆԳԻ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՓՈՐՁԸ

Վեթինգը հայերեն թարգմանությամբ նշանակում է «բարեվարքության ստուգում» կամ «զտում»։ Այն հանրային ծառայողների բարեվարքության և արհեստավարժության ստուգում է, որի նպատակն է զբաղեցրած պաշտոններից ազատել կամ կարգապահական պատասխանատվության այլ միջոցի ենթարկել հանրային այն ծառայողներին, ովքեր ունեն անձնական, քաղաքական, տնտեսական, ընտանեկան, բարեկամական կամ այլ անթույլատրելի առնչություններ և շահեր՝ կապված նախորդ ավտորիտար վարչակազմի կոռուպցիոն հանցագործությունների, մարդու իրավունքների կոպիտ և (կամ) պարբերական խախտումների, այդ թվում՝ ակնհայտ անարդար և ապօրինի դատական ակտերի կայացման, լիազորությունների չարաշահման հետ[3]։

Վեթինգն անցումային արդարադատության հիմնական գործիքներից է և կիրառվում է քաղաքական ռեժիմի փոփոխության ժամանակ, երբ ավտորիտարիզմից անցում է կատարվում դեպի ժողովրդավարություն։ Ժողովրդավարական անցման ժամանակ վեթինգի շնորհիվ ապահովվում է պետական ինստիտուտների փոխակերպումը մարդու իրավունքները խախտող և հասարակության որոշակի շերտի շահերը ներկայացնող համակարգից դեպի մարդու իրավունքների պաշտպանությանն ուղղված, չարաշահումները կանխող և անկողմնակալորեն ամբողջ հանրությանը ծառայող համակարգի[4]։ Փաստորեն վեթինգը յուրօրինակ քավարան է, որի շնորհիվ տեղի է ունենում քաղաքական և պետական համակարգի «մաքրագործում» և այդպիսով «նոր սկզբի» ինստիտուցիոնալ, քաղաքական և բարոյական հիմքերի ձևավորում։

Ըստ էության, վեթինգը կոռուպցիայի դեմ պայքարի ինստիտուցիոնալ համակարգի կարևոր ենթաբաժին է և առանձնահատուկ ուղղություն։ Հակակոռուպցիոն սովորական միջոցներից վեթինգը տարբերվում է իր համապարփակ բովանդակությամբ և արտակարգ էությամբ, երբ նպատակ է հետապնդվում ոչ թե գործող պետական համակարգի շրջանակում պայքարել կոռուպցիոն հանցագործությունների կամ շահերի բախման առանձին դեպքերի դեմ, այլ փոփոխել հենց համակարգն ինքնին՝ կազմաքանդելով պետական մարմինները, հանրային ծառայողներին շաղկապող անօրինական կապերն ու դրանց վրա հիմնված հասարակական հարաբերությունները՝ նեպոտիզմը, հովանավորչությունը, կուսակցական կամ քաղաքական լոյալության հետևանքով քաղաքական չեզոքության խախտումը, քրեական ենթամշակույթի ներկայացուցիչների հետ առնչությունները և այլն։ Արդյունքում ինստիտուցիոնալ և գործնական հիմքեր են ստեղծվում կոռուպցիայի, անօրինական վարչարարության և հանրային ռեսուրսների օգտագործմամբ կազմակերպված հանցավորության պատճառներն ու պայմանները հիմնովին վերացնելու և հանցավորության դեմ պայքարը նոր բարենպաստ մեկնարկային պայմաններում ծավալելու համար։

Վեթինգը չի լուծում կոռուպցիայի իսպառ վերացման հարցը, սակայն զրկում է կոռուպցիան իր համակարգային հատկանիշից, ինչի արդյունքում կոռուպցիոն հանցագործությունները դառնում են ավելի փոքրաթիվ և նվազ վտանգավոր, իսկ դրանց դեմ պայքարը՝ ավելի արդյունավետ և պակաս ռեսուրսատար։

Վեթինգը կարող է ընդգրկել հանրային ծառայության ամբողջ համակարգը կամ կենտրոնանալ դրա առանձին՝ մարդու իրավունքների պաշտպանության հետ առավել կապված, ինչպես նաև կոռուպցիայի և մարդու իրավունքների խախտման առավելագույն ռիսկ պարունակող պետական ինստիտուտների՝ իրավապահ մարմինների և դատարանների վրա։ Բացի այդ բարեվարքության ստուգում կարող են անցնել համապատասխան պետական մարմինների միայն բարձր պաշտոններ զբաղեցնող անձինք, կամ ստուգման գործընթացում կարող է ընդգրկվել ամբողջ պաշտոնեական անձնակազմը։

Որպես կանոն անցումային արդարադատության ինստիտուտ համարվող այս իրավական գործիքի թիրախները երկուսն են՝ հանրային ծառայողի ազնվությունը (integrity) և մասնագիտական կարողունակությունը (capacity)։ Վերջինս ներառվում է նաև ավելի լայն ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների համատեքստում, սակայն դրա սինթեզումը մասնագիտական ազնվության հետ կարող է տալ ավելի լավ արդյունք[5]։ Իրականում ժողովրդավարական անցման շրջանում մեծագույն մարտահրավերներից մեկի՝ պետա-իշխանական համակարգի և հատկապես դրա դատա-իրավական սեգմենտի ժողովրդավարական և իրավական դիսֆունկցիոնալության հաղթահարման համար կարևոր է մի կողմից նախընթաց ոչ ժողովրդավարական փուլում մարդու իրավունքների և օրենքի կոպիտ խախտումների համար անհատական պատասխանատվություն կրող պետական պաշտոնատար անձանց պաշտոնանկությունը, իսկ մյուս կողմից ակնհայտ ոչ արհեստավարժ կադրերի զտումը, որոնք, օրինակ, պաշտոնի են նշանակվել օրենսդրության պահանջների և ընթացակարգերի խախտմամբ։

Ավտորիտար կամ կիսաավտորիտար ռեժիմի պայմաններում գործառող պետական համակարգն ունի բոլորովին այլ անձնակազմ, կառուցվածք և կորպորատիվ վարքագիծ։ Հանրային հաշվետվողականության և թափանցիկության պակասորդը, կոռուպցիայի տարատեսակ դրսևորումների անխափան ընթացքը ենթադրում են անձնական և մասնագիտական անկայուն որակներ ունեցող, կորպորատիվ լոյալության չգրված կանոններին հետևող, անգամ քրեական աշխարհի հետ աղերսներ ունեցող պաշտոնատար անձանց առկայություն, կոռուպցիան խթանող և կոռուպցիոն գործարքների արդյունավետ իրականացման տրամաբանությամբ գործող ինստիտուտներ՝ օրենքներ, ներքին իրավական ակտեր, պետական մարմինների ուռճացված հաստիքացուցակներ, ներքին հաշվետվողականության և աստիճանակարգության համապատասխան ենթահամակարգեր և այլն։

Նոր պայմաններում հին կազմով և ինստիտուցիոնալ տրամաբանությամբ գործող պետական համակարգը կարող է դառնալ ժողովրդավարական բարեփոխումների հիմնական խոչընդոտը։ Հետևաբար, ժողովրդավարական քաղաքական ռեժիմի հաստատման համար վեթինգի կարևորությունը դժվար է գերագնահատել։ Ընդ որում, կարևոր է նաև նկատառել, որ վեթինգը չունի պատժելու նպատակ, հետևաբար այս գործընթացը չպետք է գնահատվի քրեական օրենսդրության սկզբունքներով։ Փոխարենը վեթինգն ունի կանխարգելիչ նպատակ, այսինքն միտված է պետաիշխանական համակարգը կամ առնվազն դրա դատաիրավական հատվածը «զտել» այնպիսի պաշտոնյաներից, ովքեր հավատարիմ չեն ժողովրդավարական պետությանն ու սահմանադրական կարգին։ Անձի պաշտոնանկությունը լոկ հանրային ծառայողի՝ նոր դեմոկրատական չափանիշներին անհամապատասխանության իրավական հետևանքն է, այլ ոչ թե պատժի միջոց[6]։

Իհարկե, վեթինգի կոնկրետ միջոցառումներ ձեռնարկելիս հարկ է հաշվի առնել նաև հնարավոր ռիսկերը՝ գործազրկության աճը, պաշտոնից ազատված անձանց հետագա զբաղվածության բացակայության պայմաններում հնարավոր հակումը հանցավոր գործունեության, նոր արհեստավարժ և բարեխիղճ կադրերի հարցը չլուծելու պարագայում մեծաթիվ ազատումների հետևանքով կառավարման ճգնաժամի առաջացման հնարավորությունը և այլն։ Այս բոլոր գործոնները կարող են խոչընդոտել ժողովրդավարական լիարժեք անցմանը և առաջացնել կառավարելիության խնդիրներ։

Հետևաբար ցանկացած երկրում վեթինգի մեխանիզմներ ներդնելիս հարկ է հաշվի առնել այդ երկրի պատմա-քաղաքական, սոցիալ-իրավական, տնտեսական, մշակութային և այլ պայմաններ ու իրողություններ՝ հնարավորինս հավասարակշռված լուծումներ գտնելու համար։

Հաշվի առնելով, որ վեթինգը որոշակիորեն քաղաքական գործընթաց է, քանի որ խոսքը քաղաքական ռեժիմի փոփոխության մասին է, շատ կարևոր է, որ բացակայի քաղաքական խտրականությունն ու ընտրովի մոտեցումը։ Դրա համար անհրաժեշտ է, որ նոր ժողովրդավարական վարչակազմի կողմից ներդրվող վեթինգի կառուցակարգերը, ներառյալ բարեվարքության ստուգման ենթարկվող պաշտոնատար անձանց շրջանակը և վեթինգի չափորոշիչները, լինեն առավելագույնս հստակ և որոշակի՝ պահպանելով իրավունքի գերակայության, պատշաճ վարչարարության և արդար դատաքննության սահմանադրական և միջազգային երաշխիքները՝ վեթինգի շուրջ համահասարակական կոնսենսուս ձևավորելու և ավտորիտարիզմի էջը մեկընդմիշտ փակելու համար։

Միաժամանակ հարկավոր է նաև կառավարել հասարակական մեծ սպասումներից գեներացվող «անհամբերության» գործոնը, այսինքն, երբ հանրությունը սպասում է վեթինգի գործընթացի արագ մեկնարկին և արագ հանգուցալուծմանը։ Քաղաքական և իրավական ասպեկտների սինթեզումը ստեղծում է մի վիճակ, երբ քաղաքական ռեժիմի փոփոխությամբ պայմանավորված՝ սոցիալական արդարությանը և հանրային համերաշխությանն ուղղված այս կառուցակարգը հագեցվում է ստուգման ենթարկվող պաշտոնատար անձանց նյութական և ընթացակարգային իրավունքների պահպանման երաշխիքներով, որոնք, բարձրացնելով վեթինգի օբյեկտիվության աստիճանը, անխուսափելիորեն դանդաղեցնում են այն։ Պատահական չէ, որ կախված վեթինգի ենթարկվող պաշտոնատար անձանց թվակազմից և կատեգորիալ շրջանակից՝ գործընթացը կարող է տևել մի քանի տարի[7]։

Վեթինգի կիրառման միջազգային փորձը բավականին խայտաբղետ է։ Վեթինգ իրականացրել են Մերձբալթյան երկրները, Խորվաթիան, Սերբիան, Լեհաստանը, Ուկրաինան, Վրաստանը, Չեխիան, Ալբանիան,  Քենիան և այլ երկրներ։

Որպես ընդհանուր միտում երկրների զգալի մասում, օրինակ, Մերձբալթյան երկրներում, Վրաստանում, Չեխիայում և այլուր նախքան վեթինգի իրականացումն իրավաքաղաքական գնահատական է տրվել նախընթաց բռնապետական ռեժիմին, և դրա հիման վրա իրականացվել են որոշակի և կանխատեսելի համակարգային բարեփոխումներ։ Ի լրումն դրա՝ վեթինգն այս կամ այն կերպ ընդգրկել է նախկին ոչ լեգիտիմ քաղաքական ռեժիմի հետ պետական պաշտոնատար անձանց առնչակցության, կոռուպցիոն գործարքներում ներգրավվածության, ինչպես նաև արհեստավարժության ստուգումը։

Ստորև ավելի մանրամասն կներկայացվեն մի շարք երկրներում կիրառված վեթինգի կառուցակարգերն ու ձեռնարկված համապատասխան քայլերը։

ՈՒԿՐԱԻՆԱ

Ուկրաինայում վեթինգը սկսվել է 2014թ․՝ Արժանապատվության հեղափոխությունից (Մայդան) հետո։ Այն ունեցել է հետևյալ հիմնական ուղղությունները՝ Ուկրաինայի նախկին նախագահ Վիկտոր Յանուկովիչի ռեժիմի բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց վեթինգ և որպես վեթինգի առանձին տեսակ՝ խորհրդային ռեժիմի հետ համագործակցած անձանց լյուստրացիա, այսինքն խորհրդային հատուկ ծառայությունների կոնտակտավոր անձանց և գործակալների բացահայտում ու պետական համակարգից հեռացում: [8]

Նախևառաջ վեթինգի ենթարկվեցին Ուկրաինայի սահմանադրական դատարանի անդամները, ովքեր մասնակցել էին 2010թ․ ապօրինի որոշման կայացմանը, որի արդյունքում 2004թ․ սահմանադարական փոփոխություններն ուժը կորցրած ճանաչվեցին, և վերականգնվեց 1996թ․ խմբագրությամբ սահմանադրությունը՝ վերահաստատելով նախագահի ընդարձակ լիազորությունները, որոնք կրճատվել էին 2004թ․ Նարնջագույն հեղափոխությունից հետո տեղի ունեցած սահմանադրական հանրաքվեով։

Վեթինգի արդյունքում ստուգվեց Սահմանադրական դատարանի անդամների մասնակցության փաստը 2010թ․ նշյալ որոշման կայացմանը, և Ուկրաինայի խորհրդարանը որոշում կայացրեց հետ կանչել իր կողմից նշանակված 5 անդամի և պահանջեց Դատավորների կոնգրեսից հետ կանչել վերջինիս կողմից նշանակված անդամներին, սակայն Դատավորների կոնգրեսը հրաժարվեց դա անել[9]։ Այսինքն դատական իշխանությունը, որը մասնակցել էր նախորդ քաղաքական ռեժիմի օրոք կատարված ապօրինությանը, դեմ դուրս եկավ վեթինգի գործընթացին։

Վեթինգի հաջորդ միջոցառումը խորհրդարանի կողմից օրենքի ընդունումն էր, որի համաձայն՝ պետք է ստուգվեր բոլոր դատավորների նախընթաց գործունեությունը, և պետք է պաշտոնանկ լինեին այն դատավորները, որոնք քաղաքականապես մոտիվացված դատական ակտեր էին կայացրել ընդդիմադիր գործիչների և ցուցարարների դեմ, ում դատական ակտերն անիրավաչափ էին ճանաչվել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից, ովքեր ներգրավված են եղել կոռուպցիոն հանցագործություններում և այն դատավորները, ում դատական ակտերով Ուկրաինայի 7-րդ գումարման խորհրդարանի բազմաթիվ պատգամավորների լիազորությունները դադարեցվել էին։

Օրենքով դադարեցվեցին նաև երկրի բոլոր դատարանների նախագահների և փոխնախագահների, ինչպես նաև դատական իշխանության ինքնակառավարման և  կարգապահական մարմինների ներկայացուցիչների և Բարձր դատական խորհրդի անդամների (բացառությամբ ի պաշտոնե անդամների) լիազորությունները՝ անկախ նրանց կողմից վերը նշված գործողությունները կատարելու կամ դրանց կատարմանը մասնակցելու հանգամանքից[10]։

Վեթինգի գործընթացը պետք է սկսվեր օրենքն ուժի մեջ մտնելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում և իրականացվեր Ժամանակավոր հատուկ հանձնաժողովի կողմից, որը կազմված էր Գերագույն դատարանի, խորհրդարանի և հակակոռուպցիոն հարցերով Կառավարության ներկայացուցչի կողմից նշանակված 15 անդամից[11]։

Վեթինգի շրջանակներում հաջորդ քայլը խորհրդարանի կողմից Կառավարության զտման մասին օրենքի ընդունումն էր։ Այդ օրենքի համաձայն՝ պաշտոնից ազատվում էին նախարարները, կենտրոնական գործադիր մարմինների և իրավապահ մարմինների ղեկավարները, պետական հանձնաժողովների նախագահները, պետական ընկերությունների ղեկավարները, ինչպես նաև մի շարք այլ կատեգորիաների բարձրաստիճան պաշտոնատար անձինք, ովքեր մեկ տարի և ավելի պաշտոնավարել են 2010-2014թթ․ կամ պաշտոնավարել են 2013թ․ նոյեմբերից 2014թ․ փետրվարը և հրաժարական չեն տվել, դատախազներն ու քննիչները, ովքեր պաշտոնավարել են 2013թ․ նոյեմբերից մինչև 2014թ․ փետրվար ամիսը և քրեական վարույթ են իրականացրել ցուցարարների դեմ, տեղական իշխանության մարմինների ներկայացուցիչները, ովքեր օժանդակել են Վիկտոր Յանուկովիչի կողմից իշխանության բռնազավթմանը, բոլոր այն հանրային ծառայողները, ովքեր խախտել են Ուկրաինայի քաղաքացիների հավաքների և այլ սահմանադրական իրավունքները, կենտրոնական և տեղական իշխանության մարմինների պաշտոնատար անձինք, ովքեր կատարել են պետական դավաճանություն կամ այլ կերպ խաթարել են երկրի ազգային անվտանգությունը, բարձրաստիճան պետական պաշտոնատար անձինք, ովքեր իրենց գույքային դրության մասին ներկայացրել են ոչ հավաստի տեղեկատվություն և այլն։ Ապահովվում էին նաև վեթինգի ենթարկվող անձանց բոլոր ընթացակարգային իրավունքները՝ սեփական դիրքորոշման ներկայացում, հրապարակայնություն, իրավաբանական օգնություն և այլն[12]։ Վեթինգի նշյալ ակտերը վեթինգի ենթարկված անձի կողմից կարող էին բողոքարկվել վարչական դատարան, ինչպես նաև գործում էր երկրի Նախագահի ներման ինստիտուտը[13]։

Վեթինգի շրջանակում նախքան ստուգման ընթացակարգի սկսվելը պետական պաշտոնատար անձից պահանջվում էր ներկայացնել գրավոր հայտարարություն առ այն, որ նա չի կատարել օրենքով նախատեսված ստուգման ենթակա որևէ գործողություն։ Հայտարարություն չներկայացնելը համարվում էր մեղքի ընդունում, և պաշտոնատար անձը պետք է հրաժարական ներկայացներ։ Ընդ որում, նման հայտարարության ներկայացում պահանջվում է նաև պետական պաշտոնի հավակնորդներից։

Պաշտոնազրկումից հետո անձը 5-ից 10 տարի ժամկետով զրկվում է պետական ծառայության անցնելու հնարավորությունից։

Վեթինգի գործընթացը համակարգում էր Արդարադատության նախարարությունը, որն ուներ վերահսկողական լիազորություններ[14]։ Հատկանշական է, որ Արդարադատության նախարարությունն առաջինը ենթարկվեց վեթինգի՝ ապահովելու համար հետագա գործընթացի իրավաչափությունն ու օբյեկտիվությունը[15]։

Վեթինգի ուկրաինյան մոդելն աչքի է ընկնում նրանով, որ այն մեկտեղում է նաև լյուստրացիայի տարրեր, քանի որ պաշտոնազրկում է նախատեսում նախկին ԽՍՀՄ-ի հատուկ ծառայությունների հետ համագործակցած անձանց համար։ Մյուս առանձնահատկությունը վեթինգի առարկայական շրջանակի ընդարձակ բնույթն է․ փաստացի վեթինգն ընդգրկել է Ուկրաինայի ողջ պետական համակարգը։

ՎՐԱՍՏԱՆ

Վրաստանում վեթինգի գործընթացը սկիզբ առավ 2003թ․ Վարդերի հեղափոխությունից հետո՝ որպես անցումային արդարադատության գործիքներից մեկը։

Այդ երկրում վեթինգի առանձնահատկություններից մեկն այն էր, որ զուգահեռ իրավաքաղաքական գնահատական տրվեց նախորդ քաղաքական ռեժիմին: Ընդ որում, ըստ էության, խոսքը գնում էր Վրաստանի անկախությունից հետո շուրջ 12-ամյա շրջանին, ինչպես նաև Վրաստանի խորհրդային կարգերին։ Օրենքն ընդունվել է 2011թ․ և կոչվում է «Ազատության խարտիա»:

Այդ օրենքով արգելվեցին կոմունիստական և նացիստական գաղափարախոսություններն ու քարոզչությունը՝ որպես մարդու իրավունքների և ազատությունների ոտնահարում՝ ներառյալ մտքի, խոսքի, խղճի և հավաքների իրավունքները, խոշտանգում, սովամահություն, ջրազրկում, ֆիզիկական և հոգեբանական ահաբեկչություն, զանգվածային հետապնդումներ և սպանություններ քարոզող ու արդարացնող գաղափարախոսություններ, ինչպես նաև արգելվեց կոմունիզմի և նացիզմի խորհրդանիշների օգտագործումը։ Խորհրդային հատուկ ծառայությունների աշխատակիցներն ու արտահաստիքային գործակալները, ինչպես նաև կոմունիստական կուսակցության անդամները զրկվում էին օրենսդիր և գործադիր մարմիններում աշխատելու իրավունքից։ Նշյալ օրենքով ստեղծվող հատուկ հանձնաժողովը պետք է համակարգեր պետական համակարգի զտման գործընթացը և, մասնավորապես, հավաքեր անհրաժեշտ տեղեկատվություն խորհրդային շրջանի գործակալական ցանցի վերաբերյալ, ցուցակագրեր ԽՍՀՄ-ի ՊԱԿ-ի հետ համագործակցող այն անձանց, ովքեր շարունակում էին պետական համակարգում բարձր պաշտոններ զբաղեցնել և իրավասու էր հրապարակել նրանց անունները, եթե վերջիններս հանձնաժողովի կողմից ծանուցվելուց հետո կամավոր հրաժարական չէին տալիս[16]։

Քանի որ Վարդերի հեղափոխության արդյունքում Վրաստանի պաշտոնազրկված նախագահ Էդուարդ Շևարնաձեն Խորհրդային Վրաստանի և ԽՍՀՄ-ի կարկառուն գործիչ էր, զբաղեցրել է ԽՍՀՄ-ի արտգործնախարարի պաշտոնը, եղել է ԽՍՀՄ-ի կոմունիստական կուսակցության քաղբյուրոյի անդամ, ՎԽՍՀ-ի ներքին գործերի նախարար, ՎԽՍՀ-ի կոմունիստական կուսակցության առաջին քարտուղար, վերջինիս և իր քաղաքական թիմի՝ «Վրաստանի քաղաքացիների միություն» կուսակցության առնվազն ղեկավար կազմի առնչակցությունը խորհրդային հատուկ ծառայությունների և խորհրդային էլիտայի հետ կասկած չէր հարուցում, և նշված օրենքով փաստացի իրավաքաղաքական գնահատական էր տրվում 1992-2003թթ․՝ գործնականում նախահեղափոխական գրեթե ողջ ժամանակաշրջանին, որը խորհրդային բռնատիրության ձևափոխված շարունակությունն էր նախկին խորհրդային նոմենկլատուրայի ներկայացուցիչների գլխավորությամբ, ովքեր շարունակում էին ղեկավար պաշտոններ զբաղեցնել արդեն անկախ Վրաստանում։

Ազատության խարտիան հեշտացնում էր վեթինգի գործընթացը, քանի որ հստակեցնում էր անցումային արդարադատության օբյեկտների շրջանակը և կանխատեսելի էր դարձնում իրավական գործողությունների  էությունն ու բովանդակությունը։

Մասնավորապես, Վրաստանի նոր նախագահ Միխեիլ Սահակաշվիլիի և իր կուսակցության՝ Միացյալ ազգային շարժման կողմից նախաձեռնվեցին Ոստիկանության և Ազգային անվտանգության ծառայության ամբողջական զտում և վերակազմավորում՝ այդ կառույցները համալրելով նոր՝ նախկինում կոլաբորացիոնիստական և կոռուպցիոն գործունեությամբ աչքի չընկած կադրերով։

Վրաստանի Սահմանադրության մեջ կատարված փոփոխություններով Նախագահին տրվեց Արդարադատության բարձր խորհուրդը նախագահելու լիազորություն՝ հնարավորություն տալով Վարդերի հեղափոխության առաջնորդին անձամբ վերահսկել դատական համակարգի վեթինգի գործընթացը[17]։ Դրան հաջորդեց Վրաստանի խորհրդարանի կողմից Վրաստանի գերագույն դատարանի մասին օրենքում լրացում կատարելու մասին օրենքի ընդունումը, որով Գերագույն դատարանի դատավորներին առաջարկվում էր հրաժարական տալ՝ վաղաժամ կենսաթոշակի վճարման պայմանով։ Այդ օրենքի հիման վրա Գերագույն դատարանի 5 դատավոր հրաժարական տվեց[18]։

Դատական վեթինգի գործընթացում կարևոր դերակատարում վերապահվեց Դատական կարգապահության հանձնաժողովին, որն իրավասու էր կարգապահական վարույթներ հարուցել անցյալում և ներկայում ոչ պատշաճ վարքագիծ դրսևորած դատավորների նկատմամբ։ Իսկ կարգապահական վարույթներով վերջնական որոշումը կայացնում էր Արդարադատության բարձր խորհուրդը՝ ընդհուպ մինչև դատավորի պաշտոնից ազատում[19]։

Վրաստանում վեթինգի գործընթացն աչքի է ընկել քաղաքականացվածության բավական բարձր մակարդակով և նախագահ Միխեիլ Սահակաշվիլիի անձնական ներգրավման նկատելի աստիճանով։ Վերջին հանգամանքն ուներ երկակի նշանակություն․ մի կողմից Վրաստանի այն ժամանակվա քաղաքական համակարգում Վարդերի հեղափոխության ամենագաղափարական  և բարեփոխիչ առաջնորդի սահմանադրական և փաստացի առանցքային կարգավիճակը նպաստում էր բարեփոխումների արագ և հստակ ընթացքին, իսկ մյուս կողմից անհարկի սուբյեկտիվիզմ էր մտցնում վեթինգի գործընթացում, ինչն առանց այն էլ իրավունքի և քաղաքականության սահմանագծում գտնվող այս ինստիտուտի կիրարկման արդյունավետության համար կարող է խնդրահարույց լինել։

Պակաս կարևոր չէ նաև այն փաստը, որ հատկապես հետհեղափոխական միանձնյա կառավարման համակարգի հիմնադրման պարագայում երկրի ղեկավարի հեռանալուց հետո վերջինիս նախաձեռնած հիմնարար բարեփոխումները կարող են էապես դանդաղել և անգամ սառեցվել։ Պատահական չէ, որ Միխեիլ Սահակաշվիլիին փոխարինած Բիձինա Իվանիշվիլիի օրոք թե՛ վեթինգի և թե՛ մնացյալ բարեփոխումների ընթացքը Վրաստանում որոշակիորեն դանդաղել է, իսկ առանձին դեպքերում նաև՝ ձևախեղվել։

Ի հակառակ Վրաստանի՝ Ուկրաինայում հեղափոխության արդյունքում նախագահ ընտրված Պյոտր Պորոշենկոյին հաջորդած Միխայիլ Զելենսկիի օրոք Ուկրաինայի բարեփոխումների օրակարգը, այդ թվում վեթինգի գործընթացը հայեցակարգային իմաստով փոփոխություն չի կրել և ընթանում է նախանշված օրակարգով։ Սա, այլևայլ հանգամանքներով հանդերձ, պայմանավորված է նաև Ուկրաինայի քաղաքական համակարգի ավելի պլյուրարիստական բնույթով և ղեկավար անձի գործոնի համեմատաբար ավելի նվազ նշանակությամբ։

ՉԵԽԻԱ

Չեխիայում անցումային արդարադատության, այդ թվում վեթինգի գործիքներ ներդրվեցին 1989թ․ տեղի ունեցած Թավշյա հեղափոխությունից և կոմունիստական միակուսակցական կարգերի տապալումից հետո։

Չեխիայում ևս վեթինգի գործընթացի մեկնարկին նախորդեց կոմունիստական բռնապետական ռեժիմին տրված իրավաքաղաքական գնահատականը։ Այսպես՝ 1993թ․ Չեխիայի պառլամենտի կողմից ընդունվեց «Կոմունիստական ռեժիմի հակաիրավականության և դրան դիմադրելու մասին» օրենքը, որի համաձայն՝ Չեխիայում գործած կոմունիստական քաղաքական ռեժիմը ճանաչվում էր ոչ լեգիտիմ, այն հռչակվում էր ապօրինի, իսկ կոմունիստական կուսակցությունը որակվում էր որպես հանցավոր կազմակերպություն։ Այս օրենքով կոմունիստական կուսակցությունը, վերջինիս անդամներն ու կողմնակիցները պատասխանատու էին ճանաչվում կոմունիստական իշխանության օրոք կատարված հանցագործությունների, անարդարությունների, քաղաքական հետապնդումների և մարդու իրավունքների զանգվածային այլ խախտումների համար[20]։

Օրենքը Չեխիայի հասարակությունում առաջացրեց բանավեճ առ այն, թե որքանով են վերջինիս կարգավորումները գործնականում կիրառելի, քանի որ դրանք իրենց էությամբ առավելապես քաղաքական էին։ Դա հանգեցրեց նրան, որ Չեխիայի խորհրդարանի մի խումբ կոմունիստ պատգամավորներ օրենքի սահմանադրականությունը վիճարկեցին Սահմանադրական դատարանում։

Սահմանադրական դատարանը, փաստելով, որ նախընթաց ռեժիմի գնահատականը տվող օրենքն ունի խորհրդանշական բնույթ, ընդգծեց դրա կարևոր նշանակությունը կոմունիստական ռեժիմի դեմ պայքարի և դրա հաղթահարման առումներով։ Ըստ այդմ, Չեխիայի սահմանադրական դատարանը գտավ, որ օրենքը համապատասխանում է Սահմանադրությանը[21]։

Պետական համակարգի զտման գործընթացն ազդարարվեց «Չեխիայի ու Սլովակիայի Հանրապետության պետական մարմիններում և կազմակերպություններում որոշակի գործառույթների կատարման լրացուցիչ պայմաններ ստեղծելու մասին» թիվ 451/1991 բանաձև-օրենքի ընդունմամբ, որով պաշտոնազրկվում էին ոստիկանության, անվտանգության, հետախուզության և քրեակատարողական մարմիններում աշխատող այն անձինք, ովքեր հանդիսացել են խորհրդային հատուկ ծառայությունների գաղտնի աշխատակիցներ կամ համագործակցել են կոմունիստական կուսակցության հետ, հանդիսացել են կուսակցության պատասխանատուներ և ֆունկցիոներներ, այդ թվում մասնակցել են քաղաքական հետապնդումների։ Նրանք օրենքով չէին կարողանալու զբաղեցնել պաշտոններ դատական իշխանությունում, դատախազությունում, քաղաքացիական ծառայության բարձրագույն օղակներում, զինված ուժերում, ոստիկանությունում, անվտանգության մարմիններում, կենտրոնական բանկում, պետական ձեռնարկությունների կառավարման մարմիններում, երկաթգծի մարմիններում, հանրային էլեկտրոնային լրատվամիջոցներում, իրավունք չէին ունենալու նշանակվել ավագ ակադեմիական պաշտոնների[22]։ Հետաքրքրական է, որ նշյալ սահմանափակումները չէին տարածվում ժողովրդական ընտրություններով համալրվող պետական պաշտոնների վրա[23]:

Վեթինգի գործընթացը, այդ թվում պետական պաշտոնատար անձանց վերաբերյալ առկա տեղեկատվության մշակումն ու պահպանությունն իրականացնում էր ներքին գործերի նախարարության աշխատակազմը։

Վեթինգի գործընթացի օրինականությունը վերահսկելու և ներքին գործերի նախարարության կողմից իրականացվող վարչական վարույթների դեմ ստացված բողոքները քննելու նպատակով հիմնադրվեց անկախ հանձնաժողով, որը կազմավորվել էր հետևյալ համամասնությամբ. մեկ անդամ նշանակվել էր խորհրդարանի նախագահի կողմից, երկու անդամ նշանակվել էր ներքին գործերի նախարարի կողմից և վեց անդամ՝ խորհրդարանի հանձնաժողովների կողմից[24]։

Հանձնաժողովի կազմը վկայում է այն մասին, որ վերջինս արտահայտում էր օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների միջև ձևավորված որոշակի հավասարակշռությունը և արտացոլում էր գործընթացի պատշաճ իրականացման համար քաղաքական իշխանության ստանձնած պատասխանատվությունը։

Վեթինգի արդյունքում կայացված ակտերը շահագրգիռ անձանց կողմից կարող էին բողոքարկվել նաև դատական կարգով։

Հարկ է նշել նաև, որ բարեվարքության ստուգում նախատեսված էր նաև իրավապահ, դատական մարմիններում, ինչպես նաև քաղաքացիական ծառայության բարձրագույն պաշտոններում նշանակվելու համար։ Այդ նպատակով թեկնածուն պետք է դիմեր ներքին գործերի նախարարության անվտանգության գրասենյակ՝ խնդրելով իրեն տրամադրել բարեվարքության ստուգման հավաստագիր։ Եթե հավաստագրով հաստատվում էր, որ անձը կապ է ունեցել խորհրդային անվտանգության մարմինների հետ, այդ թվում մասնակցել է քաղաքական հետապնդումների իրականացմանը, անձը զրկվում էր տվյալ պաշտոնին նշանակվելու հնարավորությունից։ Այդ դեպքում պաշտոնի հավակնորդը կարող էր բողոք ներկայացնել ներքին գործերի նախարարություն, և եթե հավաստագիրը մնում էր անփոփոխ, կարող էր այն վիճարկել քաղաքացիական դատարանում[25]։

Ընդհանուր առմամբ, կարող ենք արձանագրել, որ վեթինգը Չեխիայում ուներ առավելապես միակողմանի բնույթ և կենտրոնացած էր խորհրդային հատուկ ծառայությունների հետ համագործակցած անձանց բացահայտման և պետական համակարգը նրանցից զտելու վրա։ Ստուգման ընթացակարգը չէր ընդգրկում հակակոռուպցիոն բաղադրիչը, որը շատ կարևոր է ժողովրդավարական անցման շրջանում գտնվող պետության իրավակարգը կայացնելու համար։

ԱԼԲԱՆԻԱ

Ալբանիայում վեթինգի և անցումային արդարադատության այլ գործիքների կիրառման հիմքերը ստեղծվեցին 1992թ․, երբ տապալվեց կոմունիստական ռեժիմը, և անցում կատարվեց դեպի ժողովրդավարություն։ Չնայած դրան՝ շուրջ քառորդ դար Ալբանիայում որևէ արմատական քայլ չի կատարվել իրավունքի գերակայության և ներքին ժողովրդավարացման ուղղությամբ։ Իրավիճակը փոխվեց արտաքին ազդեցությամբ, երբ Ալբանիան սկսեց առարկայական բանակցություններ Եվրոպական Միությանն անդամակցելու նպատակով։ Եվրոպական Միության կողմից որպես անդամակցության պահանջ առաջադրվեց դատաիրավական խորքային բարեփոխումներ իրականացնելու հարցը։

Եվրոպական Միության և Եվրոպայի խորհրդի կողմից Ալբանիային տրամադրվեց անհրաժեշտ փորձագիտական և մեթոդաբանական աջակցություն, ինչպես նաև սահմանվեցին մոնիթորինգի կառուցակարգեր՝ հետևելու համար վեթինգի գործընթացի իրավաչափությանն ու արդյունավետությանը[26]։

Վեթինգի կառուցակարգը սահմանվեց «Դատավորների և դատախազների անցումային վերագնահատման մասին» օրենքով, որը հայտնի է նաև «Վեթինգի մասին օրենք» անվանմամբ։ Այդ օրենքով բարեվարքության համապարփակ ստուգման պետք է ենթարկվեին Ալբանիայում գործող բոլոր դատավորներն ու դատախազները։ Օրենքի ընդունումից հետո մեծ թվով դատավորներ և դատախազներ հրաժարական ներկայացրեցին և հեռացան համակարգից վեթինգից խուսափելու համար։ Ստուգման ընթացակարգն ուներ երեք բաղադրիչ՝ ակտիվների ստուգում, կասկածելի կապերի ստուգում, գիտելիքների և հմտությունների ստուգում[27]։

Ակտիվների ստուգման ներքո ներդրվեց դատավորների և դատախազների գույքային դրության համատարած հայտարարագրման ինստիտուտը։ Ըստ այդմ, բոլոր դատախազներն ու դատավորները պարտավոր էին հայտարարագրել իրենց ակտիվները, որոնց օրինականությունը ենթակա էր ստուգման։ Ընդ որում, այս դեպքում գործում էր գույքի անօրինականության կանխավարկածը, և նման կասկածի դեպքում հայտարարատուն անձամբ պետք է հիմնավորեր իր ունեցվածքի ծագման օրինականությունը։ Եթե դատավորի կամ դատախազի գույքը կրկնակի անգամ գերազանցում էր նրա օրինական եկամուտները, ապա նա պաշտոնանկ էր լինում[28]։

Կասկածելի կապերի ստուգման նպատակը դատավորի կամ դատախազի հնարավոր կոռուպցիոն կապերի և առնչությունների, կազմակերպված հանցավորության մեջ ներգրավման բացահայտումն է։ Այս դեպքում ևս գործում էր մեղավորության կանխավարկածը, և հիմնավոր կասկածի դեպքում ստուգվող անձն անձամբ պետք է փարատեր այն, հակառակ պարագայում կենթարկվեր պաշտոնազրկման։

Գիտելիքների և հմտությունների վերագնահատումն ուղղված էր դատավորների և դատախազների կրթական ցենզի, իրենց պաշտոնի համար անհրաժեշտ գիտելիքների պաշարի և հմտությունների, էթիկական և անձնական բավարար որակների առկայության ստուգմանը՝ ներառյալ պաշտոնի նշանակման օրենսդրական պահանջների պահպանման ստուգումը[29]։

Վեթինգի մասին օրենքով դատավորների և դատախազների բարեվարքության ստուգման համար նախատեսված էր երկաստիճան համակարգ՝ կազմված հանձնաժողովից և գանգատարկման պալատից, որոնց անդամների թեկնածուներին առաջադրվում էին կրթական, մասնագիտական փորձի, անվտանգության մարմինների հետ համագործակցած չլինելու և այլ պահանջներ։

Նշյալ մարմինների անդամության թեկնածուների բարեվարքությունը ստուգվում էր խորհրդարանական խմբակցություններից կազմված հատուկ խորհրդարանական հանձնաժողովի կողմից, որից հետո թեկնածուի ընտրությունը կատարվում էր մեկ այլ հատուկ խորհրդարանական հանձնաժողովի կողմից։ Վերջինիս հավանությանն արժանացած թեկնածուների տվյալները ներկայացվում էին Ալբանիայի նախագահին, ով դրանք ուղարկում էր Մոնիթորինգի միջազգային մարմնին՝ կարծիքի համար։ Ստանալով թեկնածուների մասին նշյալ միջազգային մարմնի հիմնավորված կարծիքը՝ Նախագահն այն պետք է ուղարկեր Ալբանիայի խորհրդարան, որը կայացնում էր վերջնական որոշումը[30]։

Ալբանիայի վեթինգի համակարգը համարվում է հաջողվածներից մեկը։ Դրա պատճառներից է, թերևս, Եվրոպական Միության և Եվրոպայի խորհրդի մեծ աջակցությունն ու հետևողական վերահսկողությունը դատավորների և դատախազների բարեվարքության ստուգման ողջ գործընթացի նկատմամբ։

Ակնհայտ է, որ Եվրոպական Միությանն անդամակցության հեռանկարը լիովին նոր իրավիճակ էր ստեղծել Ալբանիայում և բարձրացրել էր վեթինգի ու հակակոռուպցիոն միջոցառումների նկատմամբ Ալբանիայի հանրության և միջազգային գործընկերների ակնկալիքների նշաձողը։ Միևնույն ժամանակ հարկ է նշել, որ վեթինգն Ալբանիայում  չէր ընդգրկում իրավապահ ողջ համակարգն ու լուծում էր խիստ կոնկրետ խնդիրներ՝ անբարեխիղճ կադրերից «մաքրել» արդար դատաքննության իրավունքի ապահովումն իրականացնող երկու առանցքային ինստիտուտները՝ դատական իշխանությունն ու դատախազությունը։

Վեթինգի օբյեկտների սահմանափակ շրջանակը մի կողմից կարող է իրականացվող բարեփոխման անլիարժեքության տպավորություն ստեղծել, սակայն մյուս կողմից արդյունքները կարող են ավելի տպավորիչ լինել, քանի որ պետությունը, իրապաշտորեն գնահատելով սեփական ռեսուրսները և հանրային շահագրգիռ շերտերի հակազդեցության հավանականությունը, նախընտրել է ամբողջապես բարեփոխել որոշակի թիրախային ոլորտներ, քան հռչակել ողջ իրավապահ կամ պետական համակարգի վերակազմավորումը, սակայն փաստացի ի վիճակի չլինել դա անել՝ հանգեցնելով հանրային հիասթափության ինչպես բարեփոխումների օրակարգի, այնպես էլ քաղաքական իշխանության նկատմամբ։

ՎԵԹԻՆԳԻ ԻՐԱՎԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆՆ ԸՍՏ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ

Անցումային արդարադատությունը և դրա առանցքային բաղադրիչներից վեթինգն արևմտյան իրավաքաղաքական մտքի արգասիք են, և պատահական չէ, որ եվրոպական գետնի վրա վեթինգի լեգիտիմությունն ու նշանակությունը հիմնավորապես հաստատված են մարդու իրավունքներով զբաղվող եվրոպական կառույցների փաստաթղթերում։ Ընդ որում, վեթինգի անհրաժեշտության գիտակցումն ուժգնացավ ԽՍՀՄ-ի փլուզումից և Վարշավյան պակտի երկրներում կոմունիստական իշխանության տապալումից հետո, երբ Արևելյան Եվրոպայի երկրները և հետխորհրդային պետություններից շատերը կանգնեցին ռեժիմափոխության և ժողովրդավարական կարգերի հաստատման մարտահրավերի առջև։

Նորելուկ ժողովրդավարությունները զգում էին արևմտաեվրոպական «չափահաս» ժողովրդավարությունների (mature democracies) աջակցությունն ամբողջատիրական ինստիտուտներից ու պրակտիկայից ազատվելու և ժողովրդավարական գործընթացներն անշրջելի դարձնելու գործում։ Այդ աջակցությունը դրսևորվեց ինչպես ֆինանսական, ինստիտուցիոնալ և փորձագիտական առումներով, այնպես էլ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի (այսուհետ՝ նաև ԵԽԽՎ), Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (այսուհետ՝ նաև ՄԻԵԴ) և Իրավունքի միջոցով ժողովրդավարության եվրոպական հանձնաժողովի (Եվրոպայի խորհրդի Վենետիկի հանձնաժողով) (այսուհետ՝ նաև Վենետիկի հանձնաժողով) ընդունած ակտերով։ Վերջիններս լիովին իրավաչափ համարեցին բռնապետությունից դեպի ժողովրդավարություն անցման շրջանում վեթինգի կիրառումը, որը, լինելով արտակարգ կառուցակարգ, արդարացված է ժողովրդավարության կայուն հիմքեր ստեղծելու և սահմանադրական նոր կարգն ամրապնդելու համար։

Այսպես՝ ԵԽԽՎ-ը 1996թ 1096 բանաձևով արձանագրել է, որ վեթինգի օրենքները կարող են համահունչ լինել իրավունքի գերակայության ներքո գործող ժողովրդավարական պետության հետ, եթե բավարարվում են մի շարք չափանիշներ։ Մասնավորապես, անձի մեղքը պետք է լինի անհատական, և չկիրառվի կոլեկտիվ մեղքի կոնցեպտը, յուրաքանչյուր անձի մեղքն իրեն մեղսագրվող արարքում պետք է ապացուցվի, անձը պետք է օժտված լինի պաշտպանության, անմեղության կանխավարկածի և իր նկատմամբ կայացված որոշումը դատական կարգով բողոքարկելու իրավունքներով և երաշխիքներով, վեթինգը չպետք է կիրառվի վրեժխնդրության նպատակով, ինչպես նաև վեթինգն ու դրա արդյունքները չպետք է քաղաքանապես և սոցիալապես չարաշահվեն։

Ըստ ԵԽԽՎ-ի նշյալ բանաձևի՝ վեթինգի նպատակը պետք է լինի ոչ թե պատժելը, այլ նորաստեղծ ժողովրդավարության պաշտպանությունը։

Վենտիկի հանձնաժողովը 2012թ «Amicus Curiae Brief on the Law on Determining a Criterion for Limiting the Exercise of Public Office, Access to Documents and Publishing, the Co-Operation with the Bodies of the State Security»  թիվ  694/2012 խորհրդատվական կարծիքում նշել է, որ վեթինգը թույլատրելի է պատմական և քաղաքական առանձնահատուկ պայմաններում, այն է՝ մասնավորապես բռնապետությունից ժողովրդավարություն անցման շրջանում։

Իր հերթին, ՄԻԵԴ-ը բավականաչափ մանրամասնորեն անդրադարձել է վեթինգի ինստիտուտին և դրա կիրառման իրավաչափության հիմքերին։

Մասնավորապես, ՄԻԵԴ-ը դիրքորոշում է հայտնել, որ վեթինգը պետական համակարգում արդարացված է, քանի որ հավատարմությունը պետությանն ընդհանուր շահի պահպանության և պաշտպանության հանձնառություն ունեցող պետական իշխանությունում աշխատելու անմիջական պայմաններից է (Sidabras and Dziautas v Lithuania, Judgment 24.07.2014):

Soro v Estonia գործով 03.09.2015թ կայացված վճռում ՄԻԵԴ-ը որոշակի պայման է դրել, թե երբ է հիմնավորված համատարած վեթինգի կիրառումը, իսկ երբ՝ ոչ։ Ըստ ՄԻԵԴ-ի՝ համատարած վեթինգը կարող է հիմնավորված լինել բացառիկ դեպքերում, օրինակ, անկախության ձեռքբերումից կարճ ժամանակ անց։ Երբ ժողովրդավարական ինստիտուտները կայանում են, վեթինգը պետք է լինի հնարավորինս անհատական և ունենա կիրառման նեղ շրջանակ։

Վերոնշյալ նույն գործում, ինչպես նաև Zdanovka v. Latvia գործով 16032006թ կայացված վճռում, վեթինգի կառուցակարգերի վերաբերյալ ՄԻԵԴ-ի հաջորդ հետաքրքիր դիտարկումը վերաբերում է բարեվարքության ստուգումը չանցած պետական պաշտոնատար անձանց՝ հանրային ծառայությունում հետագա ներգրավման արգելքի շրջանակին։ ՄԻԵԴ-ը գտնում է, որ այդ արգելքը պետք է կիրառվի հանրային ծառայության ոչ ընտրովի պաշտոնների մասով, քանի որ այս դեպքում քաղաքական լոյալությունը վերաբերելի է հանրային ծառայության ոչ ընտրովի պաշտոններին, սակայն չի առնչվում, օրինակ, խորհրդարանի պատգամավորի պաշտոնին։ Միևնույն ժամանակ ՄԻԵԴ-ն այս կանոնը կիրառելի է համարում այն դեպքում, երբ ժողովրդավարական տրանզիտից անցել է երկար ժամանակ (ավելի քան 15 տարի) և հատկապես այն պարագայում, երբ ժողովրդավարական քաղաքական ռեժիմի օրոք անձը 10 և ավելի տարիներ գտնվում է հանրային ծառայության մեջ։

ՄԻԵԴ-ը համակարծիք է Վենետիկի հանձնաժողովի հետ, որ վեթինգը չպետք է ունենա պատժի նպատակ։ 

Zdanovka v. Latvia գործով նշյալ վճռում ՄԻԵԴ-ը վեթինգի նպատակը սահմանել է որպես կանխարգելիչ։ Ըստ Ստրասբուրգի դատարանի՝ վեթինգը կոչված է պաշտպանել ժողովրդավարական գործընթացի անձեռնմխելիությունը՝ պետական համակարգից դուրս թողնելով այն անհատներին, ովքեր ունեցել են ակտիվ և ղեկավար դեր այն կուսակցությունում, որն ուղղակիորեն կապված է նորահայտ ժողովրդավարական ռեժիմի բռնի տապալման փորձի հետ։

Վերջապես Եվրոպական դատարանը կատարել է վեթինգի համակարգային կարևորությունը ցեմենտող կարևորագույն արձանագրում։ Նշյալ վճռում ՄԻԵԴ-ը ճանաչել է «ժողովրդավարությունը պետք է կարողանա պաշտպանել իրեն» կամ այլ կերպ ասած՝ «կենսունակ ժողովրդավարության» (militant democracy) հայեցակարգի լեգիտիմությունը և սահմանել է, որ ժողովրդավարական համակարգի կայունության և արդյունավետության երաշխավորման նպատակով պետությունը կարող է անհրաժեշտ համարել պաշտպանել իրեն առանձնահատուկ միջոցներով։ Այս համատեքստում հանրային ծառայողների քաղաքական լոյալությունը ժողովրդավարական ռեժիմին ճանաչվել է որպես իրավաչափ նպատակ վեթինգի իրականացման համար։

Կենսունակ ժողովրդավարության հայեցակարգը, երկար տարիներ տարածված լինելով ակադեմիական շրջանակներում, ՄԻԵԴ-ի կողմից ստացել է նորմատիվ բնույթ։ Վերջինս ելնում է այն կանխավարկածից, որ մարդու իրավունքներն ու ազատությունները բացարձակ չեն և ենթակա են սահմանափակման այն դեպքերում, երբ վտանգում են լիբերալ-ժողովրդավարական հասարակարգն ու վերջինիս արժեքային համակարգը: Ըստ էության, ընդունվում է այն ելակետը, որ գաղափարախոսական բազմակարծությունը լեգիտիմ է և պետության կողմից ենթակա է պաշտպանության, եթե չի հակասում ժողովրդավարական սահմանադրական կարգի հիմունքներին:

Կենսունակ ժողովրդավարության հայեցակարգը, ի լրումն վեթինգի իրավաչափության նշյալ մյուս հիմնավորումների, իրավական այս կառուցակարգը դարձնում է միջազգայնորեն լեգիտիմ գործիք ավտորիտար ինստիտուտների և պրակտիկայի կազմաքանդման, ժողովրդավարական քաղաքական մշակույթի սերմանման և որպես արդյունք՝ ժողովրդավարության անշրջելիության իրավաքաղաքական միջավայրի ձևավորման համար։

Այսպիսով, վեթինգի կառուցակարգի լեգիտիմությունը հաստատվում է ոչ միայն ամենատարբեր պետությունների սահմանադրական համակարգերում դրա լայն կիրառությամբ, այլև միջազգային իրավունքի գետնի վրա իրավական այս գործիքի ճանաչմամբ՝ իբրև ամուր և կենսունակ ժողովրդավարության իրավական, քաղաքական և սոցիալ-մշակութային հիմքերի գցման կարևոր մեխանիզմ։

ՎԵԹԻՆԳԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄԽՈՍՏՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Վեթինգի մասին խոսակցությունները սկիզբ առան Թավշյա հեղափոխությունից հետո՝ գերազանցապես փորձագիտական մակարդակում և միայն ուշացումով դարձան բարեփոխումների իշխանական օրակարգի մաս։

Հատկանշական է, սակայն, որ 2018թ․ խորհրդարանական արտահերթ ընտրություններից հետո Ազգային ժողովի հավանությանն արժանացած Կառավարության ծրագրում վեթինգը որևէ կերպ հիշատակցված չէր։ Ծրագրի՝ արդարադատությանը նվիրված 4․1 կետում մատնանշված չէր որևէ արմատական բարեփոխում, և շեշտը դրված էր առավելապես արդարադատության համակարգի կատարելագործման կառուցակարգային և տեխնիկական միջոցների վրա՝ հաշվի չառնելով այն հանգամանքը, որ Թավշյա հեղափոխությունից հետո տեղի է ունեցել քաղաքական ռեժիմի տրանզիտ, որը ենթադրում է նախկին ավտորիտար պետական ինստիտուտների ժողովրդավարական փոխակերպում համապատասխան արմատական գործիքակազմով[31]։

Վեթինգի գաղափարը քաղաքական իշխանության համար դարձավ արդիական, երբ դատարանները մի շարք վիճահարույց դատական ակտեր կայացրեցին նախկին իշխող վարչակարգի առանցքային դեմքերի մասնակցությամբ քրեական գործերով։ Մասնավորապես, ՀՀ վարչապետը 2019թ․ փետրվարի 25-ին դատաիրավական համակարգի բարեփոխման հարցով կայացած խորհրդակցության ժամանակ հանդես եկավ ծավալուն ելույթով, որում նախանշեց դատական իշխանության բարեփոխման հիմնական ուղղությունները՝ ներառյալ վեթինգը։ Վարչապետը, ի մասնավորի, ասաց հետևյալը․ « ․․․ Հայաստանի Հանրապետությունում ինչպես չի եղել, այնպես էլ չկա ժողովրդի վստահությունը վայելող դատական իշխանություն: Եվ դատական իշխանության գործունեությունը շարունակաբար ալեկոծություններ է առաջացնում մեր հանրության շրջանում:(…)

Հայաստանի ժողովուրդը դատական իշխանությունն ընկալում է որպես նախկին կոռումպացված համակարգի մնացուկ, որտեղ անընդհատ դավադրություններ են նախագծվում և իրագործվում ժողովրդի դեմ:(…)

… Դատական իշխանությունը չունի ժողովրդի վստահությունը, նշանակում է չունի նաև գործելու բավարար լեգիտիմություն, ինչն այսօր արդեն ուղղակի սպառնալիք է մեր երկրի բնականոն կյանքին, կայունությանն ու ազգային անվտանգությանը: (…)

 …Հենվելով մեկ տարի առաջ տեղի ունեցած ոչ բռնի, ժողովրդական, Թավշյա հեղափոխության արժեքների վրա՝ համարել եմ, որ յուրաքանչյուր ոք պետք է Նոր Հայաստանի կառուցմանը մասնակցելու, իր նպաստը բերելու հնարավորություն ունենա, այդ թվում քաղաքական կամ իրավական ապաշխարության միջոցով, կոնկրետ քայլերով ժողովրդի վստահությանն արժանանալու միջոցով:

Նաև հույս ունեի, որ բազմաթիվ դատավորներ, հասկանալով, որ իրենց նախորդ դատական գործունեությունը և արժեքային համակարգն անհամապատասխան է Նոր Հայաստանի ձգտումներին և նրանց իրավունք չի տալիս վճիռներ կայացնել հանուն Հայաստանի Հանրապետության, կհրաժարվեն դատավորի կարգավիճակից։

Նման բան, սակայն, տեղի չունեցավ, և դատական համակարգի՝ ժողովրդական վստահության արժանանալու ընթացիկ հնարավորությունը համարում եմ այլևս սպառված: Մենք չենք կարող հանդուրժել այս իրավիճակը, որովհետև, ինչպես ասացի, սա երկրի կայունության, բնականոն կյանքի և ազգային անվտանգության խնդիր է:

Հայաստանում գործող բոլոր դատավորները պետք է ենթարկվեն, այսպես ասած, vetting-ի: Այսինքն հանրությունը պետք է ամբողջական տեղեկատվություն ունենա դատավորի ունեցած քաղաքական կապերի ու ծագումնաբանության, գույքային վիճակի, դատավորի կարգավիճակում և նախորդ շրջանում ծավալած գործունեության, անհատական և պրոֆեսիոնալ հատկանիշների մասին:

2. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի որոշումներով հաստատված՝ քաղաքացիների իրավունքների կոպիտ խախտումներով դատավճիռների հեղինակ բոլոր դատավորները պետք է հրաժարական տան, հեռանան կամ հեռացվեն պաշտոններից:

3. Բոլոր այն դատավորները, ովքեր իրենց ներսում գիտեն, որ չեն կարող լինել անաչառ և օբյեկտիվ դատավորներ, պետք է հրաժարական տան՝ այդպիսով կարևոր ծառայություն մատուցելով Հայաստանի Հանրապետությանն ու նրա ժողովրդին:

4. Հիմա արդեն անցումային արդարադատության մեխանիզմների ներդրումը կենսական անհրաժեշտություն է Հայաստանի Հանրապետության համար, և մենք պետք է մեկ-երկու ամսվա ընթացքում ամփոփենք վերջին յոթ-ութ ամիսներին այս ուղղությամբ մեր կատարած աշխատանքը։ (…)

… Ազգային ժողովում պետք է տեղի ունենա օրենսդրական համապատասխան աշխատանք՝ մեր երկրի համար կենսական այս օրակարգը կյանքի կոչելու և Հայաստանում իրապես, երաշխավորված անկախ դատական համակարգ ունենալու համար: Եթե սրա համար անհրաժեշտ լինի իրականացնել սահմանադրական փոփոխություններ, մենք պետք է գնանք նաև այդ քայլին, եթե պետք լինի դա անել համաժողովրդական հանրաքվեով, մենք պետք է գնանք նաև նման լուծումների:
Այս ողջ աշխատանքը, ընդ որում, պետք է տեղի ունենա այս ոլորտի միջազգային հեղինակավոր կազմակերպությունների հետ համագործակցության, միջազգային լավագույն փորձի և Հայաստանի ստանձնած միջազգային պարտավորությունների շրջանակներում։» (…)[32]։

Վարչապետի նշյալ ելույթն ուներ ծրագրային բնույթ և փաստացի լավ իմաստով շեղվում էր Կառավարության գործունեության ծրագրից, որում արդարադատության ոլորտի բարեփոխման հարցում ցուցաբերվել էր անհարկի զգուշավորություն և հանրային սպասելիքները չարտացոլող էվոլուցիոն մոտեցում։

Ըստ էության, գործադիր իշխանության ղեկավարն արձանագրել է, որ Հայաստանը գտնվում է ժողովրդավարական անցման փուլում, և անհրաժեշտ է հստակորեն տարանջատվել անցյալի ինստիտուցիոնալ բեռից։ Որպես այս թեզի լրացուցիչ հիմնավորում՝ ուշագրավ է վարչապետի հղումն անցումային արդարադատության ինստիտուտին, որի շրջանակում կիրառվելիք միջոցներից մեկը հենց վեթինգն է։ Մանրամասնելով վեթինգի հասկացությունը՝ Վարչապետը ներկայացրել է վերջինիս անհրաժեշտ բաղադրատարրերը՝ դատավորի ունեցած քաղաքական կապերի ու ծագումնաբանության, գույքային վիճակի, դատավորի կարգավիճակում և նախորդ շրջանում ծավալած գործունեության, անհատական և պրոֆեսիոնալ հատկանիշների ստուգում՝ ներառյալ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի որոշումներով հաստատված՝ քաղաքացիների իրավունքների կոպիտ խախտումներով դատական ակտերի ուսումնասիրություն և դրանց հեղինակ դատավորների հրաժարական կամ պաշտոնանկություն։

Միևնույն ժամանակ Վարչապետը վեթինգի անհրաժեշտությունն արձանագրեց միայն դատական համակարգում, մինչդեռ որևէ խոսք չհնչեց առնվազն իրավապահ համակարգում նմանատիպ գործընթաց սկսելու մասին։

Վարչապետի նշյալ ելույթին հաջորդեցին վեթինգի հարցով քաղաքական իշխանության խորհրդատվությունները քաղաքացիական հասարակության և միջազգային փորձագետների հետ։ Արդյունքում, սակայն, վեթինգի հայեցակարգը՝ որպես ավարտուն գաղափար, չնյութականացավ որևէ քաղաքական կամ իրավական փաստաթղթում՝ ռազմավարությունում կամ օրենքում։

Փոխարենն օրենսդիր և գործադիր իշխանության կողմից մինչ օրս իրացվել են վեթինգի առանձին տարրեր, որոնք, սակայն, չեն կարող համարվել հարցի լուծում։ Այդ քայլերը, որպես նպատակային թիրախներ, տեղ են գտել ՀՀ դատական և իրավական բարեփոխումների 2019-2023թթ․ ռազմավարությունում, իսկ որոշներն արդեն իսկ ստացել են օրենսդրական ամրագրում։

Ստորև կներկայացվեն արդեն իսկ կատարված բարեփոխումները։

1 Սահմանադրական դատարանի կազմավորման կարգի համապատասխանեցում 2015թ տեղի ունեցած սահմանադրական փոփոխությանը

Չնայած իշխող մեծամասնությունը վերջին շրջանում դիստանցավորվել է վեթինգի գաղափարից, այդուհանդերձ, ձեռնարկել է որոշ քայլեր, որոնք ուղղված են պետական համակարգի զտման գործընթացին։ Դրանցից առաջինը ՀՀ Սահմանադրական դատարանի կառուցվածքի և կազմի համապատասխանեցումն է փոփոխված Սահմանադրությանը։

Ինչպես վերը նշվեց, վեթինգի դրսևորումներից է պետական մարմնի ձևավորման օրինականության ստուգումը և, ըստ այդմ, այդ մարմնի համարժեք վերակազմավորումը։

2015թ․ սահմանադրական բարեփոխումներով արմատապես փոխվել են Սահմանադրական դատարանի կազմավորման կարգը և դատավորների պաշտոնավարման ժամկետները։ Այսպես, ի տարբերություն 2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության, երբ Սահմանադրական դատարանի 9 անդամից 5-ին նշանակում էր Ազգային ժողովը, իսկ 4-ին՝ Նախագահը, այսուհետ սահմանադրական արդարադատության բարձրագույն մարմնի 9 անդամից 3-ական անդամի թեկնածու առաջադրում են Կառավարությունը, Ազգային ժողովը և Դատավորների ընդհանուր ժողովը, իսկ ընտրությունն ու նշանակումը կատարում է Ազգային ժողովը։ Նույն անձը կարող է Սահմանադրական դատարանի դատավոր լինել միայն մեկ անգամ։ Բացի այդ Սահմանադրական դատարանի դատավորները ցկյանս պաշտոնավարելու փոխարեն պաշտոնավարելու են 12 տարի, իսկ Սահմանադրական դատարանի նախագահն ընտրվելու է Սահմանադրական դատավորների կազմից՝ 6 տարի ժամկետով՝ առանց վերընտրվելու իրավունքի՝ ի հակառակ 2005թ․ սահմանադրական փոփոխությունների, երբ Սահմանադրական դատարանի նախագահը ցկյանս նշանակվում էր Ազգային ժողովի կողմից, իսկ դրա անհնարինության դեպքում՝ Նախագահի կողմից։

Փաստորեն, Սահմանադրական դատարանի կազմի ձևավորման ամբողջ փիլիսոփայությունն ու ինստիտուցիոնալ հավասարակշռությունը 2015թ․ փոփոխված Սահմանադրությամբ փոխվեց, սակայն միևնույն ժամանակ անցումային դրույթներով (Սահմանադրության 209-րդ հոդվածի 6-րդ մաս) նախատեսվեց, որ Սահմանադրական դատարանի ձևավորման նոր ընթացակարգը (Սահմանադրության 166-րդ հոդվածի 1-2-րդ մասեր) չի տարածվելու նախկին կարգով նշանակված դատավորների վրա։ Այսինքն ձևավորվել էր ներսահմանադրական հակասություն, երբ Սահմանադրական դատարանի նոր մոդելը պետք է լիարժեք գործեր շուրջ երկու տասնամյակ անց, երբ անգամ կասկածելի է՝ կգործեր 2015թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրությունը, թե ոչ։ Այսինքն Սահմանադրությունում առկա նորմատիվ խոտանի հետևանքով Սահմանադրության մի ամբողջ ինստիտուտ հնարավոր է՝ երբևէ լիարժեքորեն չկիրարկվեր։

Բացի այդ անհավասար իրավիճակ էր ստեղծվել Սահմանադրական դատարանի ներսում, երբ կար 2 դատավոր, ովքեր նշանակվել էին նոր կարգով՝ 12 տարի ժամկետով, մինչդեռ մնացյալ 7 դատավորը պաշտոնավարում էին մինչև 65 տարին լրանալը։ Դրան զուգահեռ՝ Սահմանադրական դատարանի մնացյալ դատավորները զրկվում էին Սահմանադրական դատարանի նախագահի պաշտոնում ընտրվելու հնարավորությունից, քանի որ Սահմանադրական դատարանի նախագահը, նշանակված լինելով նախքան սահմանադրական փոփոխությունների ընդունումը, պաշտոնավարելու էր ցկյանս, այլ ոչ թե 6 տարի ժամկետով։

Ըստ էության, նախորդ քաղաքական ռեժիմի օրոք կատարված սահմանադրական փոփոխություններով նպատակ էր հետապնդվում մի կողմից բարեփոխել Սահմանադրական դատարանի ձևավորման մոդելը, իսկ մյուս կողմից դրա կիրառումը հնարավորինս հետաձգել՝ խուսափելու համար կենտրոնաձիգ պետական ապարատի ապակենտրոնացման և ավտորիտար եզրութաբանությամբ՝ «թուլացման» վտանգից։

Փաստն այն է, սակայն, որ անցումային դրույթներով նախատեսված նորմը դելեգիտիմացնում էր ինչպես Սահմանադրական դատարանի նոր մոդելը, այնպես էլ իրավաչափության խնդիր էր ստեղծում Սահմանադրական դատարանի գործող կազմի համար։

Նշյալ խնդիրը սկզբնապես փորձ արվեց լուծել Սահմանադրական դատարանի՝ հին կարգով ընտրված 7 դատավորին վաղաժամկետ կենսաթոշակի ուղարկելու օրենսդրական փաթեթի ընդունմամբ (2019թ․)՝ կիրառելով մասնավորապես Վրաստանի և վեթինգի փորձ ունեցող որոշ այլ երկրների պրակտիկան։ Սակայն, քանի որ վաղաժամկետ կենսաթոշակի նշանակումն ուներ կամավոր բնույթ, նշյալ 7 դատավորից ոչ մեկը չհամաձայնեց դրան։ Դրան հաջորդեց սահմանադրական փոփոխությունների միջոցով դատավորներին պաշտոնանկ անելու գործընթացը։

Առաջարկվեց Սահմանադրական դատարանի՝ հին կարգով ընտրված 7 դատավորին ազատել աշխատանքից՝ փոփոխություն կատարելով Սահմանադրության մեջ։ Ազգային ժողովի կողմից 2020թ․ փետրվարի 6-ին ընդունվեց համապատասխան որոշում՝ սահմանադրական փոփոխությունները հանրաքվեի դնելու մասին։

Կորոնավիրուսի համավարակով պայմանավորված՝ Ազգային ժողովի կողմից հանրաքվեն չեղարկվեց, և որոշվեց խնդրին տալ ավելի սահմանափակ լուծում՝ Ազգային ժողովի կողմից  լրացում կատարել Սահմանադրության անցումային դրույթներում (213-րդ հոդված) և դադարեցնել Սահմանադրական դատարանի այն դատավորների լիազորությունները, ովքեր նախորդիվ պաշտոնավարել են փոփոխված Սահմանադրությամբ նախատեսված ժամկետի՝ 12 տարվա կամ ավելի չափով, ինչպես նաև դադարեցնել Սահմանադրական դատարանի նախագահի լիազորությունները՝ վերջինիս ընտրությունը ևս համապատասխանեցնելով սահմանադրական նոր կարգավորումներին։ Սահմանադրական դատարանի մյուս դատավորները, ովքեր պաշտոնավարել էին 12 տարվանից նվազ ժամկետով, իրենց լիազորություններն իրականացնելու էին մինչև նշյալ ժամկետի լրանալը։

Ըստ այդմ, դադարեցվեց Սահմանադրական դատարանի 3 դատավորի և Սահմանադրական դատարանի նախագահի պաշտոնավարումը։

Սահմանադրական դատարանի նոր դատավորների թեկնածուներն առաջադրվեցին նոր կարգով, և այդպիսով Սահմանադրական դատարանի կազմում ձևավորվեց որոշակի հավասարակշռություն այն իմաստով, որ 9 դատավորից 5-ը և Սահմանադրական դատարանի նախագահն ընտրվել էին նոր ընթացակարգով, իսկ մնացյալ դատավորների լիազորությունների ժամկետը համապատասխանեցվել էր սահմանադրական նոր պահանջներին։

Նշյալ փոփոխությունը որոշ չափով փակեց Սահմանադրական դատարանի լեգիտիմության թեման, քանի որ չեզոքացրեց վերջինիս կազմավորման իրավաչափությունը կասկածի տակ դնող սահմանադրական հակասությունը։

Անշուշտ, Սահմանադրական դատարանի լեգտիմությունը լիարժեք կլիներ, եթե վերջինիս կազմի փոփոխության հիմքում դրվեր զանգվածային ընտրական հանցագործություններով ուղեկցված համապետական ընտրություններն անվավեր չճանաչելը և այդպիսով պետական իշխանության յուրացմանն օժանդակելը։ Սակայն նման համալիր մոտեցման կիրառման համար հարկավոր էր Ազգային ժողովի մակարդակով նախորդ քաղաքական ռեժիմին տալ համապարփակ իրավաքաղաքական գնահատական, որը կընդգրկեր նաև սահմանադրական արդարադատության խոտանված լինելու հանգամանքը։ Հասկանալի է, որ նման համապարփակ լուծման չգնալու պարագայում իշխող վարչակազմը ստիպված էր բավարարվել հատվածական լուծումներով։

2 Պաշտոնատար անձանց գույքային դրության ստուգումը

Ազգային ժողովի կողմից հետհեղափոխական շրջանում փոփոխություններ և լրացումներ են կատարվել «Հանրային ծառայության մասին», «Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի» մասին» օրենքներում, «Դատական օրենսգիրք» և «Սահմանադրական դատարանի մասին» սահմանադրական օրենքներում, ինչպես նաև հարակից այլ օրենքներում, որոնցով ընդլայնվել են ինչպես հայտարարատու պաշտոնատար անձանց, այնպես էլ նրանց մերձավորների շրջանակը, Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից հայտարարագրերի ուսումնասիրման ընթացքում գույքի ծագումը ստուգելու նպատակով առկա լիազորությունները՝ ներառյալ այլ պետությունների, պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմիններից, կազմակերպություններից հայտարարատուի վերաբերյալ տեղեկատվություն, այդ թվում՝ բանկային գաղտնիք պարունակող տվյալներ ստանալը:   Հայտարարագրված գույքի (եկամուտների) և ծախսերի իրավաչափ հարաբերակցության, ինչպես նաև հայտարարագրում կեղծ տվյալներ նշելու, տվյալներ թաքցնելու կամ հայտարարագիրը դիտավորությամբ չներկայացնելու կասկածի առաջացման պարագայում Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից նյութերն ուղարկվում են Գլխավոր դատախազություն՝ Քրեական օրենսգրքի համապատասխան հոդվածներով գործ հարուցելու հարցը քննարկելու համար։

Համապատասխան պաշտոնատար անձի կողմից հայտարարագրման կարգի խախտման պարագայում Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից նրա նկատմամբ հարուցվում է վարչական իրավախախտման վարույթ, և կարող է նշանակվել վարչական տույժ, իսկ դատավորների պարագայում հարուցվում է կարգապահական վարույթ, որի արդյունքում Բարձրագույն դատական խորհրդի կողմից դատավորները կարող են ենթարկվել կարգապահական պատասխանատվության՝ ընդհուպ մինչև պաշտոնից ազատման տեսքով։ Սահմանադրական դատարանի դատավորի պարագայում Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը նյութերն ուղարկում է Ազգային ժողովի խմբակցություններին՝ խնդրելով դիմել Սահմանադրական դատարան համապատասխան դատավորի լիազորությունների դադարեցման հարցով, եթե առկա է հիմնավոր կասկած, որ Սահմանադրական դատարանի դատավորը թույլ է տվել էական կարգապահական խախտում։ Տվյալ պարագայում էական կարգապահական խախտում է համարվում հայտարարագրման կարգի բազմակի,  դիտավորությամբ կամ կոպիտ անզգուշությամբ խախտումը։

Սահմանադրական դատարանը, քննելով Ազգային ժողովի դիմումը, կարող է որոշում կայացնել Սահմանադրական դատարանի դատավորի լիազորությունների դադարեցման վերաբերյալ։

Պետական պաշտոնատար այլ անձանց կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու հարցերը լուծվում են պետական այն մարմինների կողմից, որտեղ նրանք աշխատում են՝ հիմք ընդունելով նաև Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի ուսումնասիրություններն ու վերլուծությունները:

Հատկանշական է, որ պաշտոնաթողությունից հետո՝ երկու տարվա ընթացքում, անձի գույքային դրության էական փոփոխության պարագայում Հանձնաժողովը նրանից կարող է կրկին պահանջել ներկայացնել հայտարարագիր՝ դրանից բխող հնարավոր հետևանքներով՝ այդ թվում հանցագործության մասին հաղորդում ներկայացնելու ձևով, եթե առկա է կոռուպցիոն բնույթի հանցագործություն կատարելու հիմնավոր կասկած։

Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը որոշակի լիազորություններ ունի նաև անձանց պաշտոնի նշանակելիս նրանց բարեվարքության ստուգման հարցում՝ ներկայացնելով խորհրդատվական եզրակացություններ թեկնածուների և նրանց հարազատների գույքային դրության, քրեական ենթամշակույթին հարելու, քրեական, վարչական կամ կարգապահական պատասխանատվության ենթարկված լինելու և մի շարք այլ հարցերի վերաբերյալ:

Արժե առանձին կանգ առնել նաև «Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի մասին» օրենքում կատարված այն լրացումներին, որոնք վերաբերում են կուսակցություններին և նրանց ղեկավար մարմինների պաշտոնատար անձանց գույքային դրության, ֆինանսավորման աղբյուրների և ֆինանսավորման օրենսդրական չափերի պահպանման նկատմամբ վերահսկողությանը, որը դրվել է Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի վրա: Այդ նպատակով վերջինս ստուգում է կուսակցությունների հաշվետվությունները և կուսակցության ղեկավար պաշտոնատար անձանց հայտարարագրերը և դրանցում հանցագործության հատկանիշներ հայտնաբերելու դեպքում նյութերն ուղարկում է գլխավոր դատախազություն, իսկ վարչական զանցանքի առերևույթ հատկանիշների առկայության դեպքում ինքն է հարուցում և իրականացնում վարչական վարույթ՝ մեղավոր անձանց ենթարկելով վարչական տույժերի: Քննարկվող փոփոխությունն ուժի մեջ է մտնելու 2022թ. հունվարի 1-ից:

Հարկ է հավելել նաև, որ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովն իրավասու է հետադարձ կարգով ուսումնասիրել պաշտոնատար անձանց այն հայտարարագրերը, որոնք ներկայացվել են՝ սկսած 2017թ. հուլիսի 1-ից:

Այս համատեքստում կարևոր է նաև 2020թ. «Ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման մասին» օրենքի ընդունումը, որի համաձայն՝ քրեական վարույթին զուգահեռ կամ անգամ քրեական գործի բացակայության պայմաններում ՀՀ դատախազության մոտ անձին պատկանող գույքի ծագման հիմքերի օրինականության վերաբերյալ բավարար կասկածի առկայության դեպքում ՀՀ դատախազությունը կարող է քաղաքացիական հայց ներկայացնել դատարան՝ այդ գույքը հօգուտ պետության բռնագանձելու պահանջով:

Կառուցակարգային իմաստով նշյալ օրենքի կարգավորումները փոխկապված են «Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի մասին» օրենքի կարգավորումների հետ, քանի որ ապօրինի գույքի բռնագանձման գործընթացը կարող է նախաձեռնվել հենց Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից ՀՀ դատախազություն ներկայացված դիմումի հիման վրա:

Ներկայումս Ազգային ժողովում է գտնվում օրինագծերի փաթեթ, որի համաձայն՝ նախատեսվում է ստեղծել հակակոռուպցիոն կոմիտե և հակակոռուպցիոն դատարան, որոնք պետք է քննեն բացառապես կոռուպցիոն հանցագործությունները, իսկ հակակոռուպցիոն դատարանը՝ նաև առերևույթ ապօրինի գույքի բռնագանձման քաղաքացիական գործերը:

Կատարված օրենսդրական փոփոխությունների արդյունքում պետական պաշտոնատար անձանց գույքային դրության ստուգման ընթացակարգերը որոշարկվել են, իսկ պետական վերահսկողությունը նրանց ակտիվների օրինականության նկատմամբ՝ խստացվել։

ԿԱՏԱՐՎԱԾ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԻ ԹԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Վեթինգի կառուցակարգերի ներդրման գործընթացը, ինչպես երևում է նաև վերոնշյալ համառոտ տեղեկույթից, աչքի է ընկնում կիսատությամբ և համակարգային ապակենտրոնացվածությամբ։ Դա մեծապես վնասում է զտման մեխանիզմի արդյունավետությանը։ Ստորև կներկայացվեն կատարված բարեփոխումների մի շարք թերություններ և խոցելի կողմեր։

Հստակորեն կարելի է պնդել, որ նախորդ հակաժողովրդավարական քաղաքական ռեժիմին խորհրդարանի մակարդակում գնահատական չտալու հետևանքով դժվար է որոշարկել այն չափանիշները, որոնց հիման վրա հնարավոր կլինի գնալ ռեժիմափոխությամբ պայմանավորված արտակարգ միջոցառումների։ Փոխարենը, նախորդ ռեժիմի բնույթի բացահայտումն ու անգամ օրենքի մակարդակով վերջինիս դատապարտումը, ինչպես որ արվել է Մերձբալթյան երկրներում, Չեխիայում, Վրաստանում և այլուր, սահմանադրաիրավական հիմքեր կստեղծեր կենսունակ ժողովրդավարական համակարգի արմատավորման՝ ներառյալ ինստիտուցիոնալ վեթինգի լիարժեք կիրարկման համար։

Միով բանիվ, անգամ վերոնշյալ իրավաքաղաքական գնահատականի բացակայության պայմաններում գործող իշխանությունը լիարժեքորեն չի օգտվել առկա իրավական հնարավորություններից և կատարել է քայլեր, որոնք ավելի շատ միտված են նախորդ կոռումպացված քաղաքական և բյուրոկրատական էլիտայի համակարգային ինտեգրմանն ու համակեցությանը, քան զտմանը։

Այսպես, ընդլայնելով Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի լիազորությունները՝ համանուն օրենքով թույլատրվում է հետադարձ կարգով ուսումնասիրել պետական պաշտոնատար անձանց այն հայտարարագրերը, որոնք ներկայացվել են 2017թ․ հուլիսի 1-ի կամ ավելի ուշ ժամկետի դրությամբ։ Այս իրավակարգավորումը կարող է հնարավորություն տալ կոռուպցիոն գործարքներում ներգրավված պաշտոնատար անձանց հաջողությամբ թաքցնել ապօրինի ձեռքբերված գույքը կամ զանազան սխեմաների օգնությամբ լեգալացնել այն, ինչպես նաև սահմանափակում է Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի հնարավորությունը համալիր կերպով ուսումնասիրել պաշտոնատար անձանց գույքի շարժն ու գործարքները։ Արդյունքում 2017թ․ հուլիսի 1-ից սկսած հայտարարագրերի ուսումնասիրությունը կարող է առանձնակի արդյունք չտալ՝ հաշվի առնելով նաև, որ 2018թ․ մայիսից իշխանության է եկել ժողովրդավարական վարչակազմ, և համատարած նկատվել են կոռուպցիայի նվազման միտումներ։

Գործող իրավանորմերով պաշտոնի նշանակվող անձինք ավելի խորը և բազմաբաղադրիչ ստուգման են ենթարկվում, քան գործող պաշտոնյաները, որոնց մեծ մասը նախահեղափոխական ժամանակաշրջանի կադրեր են։ Այսպիսի իրավական լուծումը չի բխում վեթինգի գաղափարից, քանի որ ոչ այնքան ուղղված է պետաիշխանական համակարգը կոռումպացված, ոչ բարեխիղճ և մասնագիտական ցածր կարողություններ ունեցող անձանցից զտելուն, որքան համակարգ համեմատաբար բարեխիղճ և կարողունակ կադրեր ընդունելով՝ ներհամակարգային հավասարակշռության ձևավորմանն ու համակարգի արդյունավետության ինչ-որ չափով բարձրացմանը։ Այս միտումը ցցուն երևակվում է հետևյալ օրինակով․ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից ստուգվում են դատավորի և մի շարք այլ պաշտոնների հավակնորդների՝ քրեական ենթամշակույթի հետ հնարավոր առնչությունները, սակայն նման ստուգում չի անցկացվում գործող պաշտոնատար անձանց դեպքում։

Հատկանշական է նաև, որ հայտարարագրման ինստիտուտը կենտրոնացած է գերազանցապես պաշտոնյաների գույքային դրության վրա՝ անտեսելով դատավորների և մյուս պաշտոնատար անձանց քաղաքական և քրեական կապերը, նշանակման կամ ընտրության ընթացակարգերը, մասնագիտական կարողությունները։ Գործնականում հնարավոր են դեպքեր, երբ գույքային դրությամբ աչքի չընկնող պաշտոնատար անձը կարող է իր քաղաքական կամ քրեական աֆիլացվածության բերմամբ՝ խախտել մասնագիտական բարեխղճությունն ու անգամ ներգրավված լինել կոռուպցիոն սխեմաներում։ Այս և այլ ասպեկտները հաշվի չառնելը պաշտոնատար անձանց բարեվարքության ստուգումը դարձնում է թերի և այն չի ծառայեցնում բարեխիղճ ու արհեստավարժ պետական պաշտոնյաներ ունենալու նպատակին։

Նշված պնդումը հաստատվում է նաև սույն թվականի հունվարին «Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի մասին» օրենքում կատարված լրացմամբ և փոփոխությամբ՝ ըստ որոնց՝ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովն ուսումնասիրելու է պաշտոնի հավակնորդների և նրանց ընտանիքի անդամների հնարավոր կապերը քրեական ենթամշակույթի հետ։ Պետք է նշել, որ այս փոփոխությունն անհրաժեշտ, սակայն թերի և ոչ բավարար է, քանի որ չի տարածվում գործող պաշտոնատար անձանց վրա և առնչվում է ոչ իրավաչափ կապերի միայն մեկ տեսակի՝ չընդգրկելով քրեական և քաղաքական կարևոր առնչություններ։

Գործող օրենսդրության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ համապատասխան իրավական կառուցակարգերը գործի են դրվում, երբ առկա է տեղեկատվություն առերևույթ հանցագործության կամ բարեվարքության խախտման մասին, մինչդեռ վեթինգը ենթադրում է նախորդ ռեժիմի առնվազն բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց թիրախային և լայնածավալ ստուգում։ Այսինքն, պետության կողմից նախաձեռնողական և ակտիվ գործողություններ են իրականացվում նախորդ ռեժիմի օրոք պաշտոնավարած կամ պաշտոնավարող որոշակի կատեգորիայի անձանց գույքային դրության, կապերի և այլ վերաբերելի հանգամանքների պարզման վերաբերյալ՝ առանց որևէ հատուկ առիթի։

Նույն կերպ կուսակցությունների և դրանց ղեկավարների ֆինանսական միջոցների ստուգումը չի տարածվում նախորդիվ եկամուտների և ծախսերի վրա, այլ գործելու է միայն 2022թ․ հունվարի 1-ից սկսած՝ նրանց ֆինանսական հաշվետվությունների և հայտարարագրերի նկատմամբ։ Սրա հետևանքը  կլինի քաղաքական դաշտում հավասար պայմանների շարունակվող բացակայությունը, երբ նախկինում ոչ թափանցիկ ֆինանսական գործառնություններով հսկայական նյութական միջոցների կուտակման շնորհիվ գերիշխող դիրք ունեցող կուսակցությունները մեկնարկային լավագույն պայմաններն են ունենալու՝ այժմ էլ ընդդիմության կարգավիճակով քաղաքական պայքար մղելու և իշխանափոխության հասնելու համար։

Այս կերպ Թավշյա հեղափոխության երկարաժամկետ քաղաքական կապիտալիզացիայի հնարավորությունը կդառնա մշուշոտ, քանզի նոր ժողովրդավարական կուսակցությունների համար խիստ դժվար կլինի ձեռք բերել սոցիալական կայուն կապիտալ և հանրային աջակցություն՝ հաշվի առնելով նաև մեդիադաշտում օլիգարխիկ կապիտալի վրա հիմնված կուսակցությունների ուժեղ դիրքերը։ Իսկ ամուր ժողովրդավարություն կարող է գոյություն ունենալ գաղափարախոսական բազմակարծության և բոլոր կուսակցությունների համար իրավամբ հավասար մեկնարկային պայմանների ստեղծմամբ, ինչի շնորհիվ ժողովրդավարական երկարաժամկետ փոփոխությունների ջատագով քաղաքական ուժերը կձևավորեն սահուն ընտրական ռոտացիայի համար անհրաժեշտ ժողովրդավական կոնսենսուս և ժողովրդավարական համակարգի կենսունակության կայուն միջավայր։

Այս համատեքստում հարկ է անդրադառնալ նաև իրավաբանական հանրույթի որոշ ներկայացուցիչների կողմից հնչեցվող այն կարծիքին, որ վեթինգի բոլոր կառուցակարգերի ներմուծումը, այդ թվում դատավորների բարեվարքության համատարած և լայնածավալ ստուգումը՝ նրանց հաջորդիվ պաշտոնանկությամբ, հակասում է գործող Սահմանադրությանը։

Գործող Սահմանադրությունը չի պարունակում որևէ նորմ, որը թույլ կտար հանգել նման եզրակացության։ Ըստ այդմ, լիովին սահմանադրական է, առանց գործող պաշտոնատար անձանց պաշտոնավարումը դադարեցնելու նրանց բարեվարքության համալիր ստուգումը, երբ անձը պաշտոնավարելու է այնքան ժամանակ, քանի դեռ նրա՝ իր պաշտոնին անհամապատասխանության մասին որոշումը չի մտել ուժի մեջ։

Ընդ որում, այստեղ պետք է նկատի առնել, որ սահմանադրական որոշակի ընդգծված երաշխիքներից են օգտվում դատավորները, իսկ իրավապահ մարմինների կարգավիճակը կախված է օրենսդրական կարգավորումներից։ Ուստի իրավապահ մարմինների վեթինգի պարագայում a priori սահմանադրականության խնդիր չի կարող ծագել, եթե պահպանվեն և պաշտպանվեն վեթինգի ենթարկվող պաշտոնատար անձի՝ սահմանադրորեն ճանաչված ընթացակարգային երաշխիքները։

Սրանից բխում է նաև, որ եթե դատավորների պարագայում նրանց պաշտոնավարումը դադարեցնելու և նոր ընդունելություն կազմակերպելու մասով առերևույթ կխախտվի դատավորների անփոփոխելիության սահմանադրական սկզբունքը, ապա իրավապահ մարմինների պարագայում զուտ Սահմանադրության տեսանկյունից անգամ նման կտրուկ միջոցի դիմելն անիրավաչափ չի կարող համարվել։

Այս համատեքստում հարկ է անդրադառնալ նաև վեթինգի ընթացքում անմեղության կանխավարկածի ինստիտուտի կիրառելիությանը, որը ևս սահմանադրական տարընկալումների տեղիք է տալիս։ Վեթինգի ընթացքում, հաշվի առնելով գործընթացի առանձնահատուկ կարևորությունն ու պետաիշխանական համակարգի առողջացման հանրային շահը, անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը կարող է սահմանափակ կիրառում ստանալ։ Մասնավորապես, խոսքը վերաբերում է, օրինակ, պաշտոնատար անձին իրավաբանորեն կամ փաստացի պատկանող գույքի ձեռքբերման իրավաչափությանը կամ քրեական ենթամշակույթ ունեցող անձանց հետ կապերին և այլն, երբ իրավասու մարմնի կողմից ստացված տեղեկատվությունը հերքելու համար պաշտոնատար անձի փաստարկների և փաստական հանգամանքների ապացուցողական շեմը կարող է լինել ողջամիտ կասկածից անդին (beyond reasonable doubt), այդ թվում լինել ավելի բարձր, քան գործում է իրավասու մարմնի համար, ով  ներկայացրել է անձի համար ոչ բարենպաստ տեղեկատվությունը։ Այդպիսի կարգավորումների համար ևս ՀՀ Սահմանադրությունը խոչընդոտ չի ստեղծում, քանի որ Սահմանադրության 66-րդ հոդվածով նախատեսված անմեղության կանխավարկածը, ըստ այդ նույն հոդվածի, գործում է հանցագործության համար մեղադրվող անձի համար։ Վեթինգն իր էությամբ չունի պատժիչ բնույթ, իսկ վեթինգի գործընթացն ու դրա շրջանակում կիրառվող սանկցիաները տեղավորվում են կարգապահական վարույթի և կարգապահական-իրավական պատասխանատվության տիրույթում և քրեական վարույթի հետ կապ չունեն։

Հարկ է նշել նաև, որ անմեղության կանխավարկածի հստակ սահմանափակումներ հայրենական իրավական համակարգում արդեն իսկ գործում են «Ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման մասին» օրենքով, որի 22-րդ հոդվածի  մասի համաձայն՝

1․ Ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման հարաբերություններում գործում է գույքի՝ ապօրինի ծագում ունենալու կանխավարկածը, քանի դեռ չի ապացուցվել գույքի ձեռքբերման օրինականությունը:

2. Դատարանը կարող է կայացնել վճիռ՝ հիմք ընդունելով գույքի՝ ապօրինի ծագում ունենալու կանխավարկածը, եթե գործի քննության արդյունքում հայցվորն ապացուցում է, որ պատասխանողին պատկանող գույքը, այդ թվում՝ մեկ միավոր գույքը, մի քանի միավոր գույքը կամ մեկ միավոր գույքի բաժինը, չի հիմնավորվում օրինական եկամտի աղբյուրների վերաբերյալ տվյալներով։

Քանի որ նշյալ օրենքը հանդիսանում է վեթինգի ընթացակարգի հետ շաղկապված նորմատիվ իրավական ակտ և անգամ անկախ այդ հանգամանքից՝ ըստ էության, սեփականության հետ կապված հասարակական հարաբերություն է կարգավորում՝ հիմք ընդունելով մեղավորության կանխավարկածը, կարող ենք պնդել, որ այս հիմքով վեթինգի հակասահմանադրականության մասին պնդումներ և փաստարկներ բերող անձինք նաև պետք է պատասխանեն այն հարցին, թե ինչով է տարբերվում վեթինգի ընթացքում անմեղության կանխավարկածի սկզբունքի սահմանափակ կիրառելիությունն ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման վարույթի ընթացքում կիրառվող համանման կառուցակարգից։

Վերոնշյալ լույսի ներքո վերահաստատում ենք մեր կարծիքն առ այն, որ վեթինգի ամբողջական կիրառմանը ներկայումս ոչ մի բան չի խանգարում, և անգամ հարկավոր չէ Սահմանադրության փոփոխություն։

Բացի այդ գործող բարեվարքության ստուգման ընթացակարգերը համակարգված չեն, առկա են փոխլրացման և ներդաշնակ կիրառման խնդիրներ, որոնք հետևանք են նրա, որ չի ընդունվել վեթինգի վերաբերյալ միասնական օրենք, և չկա ընթացակարգերի կիրառման նկատմամբ ընդհանուր վերահսկողություն իրականացնող մարմին։ Արդյունքում անգամ սահմանափակ տեսքով գործի դրված բարեվարքության ստուգման մեխանիզմներն աչքի չեն ընկնում բավարար արդյունավետությամբ։

Գործող իրավակարգավորումների էական թերություն կարելի է համարել նաև այն, որ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի եզրակացությունները, հանցագործության մասին հաղորդումները և կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու դիմում ներկայացնող, դրանք քննարկող և որոշում կայացնող պետական պաշտոնատար անձինք նախապես բարեվարքության թիրախային և լայնածավալ ստուգման չեն ենթարկվել։ Ըստ այդմ, առկա չեն բավարար երաշխիքներ, որ, օրինակ, Բարձրագույն դատական խորհրդի անդամները, Սահմանադրական դատարանի դատավորները, համապատասխան դատախազները և այլք իրապես տիրապետում են մասնագիտական բարեխղճության և արհեստավարժության՝ բարեվարքության գործերով օրինական և հիմնավորված որոշումներ կայացնելու համար։

Որպես բացասական երևույթ՝ հարկ է մատնանշել նաև այն, որ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի եզրակացությունները պաշտոնի հավակնորդների վերաբերյալ ունեն խորհրդատվական բնույթ։ Ստացվում է, որ օրինակ, եթե Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը գալիս է այն եզրահանգման, որ պաշտոնի հավակնորդը կամ նրա ընտանիքի անդամներն ունեն կապեր քրեական հեղինակությունների հետ կամ ունեն օրինական եկամուտներով չհիմնավորված գույք, նրանք, միևնույն է, կարող են նշանակվել կամ ընտրվել համապատասխան պաշտոնի։ Նման իրավակարգավորումը բացասաբար է ազդում Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի նշյալ լիազորության իրացման արդյունավետության վրա և, կարելի է ասել՝ արժեզրկում է այն։

Պակաս կարևոր հանգամանք չէ նաև այն, որ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի անդամների թեկնածուների բարեվարքության ստուգման պատշաճ ընթացակարգ գործող օրենսդրությամբ նախատեսված չէ, ինչը ստվերում է այս մարմնի գործունեության օբյեկտիվությունն ու հանրային լեգիտիմությունը։

Հաշվի առնելով նաև, որ խորհրդատվական եզրակացությունները գաղտնի են, հնարավոր չէ անգամ պարզել, թե քանի անգամ է նշանակող կամ ընտրող պետական մարմինը կամ պաշտոնատար անձը նշանակել կամ ընտրել Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի բացասական եզրակացությանն արժանացած անձի։

Նշված և որոշ այլ խնդրահարույց կարգավորումներ ստեղծում են վտանգ, որ նախորդ ռեժիմի պետական պաշտոնեության զտման գործընթացը «միս ու արյուն» չի ստանա, ինչը մեծապես անարդյունավետ կդարձնի կատարված և կատարվելիք բարեփոխումները, քանի որ առանց բարեխիղճ և որակյալ կադրերի էական տեսակարար կշռի հնարավոր չէ հաջողել պետականաշինության գործում։

ՎԵԹԻՆԳԻ ԿԱՌՈՒՑԱԿԱՐԳԵՐԻ ԼԻԱՐԺԵՔ ՆԵՐԴՐՄԱՆՆ ՈՒՂՂՎԱԾ ԱՌԱՋՆԱՀԵՐԹ ՔԱՅԼԵՐԸ

Նախորդիվ ներկայացվածի խորապատկերին ակնհայտ է դառնում, որ վեթինգի մեկուսի կառուցակարգերի ներդրումը, առանց համակարգային փոխկապվածության, պատշաճորեն չի ծառայում պետաիշխանական համակարգի և, նախևառաջ, դատաիրավական համակարգի առողջացմանը: Վեթինգն ինստիտուցիոնալացված գործընթաց է, որի յուրաքանչյուր փուլ և տարր սերտորեն կապված է մյուսների հետ: Այն  կարող է իր նպատակին ծառայել, եթե կիրառվում է որպես համակարգային ամբողջություն, մինչդեռ վեթինգի միայն որոշակի տարրերի ներդրումը չի կարող ունենալ ցանկալի վերջնարդյունք և կհանգեցնի լոկ կոսմետիկ փոփոխությունների՝ անփոփոխ թողնելով պետական համակարգի նախորդ ռեժիմին բնորոշ էությունը:

Ավելին, իշխանության եկած ժողովրդավարական ուժերի և նախորդ քաղաքական ռեժիմի ինստիտուցիոնալ տրամաբանությամբ ձևավորված բյուրոկրատիայի և դատաիրավական համակարգի միջև համակեցությունը կոնֆլիկտագեն է և միջնաժամկետ հեռանկարում կհանգեցնի կառավարման ճգնաժամի, որի հանգուցալուծումը կարող է լինել ժողովրդավարական համակարգի տապալումը կամ անգամ պետական ինստիտուտների փլուզումը: Նման տխուր հեռանկարից խուսափելու համար անհրաժեշտ է հնարավորինս սեղմ ժամկետում գործարկել վեթինգի լիարժեք համակարգ, որը կընդգրկի առնվազն դատական իշխանությունը, իսկ ցանկալի է, որ վերաբերի նաև իրավապահ մարմիններին: Այս նպատակն իրականացնելու համար, ի թիվս այլոց, առաջարկվում է կատարել հետևյալ քայլերը՝

  1. Ազգային ժողովի կողմից հայտարարության կամ օրենքի տեսքով իրավաքաղաքական գնահատական տալ նախորդ քաղաքական ռեժիմին՝ հստակ մատնանշելով դրա հիմնադրման ժամկետը, բովանդակությունը, համակարգային հատկանիշները, մարդու այն իրավունքները, որոնք զանգվածաբար խախտվել են նախորդ ռեժիմի օրոք, խախտման առանցքային դեպքերը և այլն,
  2. Ազգային ժողովի կողմից վեթինգի կամ զտման մասին օրենքի ընդունում, որով վեթինգի ամբողջ գործընթացը կկանոնակարգվի մեկ նորմատիվ իրավական ակտով, կսահմանվեն վեթինգի չափորոշիչները, այն պաշտոնատար անձինք, որոնք կենթարկվեն բարեվարքության ստուգման, այն մարմինը կամ մարմինների համակարգը, որին կվերապահվի վեթինգի իրականացումը, վեթինգի ընթացակարգը՝ ներառյալ բողոքարկման հնարավորությունը, վեթինգի քաղաքականության իրականացման համար պատասխանատու մարմինը և այլ վերաբերելի կարգավորումներ,
  3. վեթինգի օրինագծի մշակմանը փորձագիտական հանրության, պրոֆիլային հասարակական կազմակերպությունների և միջազգային գործընկերների ներգրավում՝ ապահովելու համար օրինագծի պատշաճ որակը և ժողովրդավարական ու իրավական պետությանը հարիր երաշխիքները,
  4. վեթինգի ենթարկել նախևառաջ դատավորներին և իրավապահ մարմինների պաշտոնատար անձանց՝ հաշվի առնելով նաև քրեական դատավարության ոլորտում այս մարմինների համատեղ ներգրավվածությունն ու փոխառնչությունները: Միայն դատական վեթինգը չի կարող ապահովել նախորդ քաղաքական ռեժիմի ոչ ժողովրդավարական պրակտիկայի հաղթահարումը և որպես հետևանք մարդու իրավունքների պաշտպանությունն ու հանցավորության դեմ արդյունավետ պայքարը, եթե նախնական քննության մարմիններում ևս տեղի չի ունեցել բարեվարքության ստուգում,
  5. վեթինգի ընթացակարգի համար վերացնել վաղեմության բոլոր ժամկետները՝ ներառյալ ստուգման ենթակա հասանելի փաստաթղթերի ստեղծման վաղեմության ժամկետները,
  6. վեթինգի կառուցակարգերը փոխկապակցել ապօրինի գույքի բռնագանձման գործող մեխանիզմների հետ՝ ապահովելով միասնական պետական քաղաքականություն՝ ոչ բարեխիղճ և օրինախախտ պաշտոնատար անձանցից պետաիշխանական համակարգի զտման և նրանց կողմից ապօրինի ճանապարհով ձեռքբերված գույքի ազգայնացման ուղղությամբ,
  7. վեթինգ իրականացնող մարմիններից մեկը կազմավորել գործող Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի հենքի վրա՝ ընդլայնելով վերջինիս կազմը և դրանում ներառելով մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ և հակակոռուպցիոն գործունեություն իրականացնող հասարակական կազմակերպությունների, գիտական-փորձագիտական համայնքի և միջազգային կառավարական և ոչ կառավարական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներին,
  8. Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի եզրակացություններին և որոշումներին օժտել հավաստիության կանխավարկածով, այսինքն պաշտոնատար անձի հակափաստարկների և Հանձնաժողովի իրավական դիրքորոշումը հերքող ապացույցների համար սահմանել ողջամիտ կասկածից անդին (beyond reasonable doubt) ապացուցման բարձր շեմ,
  9. բոլոր դատավորների վեթինգի գործերով վերջնական որոշում կայացնող մարմին սահմանել Բարձրագույն դատական խորհրդին, որի համար պաշտոնատար անձի բարեվարքության վերաբերյալ առաջնային հիմքը պետք է լինի Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից տրված եզրակացությունը, եթե վեթինգի ենթարկվող պաշտոնատար անձի կողմից չեն ներկայացվել իր բարեվարքությունը հիմնավորող ողջամիտ կասկածից անդին հավաստիություն ունեցող ապացույցներ,
  10. իրավապահ մարմինների վեթինգի ընթացակարգ ներդնելու պարագայում վերջինիս իրականացումը վերապահել Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովին,
  11. վեթինգի չափանիշների շարքում ընդգրկել անձի գույքային դրությունից բացի նաև քաղաքական և հանցավոր կապերի, կոռուպցիոն սխեմաներում ներգրավման հնարավորության ստուգումը, մասնագիտական ձեռնհասության (պաշտոնի նշանակման չափանիշների և ընթացակարգերի պահպանվածության) ստուգումը, իսկ դատավորների դեպքում նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից համապատասխան դատավորների դատական ակտերում Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության եվրոպական կոնվենցիայի խախտումների հայտնաբերումը, որը կարող է անգամ առանձնացվել որպես դատավորների պաշտոնանկության ինքնուրույն հիմք,
  12. ստուգման միևնույն չափանիշները սահմանել թե՛ գործող պաշտոնյաների, թե՛ պաշտոնի հավակնորդների համար՝ ապահովելու համար բարեփոխումների անշրջելիությունը և նոր որակի պետական համակարգի շարունակական զարգացումը,
  13. ապահովել վեթինգ իրականացնող բոլոր մարմինների անդամների թեկնածուների բարեվարքության համալիր ստուգումն այն նույն չափանիշներով, որոնք կկիրառվեն վեթինգի ընթացքում՝ այդ ստուգման իրականացումը վերապահելով Ազգային ժողովի կողմից ստեղծված հատուկ քննիչ հանձնաժողովին, որը պետք է նախագահի Ազգային ժողովի խոշորագույն ընդդիմադիր խմբակցության ներկայացուցիչը,
  14. վեթինգի ուղղությամբ պետական քաղաքականության իրականացման համակարգման համար ստեղծել 3-րդ Փոխվարչապետի հաստիքը, ով ոչ միայն կզբաղվի նշյալ հիմնարար հարցերի համակարգմամբ, այլև կհանդիսանա Վարչապետին հուսալի և իրապես անաչառ տեղեկատվության փոխանցման կարևոր աղբյուր՝ նպաստելով Վարչապետի կողմից հնարավորին տեղեկացված և հիմնավորված որոշումների կայացմանը: Փոխվարչապետի պաշտոնում նշանակել իրավապաշտպան, փաստաբանական կամ հանրային իրավունքի ոլորտում իրավաբանական գործունեության առնվազն 10 տարվա փորձ ունեցող և հանրային հեղինակություն ունեցող անձի, ով նախքան պաշտոնի նշանակվելը պետք է ենթարկվի բարեվարքության ստուգման: Վեթինգի գործընթացն ավարտվելուց հետո վերանայել Փոխվարչապետի գործառույթները կամ նրա հաստիքը կրճատել, որպեսզի բացառվի գործադիր իշխանության հնարավոր ինստիտուցիոնալ վերահսկողությունը դատական իշխանության նկատմամբ:
  15. սահմանել վեթինգի գործընթացի ողջամիտ ժամկետներ, ինչպես նաև ապահովել պաշտոնից ազատված անձանց փոխարեն նոր կադրերի օպերատիվ ներգրավումը՝ պետական համակարգը կոլապսային վիճակներից զերծ պահելու համար: Այդ նպատակով պետք է վերանայել թե՛ դատավորի և թե՛ այլ պետական պաշտոնների թեկնածուների ուսումնառության գործընթացի թե՛ տևողությունը և թե՛ բովանդակությունը, ինչպես նաև պաշտոնի նշանակման չափանիշները, որպեսզի վեթինգին զուգահեռ ձևավորվի համապատասխան կադրային բանկ՝ թափուր հաստիքները լրացնելու համար,
  16. սահմանել պաշտոնից ազատված անձանց պետական կամ համայնքային ծառայությունում, ինչպես նաև պետական և համայնքային կազմակերպություններում աշխատանքի անցնելու արգելք՝ կախված նախկինում կատարված իրավավախտումների բնույթից: Ըստ այդմ, արգելքը կարող է լինել ցմահ կամ որոշակի ժամկետով (Արգելքի ժամկետների տարբերակման հիմքերը և կոնկրետ ժամկետները պետք է նշված լինեն օրենքում։),
  17. պետաիշխանական համակարգի անշրջելի որակական թռիչքն ապահովելու համար կատարել սահմանադրական փոփոխություններ և ստեղծել կառուցակարգեր Սփյուռքի հայության մասնագիտական ներուժը պետական համակարգում օգտագործելու համար:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ներկայացված ուսումնասիրությունը ևս մեկ անգամ արձանագրեց, որ Հայաստանում ինստիտուցիոնալ վեթինգը շարունակվում է պահանջված մնալ, և դրա հապաղումն էական բացասական ազդեցություն կունենա կոռուպցիայից զերծ ժողովրդավարական պետաիշխանական համակարգ ունենալու՝ Հայաստանի հեռանկարների վրա: Ավելին, պետական համակարգում գտնվող և նախորդ քաղաքական ռեժիմի հետ աֆիլացված սեգմենտների և ժողովրդավարական քաղաքական վարչակազմի միջև անխուսափելի հակասությունները միջնաժամկետ կտրվածքով անխուսափելիորեն կթուլացնեն պետական ինստիտուտները, կնվազեցնեն նրանց հանրային լեգիտիմությունը և որպես արդյունք կարող են դառնալ պետական ինստիտուտների համակարգային փլուզման պատճառ: Իսկ առաջացած հասարակական-քաղաքական վակուումը կարող են լրացնել ինչպես քաղաքական իշխանությունից հեռացված օլիգարխիան, այնպես էլ զինված ուժերը և ժողովրդավարական քաղաքական ռեժիմին հակոտնյա այլ ուժեր:

Գործող քաղաքական իշխանությունն առայժմ ապավինում է ժողովրդի հետ ուղղակի կապին՝ դա համարելով իր լեգիտիմության և կենսունակության պահպանման հիմնական գրավականը: Մարտավարական տեսանկյունից անմիջական ժողովրդաիշխանության գործիքներն օգտագործելը, անշուշտ, արդյունավետ է, սակայն ռազմավարական իմաստով դա կարող է հանգեցնել պետության դիսֆունկցիայի, քանի որ պետության կենսունակությունը ժողովրդի իշխանության և պետական ինստիտուտների միջև ողջամիտ հավասարակշռությունն է և գործառույթների հստակ տարանջատումը: Ժողովուրդը չի կարող լուծել ընթացիկ քաղաքական և կառավարման բոլոր խնդիրները, դա հակասում է սահմանադրական ժողովրդավարության և հանրապետության գաղափարներին:

Ժողովուրդը ձևավորում է պետական ինստիտուտներ, որոնք պարտավոր են գործել իր անունից և ի շահ իրեն: Եվ որպեսզի պետական ինստիտուտներն իրենց գործառույթներն իրականացնեն արդյունավետորեն և հանրօգուտ կերպով, պետք է կադրային այնպիսի վերատեսության ենթարկվեն, որպեսզի բացառվեն կամ նվազագույնի հասցվեն կոռուպցիան և ոչ ժողովրդավարական միտումներն ու գործընթացները:

Հատկապես քաղաքական ռեժիմի տրանզիտի փուլում գտնվող Հայաստանում դատական, իրավապահ և այլ ինստիտուտներ ունեն ոչ միայն ընթացիկ արդյունավետության բարձրացման, այլև անցյալի ավտորիտար ինստիտուցիոնալ հիշողությունը հաղթահարելու և հակաժողովրդավարական սեգմենտից ձերբազատվելու խնդիր: Ուստի վեթինգի գործընթաց չիրականացնելը հավասարազոր կլինի Թավշյա հեղափոխությունը կիսատ թողնելուն:

Հուսանք, որ գործող իշխանությունը կդրսևորի անհրաժեշտ քաղաքական կամք և ձեռնամուխ կլինի պետական համակարգի իրական առողջացման գերկարևոր գործին:

Արտաշես Խալաթյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, իրավագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)

Նկարը` © AIISA


[1] Տե՛ս Freedom House, Nations in Transit 2020, https://freedomhouse.org/country/armenia/nations-transit/2020,

Freedom House Report Describes Armenia as “Semi Consolidated Authoritarian Regime”, www. hetq.am 11.04.2018, https://hetq.am/en/article/87295 և այլն։

[2] «Օլիգարխիայի երկաթյա օրենքի» և ավտորիտար քաղաքական ռեժիմի ռեստավրացիայի մասին մանրամասն տե՛ս Aджемоглу Д., Робинсон Дж. , Почему одни страны богатые, а другие бедные. Происхождение власти, процветания и нищеты, перевод с английского, Москва, АСТ, 2015

[3] Տե՛սHorne C.M. Transitional Justice: Vetting and Lustration, Western Washington University, p. 1, 2019 https://cynthiamhorne.weebly.com/uploads/8/9/9/8/8998042/horne—vetting_and_lustration-preprint.pdf

[4] Տե՛ս United Nations, Rule of Law Tools For Post-Conflict States. Vetting: An Operational Framework, New York and Geneva, 2006, p. 3

[5] Տե՛ս United Nations նշվ․ աշխ․, էջ 5։

[6] Տե՛ս Bernatski B. Lustration in Ukraine: Institutionalizing the Concept of a “Democracy Capable of Defending Itself”, https://www.academia.edu/39055214/Lustration_in_Ukraine_institutionalizing_the_concept_of_a_democracy_capable_of_defending_itself_, 2018, pp. 10 and 25

[7] Տե՛ս նաև Matic Boskovic M. Vetting of judiciary in transitional countries-successful tool or entry point for political influence, Research Gate, 2020, pp. 1-16 https://www.researchgate.net/publication/340102070_Vetting_of_judiciary_in_transitional_countries_-successful_tool_or_entry_point_for_political_influence

[8] Տե՛ս Benchman K., Lyubashenko I The Puzzle of Transitional Justice in Ukraine, International Journal of Transitional Justice, 2017, p. 3

[9] Տե՛ս նույն տեղում, էջ 7։

[10] Տե՛ս նույն տեղում, էջ 8։

[11] Տե՛ս նույն տեղում և Popova M. ‘Ukraine’s Legal Problems: Why Kiev’s Plans to Purge the Judiciary Will Backfire,’ Foreign Affairs, 2014, http://www.foreignaffairs.com/articles/141187/maria-popova/ukraines-legal-problems (accessed 1 March 2017).

[12] Տե՛ս Benchman K., Lyubashenko I նշվ․աշխ․, էջ 3-4։

[13] Տե՛ս Benchman K., Lyubashenko I նշվ․աշխ․, էջ 10,  Bernatski B.  նշվ․աշխ․, էջ 5։

[14] Տե՛ս նույն տեղում։

[15] Տե՛ս Benchman K., Lyubashenko I նշվ․աշխ․, էջ 10։

[16] Տե՛ս Law of Georgia, Freedom Charter, 31.05.2011, https://matsne.gov.ge/ru/document/download/1381526/8/en/pdf   

[17] Տե՛ս Gricius G., Transitional Justice in Ukraine and Georgia, Journal of Liberty and International Affairs, Vol. 5, No.2, 2019, pp. 31-32

[18] Տե՛ս Anjaparidze Z. Judges Allege that Saakashvili’s Team is Purging Georgia’s Judicial Bench, Eurasia Daily Monitor, Vol. 2, Issue 228, 2005, https://jamestown.org/program/judges-allege-that-saakashvilis-team-is-purging-georgias-judicial-bench/   

[19] Տե՛ս նույն տեղում։

[20] Տե՛ս United Nations Development Program Vetting Public Employees in Post-Conflict Settings․ Operational Guidelines, p. 46։

[21] Տե՛ս նույն տեղում և European Commission, Political Freedoms and Democratically Elected Institutions in Czech Republic, 2013, https://web.archive.org/web/20150212172701/http://ec.europa.eu/europeaid/political-freedoms-and-democratically-elected-institutions-czech-republic_en, U՛stavni՛ Soud,  Decisions 1993/12/21 — Pl. ÚS 19/93: Lawlessness,  https://www.usoud.cz/en/decisions/1993-12-21-pl-us-19-93-lawlessness

[22] Տե՛ս  «Իրավաբանների հայկական ասոցիացիա» ՀԿ,  Անցումային արդարադատության մեխանիզմների կիրառելիության հնարավորությունը ՀՀ-ում միջազգային փորձի լույսի ներքո, Երևան, 2019, էջ 99, United Nations Development Program , նշվ․ աշխ․, էջ 43։

[23] Տե՛ս նույն տեղում։

[24] Տե՛ս նույն տեղում։

[25] Տե՛ս նույն տեղում, էջ 44։

[26] Տե՛ս Maxhuni B., Cucchi U.,An Analysis of the Vetting Process in Albania, 2017, http://www.legalpoliticalstudies.org/wp-content/uploads/2017/06/Policy-Analysis-An-Analysis-of-the-Vetting-Process-in-Albania.pdf, էջ 3։

[27] Տե՛ս «Իրավաբանների հայկական ասոցիացիա» ՀԿ, Դատական վեթինգը՝ անցումային արդարադատության մեխանիզմ, Երևան, 2019, էջ 11։

[28] Տե՛ս նույն տեղում, էջ 11-12։

[29] Տե՛ս նույն տեղում։

[30] Տե՛ս նույն տեղում, էջ 15։

[31] Տե՛ս ՀՀ Կառավարության գործունեության ծրագիր, փետրվար, 2019թ․, էջ 25-28, https://www.gov.am/files/docs/3133.pdf

[32] Տե՛ս Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ելույթը դատաիրավական համակարգի վերաբերյալ, 20․05․2019թ․, https://www.primeminister.am/hy/statements-and-messages/item/2019/05/20/Nikol-Pashinyan-Speech/#photos[pp_gal_1]/0/

Բայդենը քրդերի միջոցով կպայքարի Թուրքիայի դեմ. Քուրդիստանի ծրագիրը ճանապարհին է

ԱՄՆ-ի նոր նախագահ Բայդենը վերանայել է Թրամփի արտաքին քաղաքականությունը: Ամերիկյան զորքերը, չհասցնելով հեռանալ Իրաքից ու Սիրիայից, սկսել են վերադառնալ` վերստին «ծածկելով» Մերձավոր Արևելքը, և այս հարցում Վաշինգտոնի կողմից հիմնական դերակատար են ընտրվել քրդերը:

Քրդերն ապրում են հիմնականում Սիրիայում, Իրաքում, Թուրքիայում, և չունեն պետականություն: Համարվում է, որ ԽՍՀՄ-ն աջակցություն էր ցուցաբերում նրանց: 90-ականներից հետո Մերձավոր Արևելքում ուժերի հավասարակշռությունը փոխվել է, և քրդերը կողմնորոշվել են դեպի ԱՄՆ-ը, որի օգնությամբ փորձում են ստեղծել անկախ Քուրդիստան: «Իսլամական պետություն» ահաբեկչական խմբավորման դեմ պայքարում Վաշինգտոնն օգտագործեց քրդական զինված խմբերին` նրանց օգնությամբ տիրանալով Սիրիայի հյուսիս-արևելյան նավթային տարածքներին:

Ընդունված է համարել, որ այդ ամենից հետո ամերիկացիները քրդերին միայնակ են թողել թուրքերի դեմ, որոնց համար անկախ Քուրդիստանն ազգային անվտանգության խնդիր է: Անկարան Սիրիայի հյուսիսում մի շարք ռազմական գործողություններ է իրականացրել` ստեղծելով «անվտանգության գոտի»: Թրամփը բավարարվել է միայն նավթահորերի վրա վերահսկողությամբ: Իսկ Սիրիայի կառավարությունն այդ նավթի վաճառքից եկամուտներ, փաստացի, չունի. 2020թ. օրական կտրվածքով արդյունահանված 89 հազար տոննա «սև ոսկուց» 80 հազարը «գողացվել է»:

Եվ ահա սիրիացի քրդերի շուրջ նոր իրադարձություններ են սկսվում: Հաղորդվում է, որ Սիրիայի հյուսիս-արևելքում տեղակայված ռուսական զորախմբերը տեղափոխվել են` այստեղ նույնպես քրդերին թողնելով թուրքերի դեմ միայնակ: Սա համարվում է ճնշում նրանց վրա` Սիրիայի տարածքային ամբողջականության վերականգնման համար: Նշվում է, որ քրդական զինված խմբավորումները նպատակ ունեն վերահսկողության տակ վերցնել Դամասկոսը: Միևնույն ժամանակ` Իրաքից Սիրիա ձգվող ճանապարհի երկայնքով նկատվել են ամերիկյան Avenger փոքր հեռահարությամբ ՀՕՊ համակարգեր (ըստ որոշ տեղեկությունների` նաև ավելի հզոր Patriot-ներ): Դրանց հիմնական նպատակը դրոնների և ցածր թռչող ուղղաթիռների ու ինքնաթիռների դեմ պայքարն է: Ենթադրվում է, որ դրանք նախատեսված են Սիրիայում ամերիկյան բազաների պաշտպանության համար, իսկ ավելի հավանական է համարվում, որ դրանք ծածկելու են քրդական խմբավորումների երկինքը:

Ի՞նչ նպատակներ ունի ԱՄՆ-ն` քրդերին աջակցելով

Հարցադրում է հնչում, թե ինչո՞ւ է ԱՄՆ-ն գնում ՆԱՏՕ-ի իր դաշնակից Թուրքիայի դեմ հանդիման` աջակցելով քրդերին: Մի քանի նպատակներ են նշվում.

Նախ` Վաշինգտոնը գիտակցված է հակադրվում Անկարային: Թեև Թուրքիան ԱՄՆ-ի կարևոր դաշնակիցներից է ռազմական ոլորտում, և համարվում էր, որ Անկարան ՆԱՏՕ-ից ոչ մի տեղ չի կարող հեռանալ, սակայն Դոնալդ Թրամփի իշխանության օրոք Մերձավոր Արևելքում իրավիճակ է փոխվել:

Անկարան սկսել է նեոօսմանյան քաղաքականություն վարել տարածաշրջանում: Խլել է Սիրիայի հյուսիսը, հասել է Լիբիա, պատրաստվում է ստեղծել լիակատար ավիակիր` ձգտելով տիրանալ հունական կղզիներին: Էրդողանն Ադրբեջանին օգնել է գրավել Արցախի մի մասը` նպատակ ունենալով ստանալ դեպի Կասպից ձգվող ցամաքային միջանցք: Միջին Ասիայում ակտիվորեն տարածում է պանթյուրքիստական գաղափարները:

Ակնհայտ է, որ Վաշինգտոնն ու Բրյուսելն այս գործողությունները չեն ողջունում: Թուրքիան ձգտում է վերածվել մակրոտարածաշրջանային խաղացողի: Այստեղ քրդերին ցուցաբերվող աջակցությունը կարող է Անկարային զսպող գործիք դառնալ. Թուրքիայի ընդարձակմանն ծրագրերն ամերիկացիները կարող են խոչընդոտել Քուրդիստանի ծրագրով, որը սպառնում է հենց թուրքական պետության գոյությանը: Բացի այդ, քրդական հանգամանքն Անկարային կարող է զսպել նաև ռուսական սպառազինության ձեռքբերման հարցում:

Երկրորդ` աջակցելով քրդերին` Վաշինգտոնը խաչ է քաշում Դամասկոսի, Թեհրանի և Մոսկվայի` Սիրիայի Արաբական Հանրապետության ամբողջականության վերականգնման փորձերը: Դա լրջորեն նվազեցնում է Ռուսաստանի և Իրանի հնարավորությունները` ստիպելով այնտեղ էական ուժեր պահել:

Երրորդ` ամերիկացիներին չի «խանգարի» նաև սիրիական նավթը: Սա խլելով Դամասկոսից` ԱՄՆ-ը թուլացնում է Բաշար Ասադի իշխանությունը: Զարմանալի չի թվա, եթե ապագայում նավթային ռեսուրսներն պատկանեն Բայդենի ընտանիքին, որը, ինչպես նշվում է, անտարբեր չի փողի նկատմամբ (Ուկրաինայի օրինակն է բերվում):

Այդպիսով` քրդերը ներկայումս վերածվում են Մերձավոր Արևելքի կարևորագույն աշխարհաքաղաքական դերակատարի: Աջակցելով նրանց` ԱՄՆ-ը կարող է մեկ կրակոցով սպանել միաժամանակ մի քանի նապաստակների` խաղալով միաժամանակ Թուրքիայի, Իրանի, Ռուսաստանի և Սիրիայի դեմ:

Հեղինակ` Սերգեյ Մարժեցկի

Նկարը` © Delil Souleiman/AFP via Getty Images

Միացեք մեր Telegram ալիքին

ՀՀ 2020թ․ սոցիալ-տնտեսական զարգացման միտումները. Արտակ Մարկոսյան

2020թ․ բարդ ու ծանր տարի էր ողջ աշխարհի համար: Կորոնավիրուսային համավարակի տարածումը կանխելուն ուղղված տնտեսական և հաղորդակցման սահմանափակումներն էական ազդեցություն են ունեցել աշխարհի տարբեր երկրների սոցիալ-տնտեսական զարգացումների վրա․ կրճատվել են փոխադարձ ուղևորափոխադրումները, համաշխարհային առևտրային հարաբերություններին մեծ հարված է հասցվել, իսկ համաշխարհային տնտեսության մինչև 10 տոկոս մասնաբաժին ունեցող զբոսաշրջային ոլորտը հայտնվել է խոր ճգնաժամի մեջ:

Վերոնշյալ զարգացումներից անմասն չի մնացել նաև Հայաստանի Հանրապետությունը: 2020թ․ մարտ ամսից ՀՀ-ում կորոնավիրուսային համավարակի տարածումը սկսեց լրջորեն ազդեցություն ունենալ սոցիալ-տնտեսական զարգացումների վրա: Տնտեսական գործունեության և ծառայությունների ոլորտի սահմանափակումները, զբոսաշրջային հոսքերի բացակայությունը Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշները դրականից վերափոխեցին բացասականի, և կառավարությունը ստիպված էր տնտեսության ու սոցիալական ոլորտի համար մոտ 150 մլրդ դրամի աջակցության փաթեթներ մշակել և իրագործել:

2020թ․ կեսերից համավարակի տարածման որոշակի նվազմանը զուգահեռ՝ տնտեսական ակտիվությունը սկսեց վերականգնվել, և արդեն սեպտեմբերին նկատելի էին տնտեսության աշխուժացման որոշակի դրական միտումներ: Սակայն  2020թ․ սեպտեմբերի 27-ին Արցախի Հանրապետության դեմ թուրք-ադրբեջանական ագրեսիան և Արցախյան 2-րդ պատերազմն ի չիք դարձրեցին բարելավման միտումները, և պատերազմական ծախսերի ավելացումն ու պատերազմի հետևանքների վերացմանն ուղղված միջոցառումները խորացրեցին տնտեսությունում առկա խնդիրները: Արցախի Հանրապետությունից մեր հայրենակիցների զանգվածային արտահոսքը և տեղափոխությունը Հայաստանի Հանրապետություն,  բազմահազար զոհերն ու վիրավորներն առավել խորացրեցին կորոնավիրուսից արդեն իսկ տուժած տնտեսության վրա սոցիալական բաղադրիչի առկա ճնշումը:      

Պատերազմի հետևանքով առաջացած խնդիրները դեռևս երկարատև ժամանակահատվածում կարող են ճնշում գործադրել սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի վրա, և դրա լուծման համար պահանջվելու են առկա ռեսուրսների էական համախմբում և կառավարման համակարգի արդյունավետության բարձրացում:

Փաստացի այս պահին Հայաստանի Հանրապետությունում առկա է սոցիալական սուր ճգնաժամ, քանի որ պատերազմի հետևանքով բազմաթիվ ընտանիքներ զրկվել են իրենց կերակրողից: Հազարավոր երիտասարդներ վիրավոր են, նրանց վերականգնման համար պահանջվելու են դրամական մեծ միջոցներ:

Ի լրումն այս խնդիրների՝ Համաշխարհային բանկի տվյալներով, որը հրապարակվել էր մինչ Արցախյան 2-րդ պատերազմը, միայն կորոնավիրուսի համավարակի և դրա տնտեսական հետևանքների պատճառով ՀՀ-ում աղքատ մարդկանց թիվը կարող է ավելանալ 245 հազար մարդով: 2020թ․ սեպտեմբերի տվյալներով՝ Հայաստանի Հանրապետությունում աղքատների թիվը կազմել է ընդհանուր բնակչության 26,4 տոկոսը: Եթե նկատի ունենանք նաև Համաշխարհային բանկի կանխատեսումները, ապա արդեն իսկ հաջորդ տարի  աղքատների թիվը ՀՀ-ում կարող է հասնել 35 տոկոսի:

Առկա է նաև առողջապահական ճգնաժամ, որի լուծումը դեռևս հեռու է հանգուցալուծումից: Այն կապված է կորոնավիրուսի հետ, և դրան ավելանում են նաև պատերազմի հետևանքով վիրավորների վերականգնողական և բուժման համար դրամական հատկացումների շարունակականությունը:

Առկա է հումանիտար ճգնաժամ: Բացի այն, որ Հայաստանում պատերազմի հետևանքով ունենք Արցախից հեռացած հազարավոր հայրենակիցներ, որոնց կենցաղավարման, երեխաների կրթության, սոցիալական խնդիրները պետք է լուծվեն, միաժամանակ անհրաժեշտ է նաև դրամական ու այլ կարգի աջակցություն տրամադրել Արցախ վերադարձող մեր հայրենակիցներին, վերականգնողական աշխատանքներ իրականացնել ինչպես Արցախում, այնպես էլ պատերազմից տուժած Հայաստանի սահմանամերձ համայնքներում:

Լուրջ  խնդիր է տնտեսական ակտիվության վերականգնման համար դրամական միջոցների հատկացումները և խթանիչ միջոցառումների իրականացումը: Միաժամանակ անհրաժեշտ է վերականգնել երկրի ներքին կայունությունը և քաղաքական գործընթացները տեղափոխել ավելի կառուցողական դաշտ, քանի որ ներկա անորոշությունն ու ապագայի բացասական սպասումները մեծ հարված են հասցնում սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի բարելավմանը: Սրան գումարվում է նաև դրամի արժեզրկման հետևանքով գնաճային երևույթները և առաջնային ապրանքների, մասնավորապես սննդամթերքի կտրուկ թանկացումը, որն էական լարվածություն է առաջացրել սոցիալական ոլորտում:

Ինչևէ, 2020թ․ հունվար-դեկտեմբեր ամիսներին Հայաստանի տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը -7,5 տոկոս անկում է արձանագրել: Ընդ որում, ամսական կտրվածքով՝ 2020թ․ դեկտեմբերին նոյեմբերի նկատմամբ արձանագրվել է իրավիճակի բարելավում, և աճը կազմել է 22,7 տոկոս: Արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը 2020թ․ հունվար-դեկտեմբերին նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ նվազել է 0,9 տոկոսով: Ընդ որում, մշակող արդյունաբերությունը նվազել է 3,9 տոկոսով, որից սննդամթերքինը՝ 0,4, ծխախոտային արտադրատեսակներինը՝ 19,7, ոսկերչական իրերի արտադրությունը՝ 13,3 տոկոսով: Միաժամանակ, հանքագործական արդյունաբերության և բացհանքների շահագործման ծավալներն աճել են 11,6, հիմնական դեղագործական արտադրանքի և պատրաստուկների արտադրությունը՝ 23,6, էլեկտրական սարքավորումներինը՝ 22,6, իսկ կահույքի արտադրությունը՝ 13,1 տոկոսով: Ի տարբերություն արդյունաբերության նվազման՝ գյուղատնտեսական համախառն արտադրանքի ծավալը 2020թ․ աճել է 1,4 տոկոսով, որից բուսաբուծության ոլորտը՝ 2,3, անասնաբուծությունը՝ 0,4,  իսկ ձկնորսությունը՝ 4,4 տոկսոով: Տնտեսական ակտիվության  ցուցանիշը բնութագրող մյուս ոլորտներում տեղի է ունեցել անկում: Մասնավորապես, շինարարության ծավալները 2020թ․ հունվար-դեկտեմբերին նվազել են 9,5 տոկոսով:

Լուրջ անկում է գրանցվել առևտրի շրջանառության ոլորտում, որը տարեկան կտրվածքով կրճատվել է 14 տոկոսով, ընդ որում, մանրածախ առևտուրը նվազել է 17,3, մեծածախը՝ 9, իսկ ավտոմեքենաներինը՝ 33,5 տոկոսով: Մանրածախ առևտրի ծավալներով ՀՀ-ում շարունակում է գերիշխող մնալ մայրաքաղաք Երևանը, որտեղ իրականացվել է այդ առևտրի 69,7 տոկոսը, Կոտայքի մարզին բաժին է ընկել՝ 5,3, Արմավիրին՝ 4,4, Արարատին՝ 4,3 տոկոսը: Ամենացածր ցուցանիշն արձանագրվել է Վայոց Ձորի մարզում՝ 0,7 տոկոս:

Կորոնավիրուսային համավարակը, առողջապահական գործոնով պայմանավորված սահմանափակումները, զբոսաշրջային հոսքերի կրճատումն էական ազդեցություն են ունեցել ծառայությունների ոլորտի վրա, որտեղ 2020թ․ հունվար-դեկտեմբեր ամիսներին արձանագրվել է 14,9 տոկոս անկում: Այս ոլորտում անկման ամենամեծ ցուցանիշն արձանագրվել է կացություն և հանրային սննդի կազմակերպման մեջ, որտեղ տարեկան կտրվածքով անկումը կազմել է 45, որից հանրային սննդի կազմակերպման նվազումը 38,4  տոկոս է կազմել: Նշված ժամանակահատվածում շահումով խաղերի կազմակերպման հետ կապված գործունեությունն արձանագրել է 18,4 տոկոս անկում: Ծառայությունների մատուցման մեջ լուրջ աճ են արձանագրել տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, ինչպես նաև տեղեկատվության և կապի ոլորտները՝ համապատասխանաբար՝ 22,7 և 6,1 տոկոս: Չնայած տնտեսական ոչ բարենպաստ զարգացումներին՝ էլեկտրաէներգիայի արտադրությունն աճել է 1,2 տոկոսով:

Կորոնավիրուսային համավարակն ու դրա հետևանքով առաջացած տնտեսական դժվարությունները բացասական ազդեցություն չեն ունեցել միջին ամսական անվանական աշխատավարձի վրա, որը 2020թ․ հունվար-դեկտեմբերին նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ աճել է 3,9 տոկոսով և կազմել 189,7 հազար դրամ: Ընդ  որում, պետական հատվածում աճն ավելի մեծ է եղել՝ 5, ոչ պետականում՝ 3 տոկոս: Սա հիմնականում բացատրվում է պետական կառավարման համակարգում նախորդ տարվանից սկիզբ առած ամենամսյա պարգևատրումներով:

Աշխատանքային շուկայի հիմնական ցուցանիշների առումով կորոնավիրուսային համավարակն ու պատերազմը բավական բացասական ազդեցություն են ունեցել: Մասնավորապես, 2020թ․ 9 ամիսների կտրվածքով, ի տարբերություն 2019թ․ նույն ժամանակահատվածի, բնակչության աշխատանքային ռեսուրսները կրճատվել են 5,1 հազար մարդով, աշխատուժի առաջարկը՝ 32,6, զբաղվածների թիվը՝ 40,8 հազար մարդով: Նույն ժամանակահատվածում գործազուրկների թիվն ավելացել է 1 տոկոսային կետով կամ 8,2 հազար մարդով ՝ դառնալով 226,9 հազար մարդ:

Տնտեսական առկա դժվարությունները չեն կասեցրել Հայաստանի Հանրապետության տարածքում նոր կազմակերպությունների գրանցումը: 2020թ․ նախորդ տարվա համեմատ նոր գրանցված կազմակերպությունների թիվն աճել է 6035-ով և հասել 52427-ի: 2020թ․ տվյալներով, ի տարբերություն տարեսկզբի, գրանցված աշխատողների թիվն աճել է 9,5 հազարով և կազմել 637,4 հազար մարդ: Չնայած աշխատողների թվաքանակի աճին՝ մասնագետները նշում են, որ ավելացած գրանցված աշխատատեղերի մեծ մասը ստվերից դուրս եկած հատվածն է և կապված է հարկային մարմինների կողմից իրականացվող վարչարարության հետ: ՀՀ քաղաքացիների տնօրինվող եկամուտները 2020թ․ նախորդ տարվա համեմատ աճել են 5,9 հազար դրամով՝ կազմելով 183,6 հազար դրամ: Կորոնավիրուսային համավարակն ու Արցախյան 2-րդ պատերազմը բացասական են ազդել ՀՀ-ի պետական պարտքի ցուցանիշի կազմավորման վրա: 2020թ․ դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ այն հասել է 7 մլրդ 968 մլն դոլարի, և նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ աճը կազմել է 647,2 մլն դոլար: Արտաքին պարտքի ցուցանիշն աճել է 268,6 մլն դոլարով և հասել 6 մլրդ 53 մլն դոլարի, իսկ ներքինը՝ 378,6 մլն-ով կամ 1 մլրդ 915 մլն դոլարի:

Արցախյան երկրորդ պատերազմը, կորոնավիրուսը և համավարակով պայմանավորված սահմանների անցման հետ կապված խնդիրները 2020թ․ կտրվածքով այնքան էլ խոչընդոտ չեն հանդիսացել Հայաստանի ընդհանուր առևտրաշրջանառության համար: Բնականաբար, կորոնավիրուսի համավարակը, դրա հետևանքով համաշխարհային տնտեսությունում առկա խնդիրներն իրենց ազդեցությունն են ունեցել առևտրային հարաբերությունների վրա: Մասնավորապես, 2020թ․ Հայաստանի Հանրապետության ընդհանուր առևտրաշրջանառությունը կրճատվել է 13,2 տոկոսով և կազմել 7 մլրդ 103 մլն դոլար: Արտահանումը (ՖՕԲ գներով) կազմել է 2 մլրդ 544 մլն դոլար և նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ նվազել է 3,9  տոկոսով, իսկ ներմուծումը (ՍԻՖ գներով)՝ 4 մլրդ 559 մլն դոլար՝ նախորդ տարվա համեմատ կրճատվելով 17,7 տոկոսով:

Հայաստանի Հանրապետության արտաքին և փոխադարձ առևտրաշրջանառության հիմնական գործընկերների շարքում են ԵԱՏՄ անդամ երկրները, որոնց հետ առևտրաշրջանառությունը 2020թ․ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ նվազել է 2,6 տոկոսով՝ 2 մլրդ 253 մլն դոլար: Ինչպես և նախորդ տարիներին, 2020թ․ ևս Հայաստանի գլխավոր առևտրային գործընկերը Ռուսաստանի Դաշնությունն է, որին բաժին է ընկնում Հայաստանի արտաքին և փոխադարձ առևտրի 30,3 տոկոսը: 2020թ․  Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշնության միջև ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 2 մլրդ 155 մլն դոլար՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ կրճատվելով 3,5 տոկոսով: Բելառուսի Հանրապետության հետ ապրանքաշրջանառությունն ավելացել է 17,4 տոկոսով և կազմել 79,5 մլն դոլար: Ղազախստանի հետ ապրանքաշրջանառությունն աճել է մոտ 2 անգամ և հասել 16,3 մլն դոլարի:

ԱՊՀ երկրների հետ Հայաստանի ապրանքաշրջանառությունը 2020թ․, ի տարբերություն նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի, նվազել է 12,3 տոկոսով և կազմել 177,1 մլն դոլար: ԱՊՀ երկրների շարքում Հայաստանի Հանրապետության առաջնային առևտրային գործընկերն Ուկրաինայի Հանրապետությունն է, որի հետ 2020թ․  ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 148,5 մլն դոլար` նախորդ տարվա համեմատ կրճատվելով 13 տոկոսով: ԱՊՀ երկրներից ապրանքաշրջանառության աճ է գրանցվել միայն Ուզբեկստանի հետ՝ 52,8 տոկոս և կազմել 9,1 մլն դոլար:

Կորոնավիրուսն ու տնտեսական կապերի սահմանափակումներն ազդեցություն են ունեցել նաև Հայաստանի և Եվրոպական Միության երկրների միջև արձանագրված ապրանքաշրջանառության վրա: 2020թ․, նախորդ տարվա  համեմատ, Հայաստանի և Եվրոպական Միության երկրների միջև ապրանքաշրջանառությունը նվազել է 22,9 տոկոսով և կազմել 1 մլրդ 276 մլն դոլար: Եվրոպական Միության երկրների շարքում Հայաստանի Հանրապետության խոշորագույն գործընկերը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունն է, որի հետ 2020թ․ կտրվածքով փոխադարձ ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 291 մլն դոլար․ նախորդ տարվա համեմատ գրանցվել է 35,7 տոկոս անկում: Եվրոպական Միության երկրների շարքում Հայաստանի Հանրապետության խոշոր առևտրային գործընկերներ են նաև Բուլղարիան, որի հետ 2020թ․ ապրանաշրջանառությունը կրճատվել է 27,8 տոկոսով՝ կազմելով 171,9 մլն դոլար, Իտալիան և Նիդերլանդները, որոնց հետ նվազումը կազմել է համապատասխանաբար՝ 12,2  և 34,6 տոկոս և 232,5 ու 126,7 մլն դոլար: Եվրոպական Միության երկրների շարքում ապրանքաշրջանառության աճ է գրանցվել Ֆինլանդիայի հետ՝ 23,2 տոկոս և կազմել 26,2 մլն դոլար:

Այլ երկրների շարքում Ռուսաստանի Դաշնությունից հետո Հայաստանի Հանրապետության խոշոր առևտրային գործընկերը Չինաստանի Հանրապետությունն է, որի հետ առևտրաշրջանառությունը 2020թ․ կազմել է 964,5 մլն դոլար, իսկ աճը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ` 2 տոկոս: Ապա հաջորդում են Շվեյցարիան՝ 485,5, Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը` 400,1, Իրաքը՝ 165,5 և Վրաստանը՝ 129,7 մլն դոլար: 2020թ․ Իրաքի, Վրաստանի, Շվեյցարիայի և Իրանի հետ առևտրաշրջանառությունը կրճատվել է համապատասխանաբար՝ 8,8, 12,9, 5,1 և 2,2 տոկոսով։

Ինչ վերաբերում է արտահանմանը և ներմուծմանը, ապա Հայաստանի Հանրապետության համար սեփական ապրանքների մատակարարման հիմնական շուկա է մնում Ռուսաստանի Դաշնությունը, որտեղ 2020թ․ իրացվել է 675,9 մլն դոլարի արտադրանք՝ 9 տոկոսով քիչ, քան նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածում:  Ռուսաստանի Դաշնությունից ներմուծումը ևս կրճատվել է՝ 1 մլրդ 638 մլն  դոլար և նախորդ տարվա համեմատ նվազել է 0,7 տոկոսով: ԵԱՏՄ երկրներից Բելառուսի Հանրապետություն Հայաստանից արտահանվող ապրանքների հանրագումարը կազմել է  21,2 մլն դոլար, և աճը կազմել է 18,7 տոկոս, իսկ ներմուծումը՝ 59,5  մլն դոլար, աճը՝ 18 տոկոս:

ԱՊՀ երկրներ Հայաստանի Հանրապետությունից արտահանումը 2020թ․ նվազել է 22,9 տոկոսով և կազմել 34,4 մլն դոլար: Արտահանման ցուցանիշների վատթարացում է արձանագրվել նաև Եվրոպական Միության հետ երկրների հետ առևտրում: 2020թ․ Եվրոպական Միության երկրներ արտահանումը կազմել է 428,9 մլն դոլար, իսկ նվազումը՝ 25,9 տոկոս: Միաժամանակ Եվրոպական Միությունից ներմուծումը ևս նվազել է 17,1 տոկոսով և կազմել 925,7 մլն դոլար:

Բավականին բարելավվել է արտահանումը Հայաստանի Հանրապետությունից դեպի Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ․ աճը կազմել է 25,9 տոկոս և 67,8 մլն դոլար: Ի տարբերություն արտահանման՝ ներմուծումը նվազել է 78,1 տոկոսով և կազմել 78,3 մլն դոլար, որն էլ հիմնականում պայմանավորված է ավտոմեքենաների զանգվածային ներմուծման կրճատմամբ։

Ի տարբերություն նախորդ տարիների՝ բարելավվել է արտահանման գործընթացը դեպի Արաբական Միացյալ Էմիրություններ․ աճը կազմել է 67 տոկոս կամ 95,6 մլն դոլար, իսկ ներմուծումը նվազել է 57,4 տոկոսով և կազմել 98,2 մլն դոլար: Կորոնավիրուսի համավարակը նաև խոչընդոտ չի հանդիսացել դեպի Իրանի Իսլամական Հանրապետություն արտահանման ցուցանիշների աճի համար՝ 1,1 տոկոս կամ 84,7 մլն դոլար: Միևնույն ժամանակ Իրանից ներմուծումը նվազել է 3 տոկոսով և կազմել 316,1 մլն դոլար:

2020թ․ ընթացքում Հայաստանը գրեթե 50 տոկոսով ավելացրել է ապրանքների արտահանումը դեպի Չինաստանի Հանրապետություն՝ այն հասցնելով 290 մլն  դոլարի, իսկ ներմուծումը նվազել է 10,8 տոկոսով և կազմել 674,4 մլն դոլար: Բարելավվել է նաև դեպի Շվեյցարիա Հայաստանից արտահանման ցուցանիշը՝ 2,1 տոկոսով և կազմել 467,3 մլն դոլար:

Վերջին տարիներին հայկական արտադրանքի համար լավ շուկա հանդիսացող Իրաքի Հանրապետություն արտահանումը 2020թ․  նվազել է 7,8 տոկոսով և հասել 163,4 մլն դոլարի, իսկ հարևան Վրաստան արտահանումը կրճատվել է 17 տոկոսով և կազմել 57,4  մլն դոլար:

Հայաստանի Հանրապետությունից արտահանվող ապրանքների շարքում ամենամեծ չափաբաժինը ձևավորել է հանքահումքային արտադրանքը, որը դոլարային արտահայտությամբ կազմել է 828 մլն, և արտահանման կառուցվածքում նրա կշիռը կազմել է 32,5 տոկոս: 2020թ․  հանքահումքային արտադրանքի արտահանումն աճել է 11,5 տոկոսով:

Երկրորդն այս խմբում պատրաստի սննդի արտահանումն է, որը կրճատվել է 12,8 տոկոսով և կազմել 559,9 մլն դոլար: Նշված ժամանակահատվածում Հայաստանի Հանրապետությունից  ավելացել է կենդանի կենդանիների և կենդանական ծագման արտադրանքի արտահանումը, որի աճը կազմել է 52,7 տոկոս՝ 59 մլն դոլար, իսկ բուսական ծագման արտադրանքի արտահանումն ավելացել է 27,3 տոկոսով և կազմել 135,8 մլն դոլար:

Հայաստանի Հանրապետությունից մանածագործական իրերի արտահանումը 2020թ․  կրճատվել է 21,6 տոկոսով կամ 132,8 մլն դոլարով: Հայաստանից արտահանման կառուցվածքում բավականին մեծ տեղ ունեցող թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերի, թանկարժեք մետաղների և դրանցից իրերի, ոչ թանկարժեք մետաղների և դրանցից պատրաստված իրերի արտահանումը ևս 2020թ․ նախորդ տարվա համեմատ կրճատվել է՝ համապատասխանաբար 11,8 և 12,6 տոկոսով:

Արտակ Մարկոսյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, ժողովրդագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)

Նկարը` © AIISA \ Արտակ Մարկոսյան

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Իրանի ԱԳ նախարարի շրջայցի նպատակներն ու ձեռքբերումները. Էմմա Բեգիջանյան

Իրանի Իսլամական Հանրապետության (ԻԻՀ) ԱԳ նախարար Մոհամեդ Ջավադ Զարիֆը հունվարի 25-ին Բաքվից սկսեց իր տարածաշրջանային շրջայցը, որն ավարտվեց հունվարի 30-ին` Նախիջևանում։ Այն միջազգային և իրանական ԶԼՄ-ներում հաճախ անվանվել է «դիվանագիտական զբոսաշրջություն»՝ թերևս հաշվի առնելով նրա գլխավորած պատվիրակության կազմը։ Շրջայցը տեղի է ունեցել տարածաշրջանային կարևոր զարգացումների, քաղաքական, անգամ աշխարհաքաղաքական ստեղծված նոր պայմաններում, երբ թվում է, թե ԻԻՀ-ը լիովին դուրս է  մնացել դրանցից։ Հետևաբար գուցեև շրջայցը նպատակամղված էր ԻԻՀ-ի դերի ակտիվացմանը տարածաշրջանում, ինչը, թերևս,  պայմանավորված էր նաև միջազգային զարգացումներով՝ ԱՄՆ-ում իշխանափոխությամբ։

ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆՈՒՄ ՍՏԵՂԾՎԱԾ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՆՈՐ ԻՐԱՎԻՃԱԿԸ

2020թ․ սեպտեմբերի 27-ին Թուրքիայի անմիջական ներգրավվածությամբ, Իսրայելի՝ նշանակալից, Պակիստանի որոշակի մասնակցությամբ՝ Արցախի Հանրապետության դեմ Ադրբեջանի սանձազերծած պատերազմի հետևանքով Հարավային Կովկասում ստեղծվել է աշխարհաքաղաքական և քաղաքական նոր իրավիճակ, ինչով էլ գլխավորապես պայմանավորված էր Զարիֆի տարածաշրջանային շրջայցը։ Պատերազմ, որը հանգեցրեց 2020թ․ նոյեմբերի 9-ի՝ Ռուսաստան-Ադրբեջան-Հայաստան եռակողմ, Երևանի համար՝ աղետալի հայտարարության ստորագրմանը։ Այնուհետև 2021թ․ հունվարի 11-ին նշյալ եռյակը ստորագրեց տնտեսական ու կոմունիկացիաների ապաշրջափակման և նորերը կառուցելու մասին հայտարարություն։

Թեև արտաքուստ թվում է, թե վերջին հայտարարությունը պետք է  նաև ի նպաստ Հայաստանի լիներ, բայց իրականում հաշվի առնելով մի շարք հանգամանքներ՝ հարկ է նշել, որ բնավ էլ այդպես չէ։ Մյուս կողմից, ինչպես տարբեր առիթներով նշել ենք, Իրանը տարածաշրջանում միակ երկիրն էր, որի ազգային անվտանգության ու ռազմավարական շահերը լիովին համընկնում էին, թերևս մասամբ նաև նոր պայմաններում՝ Հայաստանի շահերին, ուստի պատահական չէր, որ Թեհրանը տարբեր առիթներով շեշտում էր, թե ցանկանում է Հայաստանին տեսնել հզոր ու անկախ, ինչը փոխադարձաբար Երևանի շահերից է բխում՝ հանձինս Իրանի ունենալ կայուն ու բարգավաճ հարևան։ Հետևաբար Հայաստանի պարտությունը հարված էր նաև Իրանին, այդ երկրի շահերին, որը, ունենալով պետական գաղափարախոսության գերակայության խնդիր, ինչպեսև այլ շահեր, տնտեսական ծանր իրավիճակ, պատերազմի առաջին իսկ օրվանից որդեգրել էր հստակ արդրբեջանամետ քաղաքականություն, թեև տարածքային ամբողջականությունն ու ազատագրված տարածքների վերադարձը միշտ էլ եղել է այդ երկրի պաշտոնական դիրքորոշումը։

Իրանն Արցախյան առաջին պատերազմի ընթացքում թույլ էր տալիս, որ մոջահեդներն իր երկրի տարածքով Պակիստանից Ադրբեջան հասնեն ու կռվեն հայկական ուժերի դեմ, իսկ այս պատերազմին պարզապես պակիստանցիներն էին մասնակցում, ինչը համավարակի պայմաններում դժգոհություն էր առաջացրել ԻԻՀ-ի առողջապահության գերատեսչությունում։ Ավելին, Իրանի ռազմաքաղաքական ու կրոնական առաջին դեմք, հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Ալի Խամենեին նոյեմբերի 4-ին հայտարարեց, թե Բաքուն իրավունք ունի ազատագրել իր տարածքները, հայկական ուժերը պետք է հեռացվեն Ղարաբաղի բոլոր տարածքներից ու վերադարձվեն Ադրբեջանին[1]։ Հավելենք, որ դատելով պատերազմի ընթացքում իրանական ԶԼՄ-ների հրապարակած տեղեկություններից՝ կարելի է ասել, որ Իրանում հստակ պատկերացում ունեին պատերազմի հնարավոր ելքի մասին։ Ուստի առաջնորդվելով սեփական շահերով (ինչի համար որևէ երկրի պետք չէ մեղադրել, այդ թվում՝ Ռուսաստանին, որի համար նույնպես առաջնայինն իր երկրի շահերն են, որոնք ավելի հաճախ չեն համընկնում մեր շահերին) ԻԻՀ-ը նման դիրքորոշում էր որդեգրել, որն այն չէր, ինչը հաճախ ակտիվ չեզոքություն է անվանվում։

Այսուհանդերձ, Թեհրանը, ըստ ամենայնի, վատթարագույն դեպքում կարող էր ենթադրել, որ պատերազմն ավարտվելու է Արցախի ու ազատագրված տարածքների` Ադրբեջանին վերադարձով՝ հաշվի առնելով, որ այն հանուն դրա էր, իսկ դրանում, մեծ հաշվով, Իրանը լուրջ սպառնալիք չի տեսել Հայաստանի ամբողջականության ու Հայաստան-Իրան սահմանի առնչությամբ։ Ահա թե ինչու նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունը, որի 9-րդ կետը ոչ միայն Հայաստանի համար է ամենաանցանկալին ու վտանգավորը, անակնկալի էր բերել նաև Թեհրանին։ Նշյալ կետը վերաբերում է կոմունիկացիաների ապաշրջափակմանը, ինչը Թուրքիան ու Ադրբեջանը նախապատերազմյան շրջանում մշտապես պայմանավորում էին տարածքների վերադարձով, իսկ այժմ պահանջում են նաև Հայաստանի տարածքով՝ Մեղրիով, դեպի Նախիջևան երկաթուղային և այլ ճանապարհների տրամադրում։ Այս հանգամանքը լուրջ սպառնալիք է ոչ միայն Հայաստան-Իրան սահմանի գոյության, այլ երկու թուրքական պետությունների համաթյուրքական վաղեմի երազանքի իրականացման համար։ Այն լուրջ մարտահրավեր է նաև Իրանի համար, որը միաժամանակ կրելու է տնտեսական այլ վնասներ։

Ադրբեջանցի վերլուծաբան Դալգա Խաթինօղուն, խոսելով Հայաստանի տարածքով ձևավորվող «միջանցքի» զուտ տնտեսական կարևորության մասին, շեշտել է, թե Ադրբեջանից Նախիջևան ուղևորների ու բոլոր տեսակի ապրանքների տեղափոխման ավելի քան 90 տոկոսն ու գազի մատակարարումը տեղի էր ունենում Իրանի տարածքով և չնչին մասն էլ Թուրքիա-Նախիջևան փոքր միջանքով[2]։ Ավելին, ըստ Հայաստանի՝ այդ տարանցիկ ճանապարհը, իսկ Ալիևի կարծիքով՝ Ադրբեջան-Նախիջևան[3] «միջանցքը» ոչ միայն թյուրքական աշխարհի կապող օղակն է, ինչի մասին հպարտությամբ խոսում են Ադրբեջանի ու Թուրքիայի պաշտոնյաները, և ոչ միայն նրանք, այլև հունվարի 11-ի հայտարարությունը, ինչպես նշել են միջազգային ԶԼՄ-ներն ու փորձագետները, խթանել է լուծել նաև Կասպից ծովում նավթով ու գազով հարուստ հանքավայրի առնչությամբ Թուրքմենստան-Ադրբեջան տարաձայնությունները և հնարավոր առճակատման հարցը։ Այդ հանքավայրն Ադրբեջանն անվանում էր «Քափազ», իսկ Թուրքմենստանը՝ «Սարդար», ինչի պատկանելության հարցում տարաձայնությունները 2000թ․ և 2009թ․ լուրջ լարվածություն էին առաջացրել կողմերի փոխհարաբերություններում, սակայն հունվարի 21-ին կողմերն այն համատեղ շահագործման պայմանագիր են կնքել և հանքավայրն անվանել «Դոսթլիկ»[4]։ Ուստի Արցախյան հակամարտության հետ չառնչվող Հայաստանի տարածքով Ադրբեջանին ու Թուրքիային նման արտոնություններ տալուց պետք է խուսափել, կամ էլ անհրաժեշտաբար լուրջ նախապայմաններ առաջադրվեն, ինչպես օրինակ, Արցախին վերադարձվի ԼՂ-ի գրավյալ տարածքները, հստակեցվի կարգավիճակը, հայկական կողմին Ադրբեջանի տարածքով անցնի անվտանգության լուրջ երաշխիքներ տալը և այլն։

Նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը, կարելի է ասել, ոչ միայն պաշտոնական Թեհրանի համար էր անակնկալ, այլև իրանցի փորձագիտական շրջանակներում էր լուրջ իրարանցում  առաջացրել, որոնք մտահոգություն էին հայտնում հայ-իրանական սահմանի կորստի առնչությամբ՝ քննադատելով իշխանություններին «ակտիվ չեզոքության» քաղաքականության առնչությամբ։

«Ջավան» օրաթերթում վերլուծաբան Հադի Մոհամադիի՝ «Պարտավորություններ, որոնք Թեհրանի առաջ պետք է Բաքուն ստանձնի» հոդվածում խիստ կարևորվում է 9-րդ կետը․ «Դա ոչ թե Ադրբեջանի, այլ Էրդողանի՝ կասկածելի նպատակներ հետապնդող գաղափարն է, որը սպառնում է Իրանի ազգային անվտանգությանը և Իրանի աշխարհաքաղաքական շրջափակման նպատակ է հետապնդում:

Նոյեմբերի 14-ին «vaghayerooz.com» կայքում հրապարակված «Հարավային Կովկասի անորոշ ապագան․ Իրանը Ղարաբաղում խոշոր պարտվո՞ղ» հոդվածում Փուրյա Ֆորութանին ընդգծել է, որ Հայաստանից զատ այդ պատերազմում տանուլ է տվել նաև Իրանը[5]: Հայտնի վերլուծաբանների հեղինակությամբ նմանօրինակ հարյուրավոր, եթե չասենք ավելի հոդվածներ հրապարակվեցին հեղինակավոր կայքերում ու պարբերականներում։ Իշխանությունը, ի պատասխան վկայակոչելով այդ առնչությամբ հայտարարության կողմերի հետ ունեցած հեռախոսազրույցները, հերքեց տարածված տեսակետների ճշմարտացիությունը։ Այսուհանդերձ, հետագա զարգացումներն ի ցույց դրեցին Իրանի համար Արցախի պարտության բացասական հետևանքները։

Դեկտեմբերի 10-ին Էրդողանը հրավիրվել էր Բաքու՝ մասնակցելու «Հաղթանակի զորահանդեսին», քանի որ, ըստ էության, հենց նա էր պատերազմ հրահրողն ու գլխավոր հրամանատարը, որտեղ նա, «արբեցած արձանագրված հաջողությամբ», տրվեց պանադրբեջանականության, համաթյուրքականության «լիրիկական զեղումներին»՝ արտասանելով մի բանաստեղծություն, որով հավակնություններ ներկայացրեց Իրանի տարածքային ամբողջականության նկատմամբ՝ այդ երկրի թուրքախոս նահանգներն ադրրբեջանական համարելով, ինչը հանգեցրեց Իրան-Թուրքիա դիվանագիտական պատերազմի: Էրդողանի համաթյուրքական լիրիկան խիստ և լայնածավալ հակազդեցություն ունեցավ Իրանի քաղաքական, հասարակական գործիչների ու ԶԼՄ-ների շրջանակներում, որը սկսվեց դեկտեմբերի 11-ից` ԱԳ նախարար Զարի‎ֆի թվիթերյան էջում գրառումից: Հանգամանք, ինչն Անկարային հարկադրեց կրկին դիմել վերջին 5-6 տարում որդեգրած «ներողություն հայցելու» քաղաքականությանը, որպեսզի կասեցնի Իրանում ծայր առած համաթյուրքականության դեմ հուժկու ալիքը և վերջ դնի դիվանագիտական պատերազմին։ Եվ, ահա, դեկտեմբերի 12-ին Թուրքիայի ԱԳ նախարարի նախաձեռնությամբ տեղի ունեցավ Զարի‎ֆ-Չաուշօղլու հեռախոսազրույցը, որտեղ վերջինս փորձեց արդարացնել Էրդողանին՝ շեշտելով, թե նա հարգում է Իրանի ինքնիշխանությունը, տարածքային ամբողջականությունը և անտեղյակ է այդ բանաստեղծության նկատմամբ Իրանի զգայունությանը: Չաուշօղլուն ընդգծել է, թե Էրդողանն այդ բանաստեղծությամբ նկատի է ունեցել Լաչինն ու Ղարաբաղը, հենց այդ պատճառով էլ Բաքվում է արտասանել[6]: Թեհրանը, թեև ներողամտություն դրսևորեց, սակայն ակնհայտ է, որ նման պատճառաբանությունները չէին կարող համոզել նրան, թե դա Էրդողանի սրտի խոսքը չէր։ Սա ևս վերլուծաբանների, փորձագետների ու քաղաքական գործիչների համար առիթ հանդիսացավ քննադատելու իշխանությունների ոչ ճիշտ դիրքորոշումը։

Իրանին «խաղից դուրս մղելու» հաջորդ հարվածը, թերևս, տեղի ունեցավ հունվարի 14-ին, երբ Պակիստանի մայրաքաղաք Իսլամաբադում այդ երկրի, Թուրքիայի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարները ստորագրեցին իրենց փոխհարաբերությունները քաղաքական, տնտեսական, անվտանգության և խաղաղության ոլորտներում խորացնելու վերաբերյալ եռակողմ համաձայնություն՝ «Իսլամաբադի հռչակագիր» անվամբ:

Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Ջեյհուն Բայրամովը, հայտարարելով, որ թուրքական և պակիստանյան ընկերություններերը հրավիրվել են ակտիվորեն մասնակցելու Ղարաբաղի «ազատագրված» տարածքների վերակառուցմանը, միաժամանակ շնորհակալություն էր հայտնել Անկարային ու Իսլամաբադին՝ պատերազմում Բաքվին աջակցելու համար: Նա հավելել էր նաև, որ «հաղթանակի տոնակատարությունների» ժամանակ մեծ հպարտությամբ ծածանվել են Թուրքիայի ու Պակիստանի դրոշները[7]: Սա այն դեպքում, երբ Իրանն ի սկզբանե պատրաստակամություն էր հայտնել ակտիվորեն մասնակցել «ազատագրված շրջանների» վերակառուցման գործին։ Թեհրանն այս առնչությամբ շեշտել էր նաև, որ ԻԻՀ-ը սահմանակից է վերակառուցվող երեք շրջաններին, բացի այդ ունի բարեկարգման ու կառուցապատման համար ինժեներա-տեխնիկական մեծ ներուժ՝ միաժամանակ ներկայացնելով նաև իրանական ընկերությունների առավելությունները՝ որակապես ու գնային առումով, ինչպես նաև դրանց մրցունակությունն ու փորձառությունը։

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՆՈՐ ԻՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ինչ վերաբերում է միջազգային քաղաքականության ասպարեզում փոփոխություններին, ապա դրանք պայմանավորված են ԱՄՆ-ում դեմոկրատ Ջո Բայդենի կողմից նախագահի պարտականությունները ստանձնելով, ում վարած արտաքին քաղաքականությունը զգալիորեն տարբերվելու է Թրամփի քաղաքականությունից, մասնավորապես Միջին Արևելքում։ Բայդենը դեռևս ընտրարշավի ընթացքում հայտարարել էր, որ ԱՄՆ-ը վերադառնալու է Իրանի միջուկային ծրագրերի շուրջ «Իրան-5+1» (ՄԱԿ-ի 5 մշտական անդամները` Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա, ԱՄՆ, Չինաստան և Գերմանիան) (Joint Comprehensive Plan of Action, JCPOA) համաձայնությանը, ինչը հույս է ներշնչում, որ ԻԻՀ-ի դեմ սահմանափակումների բեռն առնվազն կթեթևանա։ Սակայն Թրամփն իր ղեկավարման վերջին ամիսիներին ջանք չխնայեց այդ վերադարձն առավելապես դժվարացնելու ուղղությամբ։ Նրա բուռն ջանքերի շնորհիվ Իսրայելի և արաբական մի շարք երկրների միջև դիվանագիտական փոխհարաբերություններ  հաստատվեցին, որոնցից  որոշներն այսօր Իսրայելի հետ համատեղ են դեմ հանդես գալիս նշյալ համաձայնությանը։

Ահավասիկ, Իսրայելի բանակի գաղտնի ծառայությունների նախկին հրամանատար Ամուս Յադլին ու Արաբական Միացյալ Էմիրությունների քաղաքականությունների հետազոտական կենտրոնի տնօրեն Իբթեսամ ալ Քաթիֆին ««Իրան-5+1»-ին վերադառնալը ռազմավարական սխալ է» վերնագրով համատեղ վերլուծական են հրապարակել Foreign Affairs-ում, որտեղ շեշտվել է, որ եթե, այնուամենայնիվ, համաձայնությունը վերականգնվի նախկին պայմաններով, ապա Վաշինգտոնը չպետք է խաղասեղանին դնի տարածաշրջանում իր դաշնակիցների անվտանգությունը և այլ գործիքակազմերով ու միջոցառումներով պետք է համոզվի, որ Իրանը միջուկային զենք չի արտադրելու [8]։

ԱՄՆ պետքարտուղար Էնթնի Բլինկենն իր առաջին մամուլի ասուլիսի ժամանակ հայտարարել է, որ եթե ԻԻՀ-ը լիովին իրականացնի 2015թ․ ստանձնած պարտավորությունները, ապա Վաշինգտոնը նույնպես կվարվի։ Սակայն Թեհրանն ի պատասխան շեշտել է, թե քանի որ առաջինն ԱՄՆ-ն է խախտել պայմանավորվածությունը, ապա առաջին քայլը Վաշինգտոնինն է։ Միաժամանակ, Թել Ավիվից հնչում են նախազգուշացումներ, որ եթե ԱՄՆ-ը չհամագործակցի, ապա Իսրայելը միայնակ է թիրախ դարձնելու Իրանի միջուկային կենտրոնները, ինչպես դա արել է 1981թ. Իրաքում և 2007թ.՝ Սիրիայում:

Այս առնչությամբ հավելենք, որ դեռևս չկառուցված նշյալ կենտրոններն Իրանի միջուկային կենտրոնների հետ համեմատելու եզրեր չունեն: Այլ կերպ ասած՝ Իսրայելը նման հայտարարություններով ձգտում է ԱՄՆ-ի վրա ճնշումներն առավելագույնս մեծացնել։ Այդ նպատակին է ծառայում նաև Թել Ավիվի հայտարարությունն առ այն, որ ընթացիկ տարում Իսրայելի օդուժի հարվածների թիրախ են դառնալու Իրանի միջուկային  կենտրոնները։ Ավելին, այդ երկրի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ, գեներալ Ավյու Քոխավին հայտնել է, թե բանակին հանձնարարել է նոր պլաններ մշակել այդ նպատակի համար, ինչին ի պատասխան Թեհրանը նման հայտարարությունները գնահատել է հոգեբանական պատերազմ[9], ինչը ճշմարտությունից շատ հեռու չէ։ Սաուդյան Արաբիան  պահանջում է մասնակցել Իրանի հետ համաձայնության նոր բանակցություններին։

 Ի դեպ, հունվարի 29-ին Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնն «Ալ Արաբիա» հեռուստատեսությանը տված հարցազրույցում Էր Ռիյադի մասնակցությունը բանակցություններին համարել է անհրաժեշտ[10]։ Իսկ Թեհրանը, հայտարարությունը պայմանավորելով Էր Ռիյադին սպառազինության վաճառքով, Մակրոնի խոսքերը գնահատել է շտապողական ու չմտածված։ Այլ կերպ ասած, թեև JCPOA-ի ստորագրված տարբերակի լիարժեք  կյանքի կոչելու ճանապարհին օրեցօր ավելանում են դժվար հաղթահարելի խութերը, այսուհանդերձ, Թեհրանը, հաշվի առնելով Բայդենի թիմում ոչ պատահականորեն ներգրավված JCPOA-ի գլխավոր ճարտարապետներին, դեռևս հույս ունի, որ ԱՄՆ-ը վերադառնալու է համաձայնություն, և սահմանափակումներն այդ երկրի դեմ կվերանան, ինչը ներկա դրությամբ խիստ կարևոր է Իրանի ներկայիս իշխանությունների համար, եթե հաշվի առնենք, որ ընթացիկ տարվա հունիսին Իրանում տեղի են ունենալու նախագահական ընտրություններ։ Չնայած Զարիֆն այժմ հերքում է, սակայն կան տեսակետներ, որոնց համաձայն՝ հենց նա է լինելու բարենորոգիչների նախագահի թեկնածուն։ Թերևս Զարիֆի այս շրջագայությունն ինչ-որ տեղ պետք է այս համատեքստում դիտարկել, որի ընթացքում նա ձգտելու է Իրանի համար հաստատուն տեղ ապահովել տարածաշրջանային գործընթացներում, որոնցից գրեթե  դուրս է մնացել։

***

ԿԱՐԵՎՈՐՎԵԼ Է ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տարածաշրջանում ստեղծված աշխարհաքաղաքական նոր պայմաններում իրանցի փորձագետները տարբեր պատճառաբանություններով նույնպես խստորեն կարևորել են տարածաշրջանի երկրների հետ Իրանի համագործակցությունը և այս համատեքստում են տեսնում Զարիֆի շրջայցը տարածաշրջանային երկրներ։ Բաքվում Իրանի նախկին դեսպան Մոհսեն Փաքայինը, տարբեր առումներով կարևորելով Զարիֆի շրջայցը Հարավային Կովկասի երկրներ, Ռուսաստան և Թուրքիա, այն գնահատել է որպես հարևան երկրների հետ համագործակցության ընդլայնման և հայացք դեպի արևելք քաղաքականության ամրապնդում։ Նա նշել է, որ հարևան երկրների հետ փոխհարաբերությունների ընդլայնումն ու ամրապնդումն Իրանի արտաքին քաղաքականության սկզբունքներից են՝ միաժամանակ խիստ կարևորելով այս համատեքստում Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը, որը, ըստ նրա, Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության մաս է կազմում։ Ապա Փաքայինն ընդգծել է, թե հակամարտությունը լիարժեք լուծում կստանա, երբ Ղարաբաղն ամբողջությամբ ու լիովին կվերադարձվի Ադրբեջանին[11]։

Ի դեպ, Իրանի նախկին բոլոր դեսպանները Բաքվում, իսկ ներկայինս՝ առավելապես, կողմնակալ դիրքորոշում ունեն, հստակ ադրբեջանամետ են նաև որպես փորձագետ և  ակտիվորեն պաշտպանում են Բաքվի շահերը։ Վերլուծաբան Ալի Ջաբարին Irna գործակալությունում  հրապարակած վերլուծականում շեշտել է, որ Զարիֆի շրջայցի գլխավոր նպատակը 6-յակի համագործակցության միության ստեղծումն է, այդպես ընդգծել է նաև Զարիֆը։ Ջաբարին հավելել է, որ եթե դա իրականանա, ապա տեսանելի ապագայում նկատելի կլինեն դրա դրական արդյունքները, որոնք հող են նախապատրաստելու ավելի լայնածավալ համագործակցության և տարածաշրջանում անվտանգության ու կայուն խաղաղության համար[12]։

Նման տեսակետ է հայտնել նաև Եվրասիայի ու Արևելյան Ասիայի հարցերի փորձագետ Հասան Բեհեշտիփուրը։ Նա 3+3-ի (Իրան-Ռուսաստան-Թուրքիա + Հայաստան-Ադրբեջան-Վրաստան) համագործակցությունը խիստ կարևորում է ոչ միայն տնտեսական, այլև տարածաշրջանային անվտանգության ու կայունության տեսանկյունից, ինչը կարևոր է լայնածավալ տնտեսական համագործակցության համար։ Բեհեշտիփուրը եզրակացնում է, որ Զարիֆի տարածաշրջանային այցի տեսլականը 3+3-ի համագործակցությունն է[13]։ Նա արժևորում է  նաև Ղարաբաղյան հիմնահարցի վերջնական լուծումը՝ նշելով, որ Զարիֆի շրջայցի հանդիպումներում այդ հարցը ևս առանցքային է, ուստի Իրանը ջանքեր է գործադրելու, որպեսզի հասնի մի նախագծի, որի շրջանակներում կապահովվեն Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը և Ղարաբաղի հայերի իրավունքները, այդ թվում՝ ինքնորոշման իրավունքը։ Մինչդեռ Թուրքիան հակված է Զարիֆի շրջայցը գնահատել Հարավային Կովկասի նոր իրողություններում Թեհրանի դերի ու տեղի համար փնտրտուք։ Ահա թե ինչու թուրքական ԶԼՄ-ները և մասնավորապես Անկարայի տեսակետներն արտացոլող TRT.tr-ը կարևորում են միջազգային հարաբերությունների մասնագետ Ղադիր Գոլքարյանի տեսակետները։ Վերջինս BBC-ին տված հարցազրույցում շեշտել է, թե շրջայցը տեղի է ունեցել հստակ ծրագրերով, որտեղ գլխավոր նպատակը Ղարաբաղյան պատերազմից հետո նոր աշխարհաքաղաքական պայմաններում ԻԻՀ-ի տեղի ու դերի ամրագրումն է, ինչպեսև վերջին տարիներին Հարավային Կովկասում  կրավորական, ավելի հաճախ ձախողված քաղաքականությունը կարգավորելը [14]։

 Անդրադառնալով 6-յակի համագործակցության միություն ստեղծելու՝ Զարիֆի  առաջարկությանը՝ հարկ է նշել, որ դա, փաստորեն, 3+3-ի ձևաչափով կամ «վեցյակի համագործակցության» թուրք-ադրբեջանական առաջարկությունն է, որը տարբերվում է Իրանի՝ ավելի խորացված տարբերակից։ Սակայն հաշվի առնելով բազմաթիվ հանգամանքներ, այդ թվում՝ տարբեր երկրների կողմնորոշումն ու դիրքորոշումը միմյանց հանդեպ, կարելի է նշել, որ դա անհավանական և անգամ անբնական է, երբ Բաքուն ակնհայտ թշնամանքով է վերաբերվում հայի ու Հայաստանի հանդեպ, իսկ Վրաստանը՝ ոչ միայն Ռուսաստանի հետ, մեղմ ասած, բնականոն փոխհարաբերություններ չունի, այլև ձգտում է ինտեգրվել Եվրոպային, Արևմուտքին։ Այսուհանդերձ, թուրքական կողմը խիստ նախանձախնդրորեն է վերաբերվում 3+3-ի համագործակցության «հանճարեղ» գաղափարին, այն է՝ Ռուսաստան-Թուրքիա-Ադրբեջան + Իրան-Հայաստան-Վրաստան համագործակցությանը, որով Ռուսաստանը դիտվում է թուրքերին ավելի մոտ, քանի իր ռազմավարական դաշնակից Հայաստանին։ Ուստի թուրքական ԶԼՄ-ները նախօրոք շեշտեցին, թե Իրանն այս առնչությամբ առաջարկություններ ունի, որոնք կներկայացնի ու քննարկման առարկա կդարձնի շրջայցի ընթացքում։ Ապա ընդգծեցին, որ Թուրքիայի նախագահ Էրդողանն այդ նախաձեռնության մասին հայտարարել է դեռևս 2020թ․ դեկտեմբերին Բաքվում «Փառապանծ հաղթանակի» տոնակատարության օրը[15]։

Թեև Զարիֆը շեշտել է, որ այդ փայլուն գաղափարը թուրքական կողմի «հանճարի» արգասիքն է, այսուհանդերձ, Թուրքիայի ԱԳ նախարար Մեվլութ Չաուշօղլուն, Զարիֆի հետ հանդիպմանը խոսելով այդ ձևաչափի համար մեխանիզմներ ստեղծելու մասին, շեշտել է, թե 3+3-ի համագործակցության առաջարկությունը եղել է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևինը, ինչն ընդունելի է եղել նաև Ռուսաստանի ու Թուրքիայի նախագահների համար[16],  իսկ սա նշանակում է իրանական տարբերակի մերժում։ Ավելին, Թուրքիան հակված է Զարիֆի շրջայցի նպատակը համարել Արցախյան երկրորդ պատերազմում թուրք-ադրբեջանական տանդեմի արձանագրած հաջողությունից հետո տարածաշրջանում ստեղծված նոր իրողություններում իր դերի ու տեղի համար փնտրտուք։

ԲԱՔՈՒ

 Եվ ահա առկա աշխարհաքաղաքական նոր իրավիճակում Զարիֆի գլխավորությամբ ԻԻՀ-ի դիվանագիտական պատվիրակությունը, որի կազմում էր նաև ԱԳ փոխնախարարը, հունվարի 25-ին ժամանել է Բաքու։ Զարիֆը տարածաշրջանային իր շրջայցի գլխավոր նպատակը հայտարարել է․ «Ղարաբաղում տևական խաղաղություն ու կայունություն հաստատելու ուղղությամբ ջանքեր գործադրելն է»։

Սակայն ըստ իրանցի վերլուծաբանների՝ շրջայցի կարևոր նպատակներից  են նաև 6-յակի հարթակում համագործակցության միության ձևավորումը, ինտեգրացիոն և տարածաշրջանային այլ հարցեր։ Իրանցի վերլուծաբաններից ոմանք շեշտում են, որ Զարիֆի շրջայցում Բաքուն առանցքային  դեր է ունեցել։ Հանգամանք, ինչը, թերևս, նկատելի է նաև իրանական ԶԼՄ-ներում դրան նվիրված արձագանքներից՝ թե՛ տեղեկատվական դաշտում, թե՛ փորձագետների հարցազրույցներում ու վերլուծականներում (այցի մասին հրապարակվել են նաև ադրբեջանական ԶԼՄ-ների արձագանքները)։ Զարիֆը Բաքվում հանդիպումներ է ունեցել Իլհամ Ալիևի, ԱԳ նախարար Ջեյհուն Բայրամովի և փոխվարչապետ Շահին Մուստաֆաևի հետ։

Վերլուծականներում շեշտվում է, որ հանդիպումների առանցքային հարցը եղել է «ազատագրված» տարածքների վերակառուցման հարցը, ինչը վկայում է նաև Ալիև-Զարիֆ հանդիպումը։ Վերջինս, պատերազմում Բաքվի հաղթանակի առնչությամբ գոհունակություն հայտնելով, շնորհավորել է Ադրբեջանի կառավարությանն ու ժողովրդին, ապա կարևորելով  երկկողմ փոխհարաբերությունների ընդլայնումը՝ ողջունել է Ալիևի առաջարկած 6-յակի ձևաչափով տարածաշրջանային համագործակցության նախաձեռնությունը, շեշտել, թե Թեհրանը պատրաստակամ է հանուն խաղաղության ու կայունության ամրապնդման աջակցել բոլոր ոլորտներում։ Ապա նշել է, որ Իրանը պատրաստակամ է ակտիվորեն մասնակցել «ազատագրված» տարածքների վերակառուցմանը, այդ թվում՝ կառուցապատման, ինժեներա-տեխնիկական ծառայությունների արտահանման, էներգետիկայի բոլոր ոլորտներում, գյուղատնտեսության, ականազերծման, պատմական հուշարձանների ու մզկիթների վերակառուցման և այլ ոլորտներում։ Ալիևը, գոհունակություն և երախտագիտություն հայտնելով պատերազմում Իրանի դիրքորոշման առնչությամբ, ընդգծել է, որ երկողմ փոխհարաբերությունների բոլոր և մասնավորապես տնտեսական  ոլորտում, մթնոլորտը բարենպաստ է։ Ալիևը ողջունել է նաև առաջիկայում եռակողմ ձևաչափերով՝ Իրան-Ադրբեջան-Ռուսաստան և Իրան-Ադրբեջան-Թուրքիա հանդիպումները։ Բաքվում քննարկվել է նաև հյուսիս-հարավ և արևելք-հարավ միջանցքների ակտիվացման և այս համատեքստում Ռեշտ-Աստարա երկաթգծի կառուցման հարցերը, որի համար Բաքուն 500 միլիոն դոլար ներդրում է կատարելու։[17]

Հատկանշական է, որ Մոհսեն Փաքայինը Fars գործակալությանը տված բավական ծավալուն հարցազրույցում նույնպես Զարիֆի՝ Բաքու կատարած այցի գլխավոր նպատակն է համարել «ազատագրված» տարածքների վերակառուցմանը մասնակցելու հարցը, թեև ընդգծել է նաև Զարիֆի կողմից հայտարարված՝ խաղաղությանը նպաստելու առաքելության մասին։ Բաքվում Իրանի նախկին դեսպանը, թվարկելով Թեհրանի՝ բազում ու տարաբնույթ կարողություններն ու հնարավորությունները կառուցապատման ոլորտում, շեշտել է, որ թեև տարբեր երկրներ կարող են Ադրբեջանին աջակցել կառուցապատման հարցում, սակայն տնտեսապես ամենաձեռնտու, ամենաապահով ու ամենամոտն ԻԻՀ-ն է, ուստի Թեհրանը մեծ առավելություններ ու ներուժ ունի «ազատագրված» տարածքների կառուցապատման, անգամ սննդի ու առողջապահական կարիքները բավարարելու համար։[18] Ալիևն ի պատասխան ողջունել է Թեհրանի առաջարկությունը, ուստի կարելի է ասել, որ այցի գլխավոր նպատակներից մեկն ընդունելություն է գտել Բաքվում։

Բաքվում Իրանի մեկ այլ նախկին դեսպան Աֆշար Սոլեյմանին, խոսելով Թեհրան-Բաքու համագործակցության նշանակության մասին, շեշտել է, որ և՛ Իրանը, և՛ Ադրբեջանն աշխարհաքաղաքական ու աշխարհատնտեսական լուրջ ներուժ ունեն, որը կբազմապատկվի, կմեծանա, և կձևավորվի նոր ռազմավարական համագործակցություն։ Նա ընդգծել  է, որ Զարիֆի՝ Բաքու կատարած այցի նպատակները ծրագրված են եղել, որոնցով ի ցույց են դրվել ԻԻՀ-ի դիվանագիտական առաջնահերթությունները տարբեր ոլորտներում[19]։

Այս համատեքստում, թերևս, հատկանշական են ադրբեջանցի վերլուծաբան Դալգա Խաթինօղլուի տեսակետները, որտեղ նա անդրադարձել է այցի տնտեսական և այլ նպատակներին։ Նա շեշտել է, որ Բաքվի բանակցություններում կարևորվել են տնտեսական հարցերը, այդ թվում՝ Խոդաֆարինի և Կզկալասի ջրամբարտակների կառուցման, «ազատագրված» տարածքների կառուցապատման համար իրանյան ընկերությունների ներգրավվածության հարցը, որտեղ Բաքուն 15-20 միլիարդ դոլար ներդրում է կատարելու։ Նա հավելել է նաև, որ եթե առ այսօր Ադրբեջան-Նախիջևան բեռնափոխադրումը, ուղևորափոխադրումն ու գազի մատակարարումը 90 տոկոսով տեղի էր ունենում Իրանի տարածքով, ապա Հայաստանի տարածքով կառուցվող «միջանցքի» շինարարության ավարտից հետո դրա կարիքը բացարձակապես չի լինելու։ Բացի այդ ստեղծված նոր իրավիճակում Հայաստանն ու Ադրբեջանը պատրաստվում են խաղաղության համաձայնագիր կնքել, ուստի տնտեսականից զատ Զարիֆի շրջայցի գլխավոր նպատակներից էր Իրանի տեղն ու դերը տարածաշրջանում ամրապնդելը [20]։ Այլ կերպ ասած՝ Զարիֆի այցը Բաքու հստակ նպատակներ ուներ, որոնց շուրջ էլ տեղի են ունեցել բանակցությունները, սակայն, ըստ ամենայնի, նրա հայտարարած գխավոր նպատակը՝ «Ղարաբաղում տևական խաղաղություն ու կայունություն հաստատելու ուղղությամբ ջանքեր գործադրելը», թերևս, կարևորագույն տեղ չի գտել կողմերի բանակցություններում։ Համենայնդեպս, հետևելով հրապարակված տեղեկություններին՝ նման տպավորություն է ստեղծվում, թեև իրանցի փորձագետներից շատերը, շեշտելով, որ հարցը վերջնական լուծում չի ստացել, ուստի Իրանը պետք է նպաստի պատերազմի վտանգն իսպառ վերացնելու ուղղությամբ։ Զարիֆը, իր բանակցություններն արդյունավետ գնահատելով Բաքվում, նշել է, որ այն շատ լավ է անցել։

ՌՈՒՍԱՍՏԱՆ

Իրանի ԱԳ նախարարի գլխավորած դիվանագիտական պատվիրակության շրջայցի հաջորդ կանգառը Ռուսաստանն էր, որտեղ ժամանեց հունվարի 26-ին։ Նշենք, որ Հասան Ռոհանիի օրոք ռուս-իրանական փոխհարաբերությունները մշտապես ընդլայնվելու ու սերտանալու միտում են արձանագրել թերևս բոլոր բնագավառներում, նույնիսկ իրանական կողմը երբեմն դրանք բնութագրում է ռազմավարական։ Այդ ընթացքում Զարիֆն ավելի քան 30 անգամ այցելել է Ռուսաստանի Դաշնություն։ Սակայն վերջին այցը պայմանավորված էր նաև տարածաշրջանում ու միջազգային մակարդակով տեղի ունեցած փոփոխություններով:

Իրանցի քաղաքագետներից ոմանք, այդ թվում՝ Մեհդի Մոթահարնիան, Զարիֆի մոսկովյան այցը համարելով նրա շրջայցի ծանրության կենտրոն, շեշտը դրել է ԱՄՆ-ում իշխանափոխության հետևանքով միջազգային քաղաքականության մեջ տեղի ունեցող փոփոխությունների վրա՝ նշելով, որ նոր պայմաններում տարածաշրջանային համագործակցությունը խիստ կարևոր է: Նա, անդրադառնալով Արցախյան երկրորդ  պատերազմին, ընդգծել է, թե այն, ինչ տեղի է ունեցել, նշանակալից է ոչ միայն Իրանի, այլև տարածաշրջանի ու դրանից դուրս գտնվողների համար: Նա առկա փոփոխությունների խորապատկերին տարածաշրջանային համագործակցության մեջ առաջին հերթին կարևորել է JCPOA-ի ճակատագրի հարցը և այս առումով անհրաժեշտ համարել Չինաստանի ու Ռուսաստանի համագործակցությունը՝ ի նպաստ Իրանի ու ընդդեմ ԱՄՆ-ի հնարավոր քայլերի, ինչի արդյունքում հաշվի առնելով Բայդենի վարչակազմի տրամադրվածությունը՝ առնվազն հնարավոր է կանխել նոր պատժամիջոցների կիրառումը[21]։ Եվ իրականում էլ, թեև Զարիֆի ու Ռուսաստանի ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովի բանակցությունների օրակարգը խիստ հագեցած է եղել, որում ներառված էր տարածաշրջանային, մասնավորապես՝ Արցախի, Սիրիայի, Աֆղանստանի, Եմենի, Պարսից Ծոցի ավազանի և այլ հարցեր, սակայն նրանք շեշտել են, որ իրենց գլխավոր առաքելությունը JCPOA-ը փրկելն է։ Մյուս կողմից, ինչպես նշել ենք, Իրան-5+1 համաձայնության ճակատագիրն ի սկզբանե կախված է եղել երկու գլխավոր դերակատարներից՝ Իրանից ու ԱՄՆ-ից, փաստ, որն ապացուցվեց JCPOA-ից վերջինիս հեռանալով, ինչից հետո Իրան-4+1-ի գործադրած բոլոր ջանքերն ապարդյուն անցան, և այն փաստորեն դադարեց գործել: Այլ կերպ ասած, այդ ջանքերի շնորհիվ առ այսօր այն մնացել է օրակարգում և չի նետվել պատմության աղբարկղ։ Այսուհանդերձ, Զարիֆը, բարձր գնահատելով գործադրված ջանքերը,  շնորհակալություն է հայտնել Լավրովին, շեշտել, որ Թրամփի հեռանալուց հետո ստեղծված իրավիճակում անհրաժեշտ է երկու երկրների դիրքորոշումների համաձայնեցումը։ Այս առնչությամբ, թերևս, (խոսքը վերաբերում է 2020թ․ դեկտեմբերի սկզբներին) Իրանի խորհրդարանում (Non-Proliferation Treaty)[22] համաձայնության կասեցման վերաբերյալ օրինագծի հաստատմանը, ինչն արդեն օրենքի ուժ է ստացել։ Ըստ որի, եթե մինչև փետրվարի 21-ը JCPOA-ի կողմերը լիովին չիրականացնեն պայմանավորվածությունները, ապա Իրանը սառեցնելու է NPT-ին իր անդամակցությունը, ինչը ոչ միայն երկրի գործադիր իշխանությանն էր խստորեն զայրացրել՝ այն գնահատելով որպես միջամտություն վերջինիս գործունեությանը, այլև 5+1-ի երկրներին, այդ թվում՝ Ռուսաստանին։

Վերլուծաբան Հասան Բեհեշթիփուրի կարծիքով՝ անհրաժեշտ էր, որ Զարիֆը մոսկովյան բանակցությունների ընթացքում փարատեր Ռուսաստանի մտահոգությունները՝ որպես Իրանին այդ հարցում աջակցող երկրի[23]։ Նշենք, որ հիշյալ օրենքի համաձայն՝ Իրանը վերսկսել է նաև ուրանի 20 տոկոսով հարստացման գոծընթացը, ինչը կրկին արժանացել է 5+1-ի երկրների, այդ թվում՝ Ռուսաստանի խիստ քննադատությանը։ Զարիֆը Լավրովի հետ համատեղ մամուլի ասուլիսի ժամանակ այս հարցի վերաբերյալ շեշտել է, թե կառավարությունը պարտավոր է իրականացնել օրենսդրի ընդունած օրենքները, սակայն, եթե ԱՄՆ-ը վերացնի Իրանի դեմ կիրառված սահմանափակումները, Թեհրանը ևս լիովին կիրագործի համաձայնության շրջանակներում ստանձնած պարտավորությունները[24]։ Նշենք, որ թեև Մոսկվան դեմ էր Իրանի դեմ Թրամփի «առավելագույն ճնշումներ»-ի քաղաքականությանը, բայց և այնպես սեփական շահերով պայմանավորված՝ երբեմն նաև կյանքի է կոչել դրանք։

Ըստ իրանական ԶԼՄ-ների՝ Լավրով-Զարիֆ բանակցություններում առանցքային է եղել նաև Ղարաբաղյան հիմնահարցը, ինչի առնչությամբ Լավրովը հայտնել է, թե նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունը շատ մոտ է այս հարցում Իրանի առաջարկություններին։ Կողմերը հետպատերազմյան շրջանում կարևորել են տարածաշրջանում դերակատար երկրների տնտեսական, ինչպես նաև խաղաղության ամրապնդման հարցերում համագործակցությունը[25]։ Հունվարի 28-ին Լավրով-Զարիֆ համատեղ մամուլի ասուլիսին էլ վերջինս շեշտել է, թե ղարաբաղյան ճգնաժամի վերջնական լուծումն անվտանգության տեսանկյունից Իրանի համար անհրաժեշտություն է։

Լավրով-Զարիֆ բանակցությունների օրակարգում կարևորվել են նաև երկկողմ  փոխառնչությունների հարցերը, այդ թվում՝ Կասպից ծովում կողմերի համագործակցության, Բուշեհրի ԱԷԿ-ի 2-րդ և 3-րդ փուլերի կառուցման հարցում առաջացած տնտեսական խնդիրների լուծումը և այլն։ Բացի այդ բանակցությունների օրակարգում, թերևս, տեղ է գտել նաև Մոսկվա-Թեհրան համագործակցության երկարաժամկետ համագործակցության հարցը։ Նշենք, որ դեռևս Մոհամեդ Խաթամիի նախագահության օրոք (1997-2005թթ․) Ռուսաստան-Իրան համագործակցության համաձայնագիր էր կնքվել, որի ժամկետը շուտով ավարտվելու է, իսկ նոր համաձայնության շուրջ նախնական բանակցությունները սկսվել են 2020թ․ օգոստոսից։

Զարիֆի ռուսաստանյան այցը նշանավորվել է նաև ստորագրված ու ձեռքբերված պայմանավորվածություններով։ Լավրովը պաշտոնակցի հետ հունվարի 26-ին ստորագրել է կիբեր անվտանգության ոլորտում համագործակցության համաձայնագիր, ինչը կողմերը խիստ կարևորել են։ Լավրովը շեշտել է, թե հաշվի առնելով կիբեր հարցերի նշանակության օրեցօր աճը և դրա ազդեցությունը միջազգային հարաբերությունների վրա, ինչպես նաև տարբեր երկրներում առկա պայմանները՝ այս միջպետական համաձայնագիրը կողմերին հնարավորություն է ընձեռնում համաձայնեցնել իրենց գործունեություններն այս ոլորտում։ Կիբերանվտանգություն ոլորտում երկու երկրների համագործակցության առումով ձեռք բերված համաձայնությունը շրջադարձային է գնահատվել։

Բացի այդ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել կորոնավիրուսի դեմ «Սպուտնիկ–v» պատվաստանյութ գնելու ու համատեղ արտադրություն կազմակերպելու շուրջ, ինչը Թեհրանի համար կարևոր հարց է և արդեն կյանքի է կոչվել․ փետրվարի 4-ին 500 հազար չափաբաժին ներմուծվել է Իրան։ Ինչպես Լավրովն ու Զարիֆը համատեղ մամուլի ասուլիսի ժամանակ հաստատել են, կողմերը քննարկել են նաև Բուշեհրի ԱԷԿ-ի հարցը, սակայն, ըստ երևույթին, հստակ պայմանավորվածություն ձեռք չի բերվել։

ՀԱՅԱՍՏԱՆ

Հունվարի 27-ին Իրանի ԱԳ նախարարը ժամանել է Երևան։ Նա այցի նպատակ է հայտարարել տարածաշրջանում տևական խաղաղությանն ու կայունությանը նպաստելը, ինչը պետք է իրականացվի տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցությունների ընդլայնման ճանապարհով: Ըստ ամենայնի՝ նշյալից զատ այցի օրակարգում երկկողմ  փոխհարաբերությունների առնչությամբ կոնկրետ հարցեր չեն եղել, ինչպիսին Մոսկվա ու Բաքու այցելությունների դեպքում էր։ Նույն օրը Զարիֆը հանդիպել է Հայաստանի ԱԳ նախարար Արա Այվազյանի հետ։ Ըստ ԶԼՄ-ների՝ քննարկվել են կողմերին հետաքրքրող  և ըստ էության նույն հարցերը, որոնք, թերևս, տարիներ շարունակ տարբեր մակարդակի հանդիպումների ժամանակ էլ օրակարգային են եղել, այդ թվում՝ բանկային  փոխհարաբերություները, տրանսպորտի, բնապահպանության, ավելի հստակ՝ Արաքիս ջրերի աղտոտվածությունը, Իրանից ներմուծվող ապրանքները և այլն։ Այվազյանը տարածաշրջանի կայունության ու անվտանգության հարցում Իրանի դերը բարձր է գնահատել ու միաժամանակ նշել․ «Հայաստանը չի համարում, որ Արցախի դեմ Ադրբեջանի ագրեսիայի և ուժի կիրառման արդյունքները կարող են հիմք ստեղծել տևական խաղաղության համար»։ Սակայն այս հայտարարությունը ոչ միայն չի լուսաբանվել իրանական ԶԼՄ-ներում, այլև ընդհանրապես տեղ չի գտել տեղեկատվության մեջ։ Ի դեպ, ի տարբերություն Բաքվի, հայաստանյան այցի արձագանքներն իրանական ԶԼՄ-ներում բավականին համեստ են եղել, ինչը կարելի է գնահատել ԻԻՀ-ի համար դրանց նշանակության չափանիշ։

Դատելով հայկական ու իրանական ԶԼՄ-ների հրապարակումներից՝ Այվազյան-Զարիֆ բանակցություններն ընթացել են բարիդրացիական ոգով։ Ավանդույթի համաձայն՝  Հայաստանի ու Իրանի ԱԳ նախարարները խոսել են երկու տարբեր կրոններ դավանող երկրների բարեկամական փոխհարաբերությունների մասին։

Զարիֆը, անդրադառնալով հնագույն, երկու տարբեր քաղաքակրթությունների  ներկայացուցիչների՝ կողք-կողքի բարեկամաբար հարատևման հարցին, նշել է, որ Երևան-Թեհրան բարիդրացիական, բարեկամական փոխհարաբերությունները խորհրդանիշ են տարբեր կրոններ դավանող երկրների բարեկամության համար։ Այվազյանը նման բարեկամությունը գնահատել է կրոնների ու քաղաքակրթությունների երկխոսության և համակեցության լավագույն օրինակ։  Զարիֆն այդ հանդիպմանը, ինչպես և Ադրբեջանում,  կարևորել է տարածքային ամբողջականության հարցը։ Սակայն դրանք պետք է դիտարկել տարբեր համատեքստերում․ Ադրբեջանի պարագայում, կարելի է ենթադրել, որ նա նկատի է ունեցել Արցախի՝ Ադրբեջանի մաս կազմելը, իսկ Հայաստանի դեպքում, որ այն ԻԻՀ-ի համար կարմիր գիծ է՝ հավանաբար  նկատի ունենալով  «Մեղրիի միջանցքը», ինչը կարող է սպառնալ Հայաստան-Իրան սահմանի անձեռնմխելիությանը, իսկ սա ի սկզբանե է մտահոգել Թեհրանին։ Հայաստանում նա հայտարարել է նաև տարածաշրջանում ազգությունների իրավունքների մասին, ինչը հասկանալի պատճառներով չի արել Բաքվում, որտեղ այդ խնդիրն իսկապես առկա է։ Բացառված չէ նաև, որ նա «Արցախն Ադրբեջանի կազմում» մոտեցման շրջանակներում նկատի է ունեցել արցախահայերի իրավունքները։

Զարիֆը հանդիպմանն անդրադարձել է նաև պատերազմի ընթացքում մարդկային կորուստներին և ցավ հայտնել այդ առիթով, իսկ Ադրբեջանում նա հարգանքի տուրք է մատուցել պատերազմի զոհերի հիշատակի համար, մասնավորապես՝ քաղաքացիական, վշտակցել նրանց ընտանիքներին[26]:

ԻԻՀ ԱԳ նախարարը հանդիպում է ունեցել նաև վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հետ։ Փաշինյանը, նշելով, որ հանդիպանը քննարկվելու են շատ կարևոր հարցեր, մատնանշել է երկկողմ ու բազմակողմ փոխհարաբերությունների զարգացումն ու խորացումը և տարբեր հարթակներում համագործակցությունը։ Նա շեշտել է նաև, որ քննարկումների ընթացքում  առաջնային են լինելու տարածաշրջանում առկա իրավիճակի և ընդհանուր հետաքրքրությունների՝ տարածաշրջանի կայունության, կայուն խաղաղության ու կայուն զարգացման հարցերը։ Զարիֆը, նշելով, որ կողմերն ունեն ընդհանուր մտահոգություններ, նույնպես կարևորել է երկկողմ ու բազմակողմ համագործակցությունները։ Միաժամանակ ներկայացնելով ԻԻՀ-ի արտաքին քաղաքականության ռազմավարական տեսակետները՝ նա շեշտը դրել է միջազգային իրավունքի, տարածքային ամբողջականության, ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների և ուժ չկիրառելու սկզբունքների վրա։ Նման տեսակետները, թերևս, պետք է բարձրաձայնվեին Բաքվում, որտեղ խախտվել ու խախտվում են այդ իրավունքները, մինչդեռ Հայաստանն ամենայն բարեխղճությամբ հետևում է միջազգային նորմերին ու օրենքներին, սակայն երբևէ դա չի գնահատվել։

Ըստ իրանական աղբյուրների՝ կողմերը քննարկել են նաև առևտրատնտեսական, էներգետիկայի՝ գազի և էլեկտրականության ոլորտների, տարանցիկության, ավտոտրանսպորտային ճանապարհների ու երկաթուղի կառուցելու հարցերը[27]։ Այլ կերպ ասած՝ հանդիպումների ընթացքում որևէ կոնկրետ հարցի շուրջ պայմանավորվածություն  չի արձանագրվել, և ինչպես մեշտ կողմերը շեշտել են, որ Իրանն ու Հայաստանն օրինակելի, լավ փոխհարաբերություններ ունեն։

ՎՐԱՍՏԱՆ

Մոհամեդ Ջավադ Զարիֆի տարածաշրջանային այցելությունների 4-րդ հանգրվանը Վրաստանն էր։ Հունվարի 28-ին նա հանդիպել է Վրաստանի նախագահ Սալոմե Զուրաբիշվիլու հետ, որտեղ քննարկվել է տարածաշրջանում տիրող իրավիճակի հարցը: Զուրաբիշվիլին, անդրադառնալով Իրան-Վրաստան պատմական կապերին ու փոխհարաբերություններին,  ներկայացրել է նաև Վրաստանի տեսակետներն ու դիրքորոշումները  քննարկվող հարցի շուրջ։ Նա, խոսելով Պարսից Ծոց-Սև ծով ճանապարհի  նշանակության մասին, միաժամանակ կարևորել է երկկողմ առևտրատնտեսական  և համատեղ  ներդրումների, ինչպեսև համավարակի դեմ պայքարի հարցում համագործակցությունը։ Զարիֆը նախ շնորհավորել է Վրաստանին խորհրդարանական վերջին ընտրությունների առիթով, ապա կրկին Զուրաբիշվիլուն է փոխանցել Իրան այցելելու՝ նախագահ Հասան Ռոհանիի հրավերը։ Ապա անդրադարձել է երկողմ փոխհարաբերություններին ու համագործակցություններին, հույս հայտնել, որ դրանք տարբեր ոլորտներում կընդլայնվեն։ Այնուհետև նա քննարկման առարկա է դարձրել Վրաստանում իրանցիների խնդիրները և առաջին հերթին 600 տարանցային բեռնատար մեքենա գնած վարորդների համար առաջացած խնդիրը։ Բանն այն է, որ համավարակով պայմանավորված՝ Վրաստանն արգելել է բեռնափոխադրումը, ինչի պատճառով այդ վարորդները հարկադրված պարապուրդի են մատնվել՝ հայտնվելով տնտեսական ծանր վիճակում, մանավանդ որ ոմանք մեքենաները գնել են վարկերով։ Բացի այդ Զարիֆը հանդիպմանն արծարծել է նաև իրանցի գործարարների ու առևտրականների ներդրումների առնչությամբ Վրաստանի կառավարության ոչ թափանցիկ մոտեցումը՝ հույս հայտնելով, որ առաջ քաշված խնդիրները կարժանանան նախագահի ուշադրությանը և շուտափույթ լուծում կստանան[28]։

Հատկանշական է, որ  Զարիֆի այցի նախօրեին վրացական «Ռեզոնանս» օրաթերթում և «Ինտերպրես» գործակալությունում հրապարակվել էր Թբիլիսիում ԻԻՀ-ի դեսպան Աքբար Ղասեմիի նոթագրությունը, որտեղ նա քննարկման առարկա էր դարձրել տարածաշրջանի վերջին զարգացումների, երկկողմ փոխհարաբերությունների և ԻԻՀ ԱԳ նախարարի շրջայցի նպատակների հարցերը։ Նա, խիստ կարևորելով Զարիֆի շրջայցի նախաձեռնությունը, շեշտել է, թե տարածաշրջանի երկրների ղեկավարության հետ նրա քննարկումներն ու  կարծիքների փոխանակումը կարող են շրջադարձային լինել Հարավային Կովկասում խաղաղության ամրապնդման հարցում։ Ղասեմին, անդրադառնալով Արցախյան 44-օրյա պատերազմին, շեշտել է, որ այն առաջացրել է նոր փոփոխություններ, հատկապես նոր ճանապարհային  և էներգետիկ միջանցքների առումով, որոնք Իրան-Վարաստան, նաև այլ երկրների հետ համագործակցության համար ոսկյա հնարավորություն են ստեղծելու։ Նա հավելել է, որ առաջին փուլում դա կարող է լինել համագործակցության ու ինտեգրացման քառակողմ՝ 3+1 ձևաչափով՝ Իրան-Վրաստան-Հայաստան-Ադրբեջան, իսկ երկրորդ փուլում՝ 3+3 ձևաչափով[29]։ Ղասեմին նշել է նաև, որ չնայած վերջին շրջանում անհասկանալի պատճառներով Թեհրան-Թբիլիսի փոխհարաբերություններում նախկին աշխուժությունը բացակայում է, սակայն 30 տարվա ընթացքում քաղաքական, տնտեսական, գիտա-մշակութային և պաշտպանության ու անվտանգության ոլորտներում Իրան-Վրաստան 70 համաձայնագիր ու փոխըմբռնման հուշագիր  է ստորագրվել։

Ինչ վերաբերում է երկու երկրների միջև փոխհարաբերությունների ակտիվության թուլացմանը, ապա հարկ է նշել, որ այն գլխավորապես պայմանավորված է եղել ԱՄՆ-ում Թրամփի նախագահությամբ ու վերջինիս իրանյան քաղաքականությամբ՝ հաշվի առնելով ԱՄՆ-Վրաստան սերտ փոխհարաբերությունները։ Հետևաբար նրա հեռանալուց հետ դրանց ընդլայնման ու զարգացման համար, թերևս, լավ հնարավորություններ կստեղծվեն, մանավանդ, եթե ԱՄՆ-ը վերադառնա Իրան-5+1-ի համաձայնությանը։ 

Զարիֆը հանդիպել է նաև Վրաստանի վարչապետ Գիորգի Գախարիայի հետ, իսկ կորոնավիրուսով վարակված և մեկուսացած ԱԳ նախարար Դավիդ Զալկալիանիի հետ հեռախոսազրույց է ունեցել։ Այցի ավարտին Զարիֆն իր թվիթերյան էջում գրառման մեջ շեշտել է, որ Թբիլիսիում արդյունավետ բանակցություններ է ունեցել երկկողմ  փոխհարաբերությունների ընդլայնման և տարածաշրջանային համագործակցությունների, մասնավորապես Պարսից Ծոց-Սև ծով տարանցիկ ճանապարհի վերաբերյալ։

ԹՈՒՐՔԻԱ

Հունվարի 29-ին ԻԻՀ ԱԳ նախարարն իր շրջայցի եզրափակիչ փուլում ժամանել է Թուրքիա, որտեղ լրագրողներին հայտնել է, թե Իրանը ողջունում է Թուրքիայի նախագահի՝ 6-յակի համագործակցության առնչությամբ առաջարկած մեխանիզմները՝ ընդգծելով, որ 5 երկիր իր շրջայցը սկսել է թուրք բարեկամների հետ խորհրդակցելուց հետո[30]։ 

Թուրք-իրանական փոխհարաբերությունները, ինչպես բազմիցս նշել ենք, Իսլամական հեղափոխությունից հետո ընթացել են վայրիվերումներով։ Երկու երկրների փոխհարաբերություններում  վերջին անկումն արձանագրվել  էր 2020թ․ դեկտեմբերի 10-ին  Արցախյան պատերազմում հաղթանակից ոգեշնչված Էրդողանի «լիրիկական զեղումների» պատճառով։

Իրանցի կովկասագետ Բեհեշտիփուրը, այն գնահատելով չմտածված ու ոչ  ճիշտ, նշել է, որ այդպիսով հարվածի տակ էր հայտնվել երկու երկրների փոխառնչությունների սերտացումը, մինչդեռ կողմերն ունեն հսկայական շահեր[31]։ Նա, անդրադառնալով Զարիֆի՝ Թուրքիա կատարած այցին, նշել է, թե այն ոչ միայն կաջակցի երկու երկրների փոխհարաբերությունների սերտացմանը, այլև կնպաստի Իրան-Ադրբեջան փոխհարաբերություններին՝  Նախիջևանի առանցքայնությամբ։ Թեև շրջայցի առանցքային երկրները համարվել են Ռուսաստանն ու Ադրբեջանը, սակայն, ըստ երևույթին, Թեհրան-Անկարա փոխառնչություններում այն արձանագրել է միմյանց հանդեպ սիրո ու համերաշխության աննախադեպ վերելք։ Թուրքիայում Զարիֆի ու պաշտոնակցի՝ Մեվլութ Չաուշօղլուի հետ հանդիպմանը քննարկվել  են երկկողմ փոխհարաբերությունների, 6-յակի  համագործակցության,  ինչպեսև  Իրան-Իրաք-Թուրքիա և Իրան-Սիրիա-Թուրքիա եռակողմ ու միջազգային հարցեր։ Բանակցություններից հետո նրանք մասնակցել են համատեղ մամուլի ասուլիսի, որտեղ, ինչպես նշել են միջազգային ԶԼՄ-ները, նկատվել է ջերմ վերաբերմունք միմյանց հանդեպ, անգամ միմյանց դիմելիս Թուրքիայի ԱԳ նախարարը շարունակաբար դիմել է «բարեկամս, եղբայրս՝ Ջավադ Զարիֆ», իսկ վերջինս ասել է՝ «բարեկամս՝ Մեվլութ»[32] ։ Նույն աղբյուրի համաձայն՝ Զարիֆը հայտարարել է, թե Թուրքիայի ցանկությամբ է բանակցել տարածաշրջանի երկրների ղեկավարների հետ։ Ապա Զարիֆը համատեղ մամուլի ասուլիսին հայտնել է, որ այցելած 4 երկրի ղեկավարների հետ հանդիպումների մանրամասնությունները ներկայացրել է թուրք պաշտոնյաներին և վերջիներիս հետ բանակցությունների մասին տեղյակ է պահելու մյուս 4-ին։  Զարիֆը շեշտել է, թե անցյալը դրականորեն պետք է օգտագործել որպես երթուղի ապագայի և կառուցողականության համար՝ ընդգծելով, որ տնտեսական համագործակցության նպատակով հրադադարը պետք է ամրապնդվի։ Նա, կարևորելով երկկողմ փոխհարաբերությունները, նշել է, որ կողմերն ունեն ընդհանուր առաջնակարգ շահեր և  հույս հայտնել, որ Թրամփի հեռանալով՝ երկու երկրները հնարավորություն կստանան ընդլայնել փոխառնչությունները տարբեր՝ մասնավորապես տարանցիկության ու էներգետիկայի ոլորտներում[33]։ Զարիֆը շեշտել է, որ դժվարին օրերին երկու բարեկամ երկրները միմյանց կողքին են եղել։ Թերևս սա ակնհայտ էր 2016թ․ Թուրքիայում հեղաշրջման ժամանակ Իրանի էական աջակցությանը։

Չաուշօղլուն համատեղ մամուլի ասուլիսում նախ հույս է հայտնել, որ Բայդենի կառավարությունը կվերադառնա Իրան-5+1-ի համաձայնությանը, ապա մանրամասնելով Զարիֆի հետ հանդիպմանը քննարկված հարցերը՝ նշել է, որ օրակարգում են եղել Սիրիայում տիրող իրավիճակը, Ժնևում Սիրիայի Սահմանադրության կոմիտեի 5-րդ նստաշրջանը, Իրաքի, Ծոցի և Հարավային Կովկասի երկրների հարցերը։

Հատկանշական է, որ «եղբայր» երկրի ԶԼՄ-ները, իսկ կոնկրետ այս դեպքում Անկարայի տեսակետներն արտահայտող Անադոլու գործակալությունը Պարսից Ծոցի փոխարեն «Ծոց» բառն է օգտագործել, այն դեպքում, երբ Իրանը խիստ զգայուն է այդ հարցի նկատմամբ։ Ըստ նշյալ գործակալության՝ Չաուշօղլուն, անդրադառնալով Հարավային Կովկասում 3+3 ձևաչափի համագործակցության ձևավորման մեխանիզմներին, ինչը Զարիֆի Թուրքիա կատարած այցի բուն նպատակն էր, նշել է, թե այժմ այնտեղ հրադադար է հաստատվել, և բոլորը ձգտում են, որ կայուն լինի [34]։

 Ինչպես նկատելի է, Իրանը խոսում է 6-յակի հարթակով համագործակցության մասին, Թուրքիան՝ 3+3-ի, իսկ ի՞նչ տարբերություն կա Զարիֆի առաջարկած 6-յակի և թուրքական կողմի 3+3-ի ձևաչափերի միջև։ Ըստ իրանական կողմի՝ 6-յակի ձևաչափով համագործակցությունը միասնություն է՝ Իրանի, Թուրքիայի, Ռուսաստանի, Ադրբեջանի, Հայաստանի և Վրաստանի մասնակցությամբ, մինչդեռ Չաուշօղլուն լրագրողներին բացատրել է 3+3 ձևաչափի էությունը՝ շեշտելով, որ 6-յակը համագործակցելու է 3+3-ի ձևաչափով, ինչը նշանակում է՝ մի կողմում լինելու են Իրանը, Հայաստանը և Վրաստանը, մյուսում՝ Թուրքիան, Ռուսաստանն ու Ադրբեջանը։ Իրանական կողմը նշում է, թե նման բաժանումը խոսում է այն մասին, որ Անկարան մոտ ապագայում Հայաստանի հետ փոխհարաբերությունները բնականոնացնելու հույսեր չունի, այդ պատճառով էլ գերադասում է բազմակողմանի համագործակցության մեջ Հայաստանին տեսնել Իրանի կողքին[35]։

Չաուշօղլուն համատեղ մամուլի ասուլիսին խստորեն արժևորել է Իրանի մասնակցությամբ  եռակողմ՝ Թուրքիա-Իրան-Ադրբեջան և քառակողմ՝ Թուրքիա-Իրան-Ադրբեջան-Վրաստան ձևաչափերով համագործակցությունները և շեշտել, որ այժմ ջանքեր են գործադրվում մշակել նոր եռակողմ՝ Թուրքիա-Իրան-Աֆղանստան ձևաչափով  համագործակցության մեխանիզմ։ Բանն այն է, որ Պակիստանի հետ եռամիասնություն ձևավորելուց հետո վերջինիս հետ սերտ ու ծավալուն հաղորդակցման լավագույն  տարբերակն Իրանով անցնող ճանապարհն է։ Թերևս նաև այս հանգամանքով է պայմանավորված Անկարայի ակնհայտ «եղբայրական» ջերմությունը, որպեսզի Թեհրանը բարեհաճ գտնվի այդ հաղորդակցության ճանապարհը տրամադրելու հարցում։ Մանավանդ, որ Իրանի աչքից հազիվ թե վրիպեր Թուրքիայի և Ադրբեջանի անթաքույց ու բուռն հրճվանքն Ադրբեջան-Հայաստան-Նախիջևան «միջանցքի» առնչությամբ, այնուհետև դա պատեհ ու անպատեհ ի ցույց դնելն աշխարհին ու Իրանին, որը ոչ միայն թուրքական աշխարհի միասնությունն է ապահովում, այլև դրա արդյունքում Իրանը որպես տարանցիկ երկիր լիովին կորցնում է իր նշանակությունը թուրք-ադրբեջանական և նաև Ադրբեջան-Նախիջևան հաղորդակցման համար։ Այս առիթով էլ Զարիֆը հայտարարել է, թե Աֆղանստանի  կառավարությունն առաջարկել է մոտ ապագայում իրականացնել Իրան-Թուրքիա-Աֆղանստան եռակողմ հանդիպում։ Հավելենք, որ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել նաև ԱԳ նախարարների մակարդակով Իրան-Թուրքիա-Ադրբեջան՝ առաջիկայում Թեհրանում  տեղի ունենալիք եռակողմ հանդիպման մասին։ Զարիֆը նաև 2-ժամյա դռնփակ հանդիպում է ունեցել  Էրդողանի հետ։

ԻԻՀ ԱԳ նախարարը հունվարի 30-ին այցելել է Նախիջևանի ինքնավար Հանրապետություն և տեղական իշխանությունների հետ քննարկել տարանցիկության ու այդ ոլորտում համագործակցության հարցեր և վերադարձել Իրան։

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Տարածաշրջանի երեք գերտերությունները՝ Ռուսաստանը, Իրանը և Թուրքիան, ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո Հարավային Կովկասի նորանկախ երկրներում՝ Հայաստանում, Ադրբեջանում ու Վրաստանում, մրցակցել են իրենց ազդեցությունը տարածելու համար, իսկ թե յուրաքանչյուրին ինչքանով է հաջողվել, այլ հարց է։ Սակայն ակնհայտ է, որ Արցախյան վերջին պատերազմից հետո Իրանը ոչ միայն դուրս է մնացել Հարավային Կովկասի զարգացումներից, այլև այդ երկրի տնտեսական ու անվտանգային շահերը հայտնվել են հարվածի տակ նախ Հայաստան-Իրան սահմանի անձեռնմխելիությանը սպառնացող «Մեղրիի միջացքի» առումով, ապա տարանցիկության շահերի տեսանկյունից։ Ավելին, Իսլամաբադյան եռամիասնության ձևավորումից հետո տպավորություն էր ստեղծվել, թե  Ադրբեջանի «ազատագրված» տարածքների կառուցապատման 15-20 միլիարդ դոլար արժողությամբ նախագծում հնարավոր է, որ Իրանը զրկվի պատշաճ տեղ ունենալու հնարավորությունից՝ չնայած պատերազմի ընթացքում ԻԻՀ-ը հստակ ադրբեջանամետ դիրքորոշում էր որդեգրել։

Իրադարձությունների նման ընթացքով, նաև այլ հանգամանքներով պայմանավորված՝ Թեհրանը, տարածաշրջանում քաղաքական ակտիվություն դրսևորելու նպատակով ողջունելով թուրքական կողմի (Անկարա-Բաքու) 3+3-ի համագործակցության առաջարկը, ինչը թուրքական կողմը դիտում է որպես Իրան-Հայաստան-Վրաստան + Ռուսաստան-Ադրբեջան-Թուրքիա 6-յակի համագործակցություն, հանդես եկավ այն խորացնելու ու սերտացնելու նախաձեռնությամբ՝ 6-յակի կամ Ռուսաստան-Թուրքիա-Իրան + Հայաստան-Վրաստան-Ադրբեջան համագործակցության միություն ստեղծելու առաջարկությամբ։ Ուստի համավարակի պայմաններում, երբ զգալիորեն կրճատվում են այցելությունները, առավել ևս շրջայցը, Իրանի ԱԳ նախարար Զարիֆը հիշյալ նախաձեռնության և Ղարաբաղյան հարցի վերջնական լուծմանն աջակցելու ու տարածաշրջանում կայունությանն ու տևական խաղաղությանը նպաստելու նպատակով  շրջայց է կատարել 5 երկրում։ Այլ կերպ ասած՝ շրջայցի գլխավոր նպատակը տարածաշրջանում տևական խաղաղությանն ու կայունությանը նպաստելն է հայտարարվել, ինչը պետք է իրականացվի տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցությունների ընդլայնման ճանապարհով հիշյալ նախաձեռնության շրջանակներում: Սակայն զարգացումների նման հեռանկարը  չբացառելով հանդերձ՝ հարկ է նշել, որ ի սկզբանե ենթադրելի էր, որ նշյալ նախաձեռնության երկու տարբերակներն էլ դատապարտված են ձախողման։ Քանզի պատմական փորձն ապացուցել է, որ առանց քաղաքական հարցերի կարգավորման տնտեսական փոխհարաբերությունների զարգացումը, առավել ևս համագործակցությունն ու ինտեգրումը գրեթե բացառվում են։ Դա է վկայում անցյալ դարի 90-ականների կեսերին ԱՄՆ գլխավորությամբ այդօրինակ նախագծի իրագործումն արաբական երկրների ու Իսրայելի մասնակցությամբ, ինչը երկրորդ-երրորդ  քայլից հետո ձախողվեց։ Մինչդեռ այժմ Իսրայելի հետ դիվանագիտական փոխհարաբերություններ հաստատած արաբական որոշ երկրների դեպքում տնտեսական համագործակցությունն առանց ջանքերի է տեղի ունենում, իսկ 6-յակի որոշ անդամների միջև առկա են լուրջ խնդիրներ, անգամ կողմնորոշման առումով։

Այս առումով  լավ օրինակ է նաև 1992թ․ հիմնադրված «Սևծովյան տնտեսական համագործակցություն» կազմակերպության ճակատագիրը, որի 11 անդամներից շատերը, այդ թվում՝  Հայաստանը՝ Թուրքիայի ու Ադրբեջանի հետ, Վրաստանը՝ Ռուսաստանի և այլն, տարաձայնություններ ունեին, որից միայն մի գրասենյակ է մնացել Ստամբուլում։

Ավելին, Զարիֆի վերոնշյալ նախաձեռնության մասին խոսելիս Թբիլիսիում Իրանի դեսպանը նախնական տարբերակով վկայակոչել էր քառյակի ձևաչափը, ապա ընդլայնել։ Իսկ Զարիֆը, Լավրովի հետ համատեղ մամուլի ասուլիսի ժամանակ անվտանգության առումով անհրաժեշտ համարելով Ղարաբաղի հարցի լուծումը, առանցքային է համարել  6-յակի կամ 5-յակի համագործակցության հարցը բանակցություններում։ Վերը նշվածից կարելի է ենթադրել, որ նախաձեռնությունը, թերևս, վերը նշված հանգամանքներով պայմանավորած, հընթացս ճաքեր է տվել այդ քայլը ձեռնարկողների կողմից։ Ահա թե ինչու հստակ կարելի է նշել, որ Զարիֆի շրջայցն այս առումով հաջողություն չի արձանագրել։ Նշենք, որ, ըստ երևույթին, հյուրընկալող երկրների ղեկավարներից միայն Հայաստանի վարչապետն է կարևորել այդ թեմայով բանակցությունները։

Սակայն Զարիֆի շրջայցի ընթացքում բանակցությունները երկկողմ  փոխհարաբերությունների շուրջ հիմնականում հաջողված են, կարելի է ասել, որ ընթացել են ըստ այն ծրագրերի ու նպատակների, որոնք իր առջև դրել էր Իրանի ԱԳ նախարարը։ Ադրբեջանում պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել «ազատագրված», մասնավորապես սահմանակից տարածքներում կառուցապատմանն Իրանի մասնակցության մասին, որտեղ կարող էին աշխատել այլ երկրների, օրինակ, Իսրայելի ընկերությունները։

Բաքվում դա Զարիֆի գլխավոր նպատակն էր։ Ռուսաստանում ստորագրվել է կարևոր համաձայնություն և լուծվել կորոնավիրուսի պատվաստանյութ գնելու հարցը։ Կառուցողական երկխոսություն է տեղի ունեցել նաև այլ կարևոր հարցերի շուրջ։ Հայաստանում որևէ հստակ նպատակային ծրագիր չի եղել, իսկ փոխհարաբերությունները գնահատվել են օրինակելի։ Թբիլիսիում ևս բանակցությունները եղել են կոնկրետ հարցերի շուրջ և Իրանի ԱԳ նախարարի գնահատմամբ՝ կառուցողական։ Թուրքիայում, որտեղ կայացել է դռնփակ քննարկում Էրդողանի հետ, այցն ընթացել է ըստ ծրագրի, պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել  բազմակողմ մի քանի հանդիպումների մասին։

Էմմա Բեգիջանյան

Իրանագետ, ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1] Իրանի տարածաշրջանային այցի դրդապատճառները, http://vaghayedaily.ir/fa/news/15299

[2] Մոհամեդ Ջավադ Զարիֆի տարածաշրջանային շրջայցից Իրանի նպատակները, https://www.radiofarda.com/a/31069651.html

[3] Զարիֆն ինչո՞ւ է այցելում Կովկաս, Ռուսաստան և Թուրքիա

[4] Զարիֆն ինչո՞ւ է այցելում Կովկաս, Ռուսաստան և Թուրքիա

[5] … Իրանը Ղարաբաղում խոշոր պարտվո՞ղ, http://www.hhpress.am/index.php?sub=hodv&hodv=20201119_4&flag=am

[6] Ավարտվե՞լ է Իրան-Թուրքիա դիվանագիտական պատերազմը, http://www.hhpress.am/index.php?sub=hodv&hodv=20201215_7&flag=am

[7] «Եղբայրական» եռամիասնություն, http://www.hhpress.am/index.php?sub=hodv&hodv=20210119_8&

[8] Իրանի միջուկային գործարքին վերադառնալը ռազմավարական սխալ է

[9] Իսրայելի պաշտպանության ուժերի հրամանատարը հայտնել է, թե կարգադրել է, որ Իրանի միջուկային օբյեկտները չեզոքացնելու նոր պլաներ մշակեն, https://fa.timesofisrael.com/رئیس-ارتش-اسرائیل-می-گوید-برای-خنثی-کرد

[10] Թեհրանը մերժել է Սաուդյան Արաբիայի մասնակցությունն «Իրան-5+1»-ի բանակցություններին․ Ֆրանսիայի ցանկությունը, https://www.radiofarda.com/a/khatibzadeh/31077672.html

[11] Ղարաբաղի առնչությամբ Իրանի առաջարկության՝ Հայաստանի մերժման պատճառները

[12] Զարիֆի դիվանագիտական այցը Հարավային Կովկաս ռազմավարական գործունեության նոր սկիզբ է

[13] 3+3-ի համագործակցությունը Զարիֆի շրջայցի տեսլականն է

[14] Իրանի ԱԳ նախարարի շրջայցը Հարավային Կովկաս, Ռուսաստան և Թուրքիա․ որո՞նք են Զարիֆի նպատակները

[15] Զարիֆի նպատակներն Ադրբեջան, Ռուսաստան, Հայաստան, Վրաստան և Թուրքիա այցելություններից                 

[16] Զարիֆ․ Թուրք բարեկամների հետ խորհրդակցելով եմ սկսել 5 երկրներ այցելություններս

[17] Տարածաշրջանային շրջայց կատարելու Իրանի դրդապատճառները

[18] Ղարաբաղի առնչությամբ Իրանի առաջարկության՝ Հայաստանի մերժման պատճառները

[19] Զարիֆի այցը Բաքու ընդգծում է երկկողմ ու տարածաշրջանային փոխհարաբերությունների ընդլայնման նշանակությունը, https://farsi.iranpress.com/iran-i192806

[20] Իրանի նպատակները Մոհամեդ Ջավադ Զարիֆի տարածաշրջանային այցելություններից, https://www.radiofarda.com/a/31069651.html

[21] Զարիֆն ի՞նչ է փնտրում կովկասյան տարածաշրջան այցելելով

22 Non-Proliferation Treaty՝ Միջուկային զենքի չտարածման մասին պայմանագիր։

[23] 3+3-ի համագործակցությունն ու Զարիֆի տարածաշրջանային շրջայցի հեռնակարները

[24] Զարիֆ․ Եթե սահմանափակումները չեղարկվեն, Թեհրանը, հաստատված օրենքի համաձայն,  կասեցնելու է NPT իրականացումը

[25] Լավրով-Զարիֆ այս օրվա բանակցությունների առանցքային թեման JCPOA-ը և Ղարաբաղի հարցերն են

[26] Զարիֆի ուղևորությունն Ադրբեջան և հադիպումներն այդ երկրի նախագահ և ԱԳ նախարարի հետ

[27] Զարիֆ․ Մեր փոխհարաբերությունները Հայաստանի հետ շատ ջերմ ու մտերիմ են

[28] Մեր երկրի ԱԳ նախարար Մոհամեդ Ջավադ Զարիֆի հանդիպումը Վրաստանի նախագահ Սալոմե Զուրաբիշվիլու հետ և  նրա բանակցությունը

[29] Զարիֆի տարածաշրջանային շրջայցը  և Կովկասի  համար  ստեղծված զարգացման ու բարօրության հրաշալի հնարավորությունները

[30] Զարիֆ․ Ես 5 երկիր իմ շրջայցը սկսել եմ թուրք բարեկամներիս հետ խորհրդակցելուց հետո

[31] 3+3-ի համագործակցությունն ու Զարիֆի տարածաշրջանային շրջայցի հեռնակարները

[32] Ի՞նչ արդյունքներ են ունեցել Զարիֆի այցելությունները կովկասյան երկրներ, Ռուսաստան և Թուրքիա

[33] Զարիֆ․ Ես 5 երկիր իմ շրջայցը սկսել եմ թուրք բարեկամներիս հետ խորհրդակցելուց հետո

[34] Չաուշօղլու․ Հուսանք, որ ԱՄՆ-ը կվերադառնա JCPOA, և Իրանի դեմ սահմանափակումները կչեղարկվեն

[35] Հայացք Զարիֆի՝ Թուրքիա կատարած այցին, 6-յակի՞, թե 3+3-ի համագործակցություն

Նկարը` © IFP \ Մոհամադ Ջավադ Զարիֆ

Միացեք մեր Telegram ալիքին

2020 թվական. ժողովրդագրական զարգացումների ամենավատթար տարին Հայաստանում

2020թ․ կարելի է համարել Հայաստանի Հանրապետության անկախությունից ի վեր դիտարկված ժողովրդագրական զարգացումների դժվարին ու բարդ տարիներից մեկը: Աշխարհում տարածված կորոնավիրուսի համավարակն ու Արցախյան երկրորդ պատերազմը ոչ միայն մեծ հարված են հասցրել ժողովրդագրական ընթացիկ, այլև հնարավոր է՝ էական ազդեցություն ունենան առաջիկա տարիների ժողովրդագրական զարգացումների վրա: 2019թ․ մինչև 2024թ․ համար նախանշված ժողովրդագրական զարգացումների կանխատեսումները հնարավոր է՝ իրականություն չդառնան, քանի որ Արցախյան երկրորդ պատերազմից հետո ի հայտ եկած անվտանգային, սոցիալ-տնտեսական, հումանիտար ու առավել ևս քաղաքական անորոշությունները կարող են ի չիք դարձնել նախանշված քաղաքականության դրական սպասումները, և Հայաստանը կարող է մուտք գործել բնակչության դեպոպուլյացիոն շրջափուլ 2025թ․-ից էլ ավելի շուտ:         

Պետք է փաստել, որ ի տարբերություն նախորդ կանխատեսումների՝ ՄԱԿ-ի բնակչության հիմնադրամի 2019թ. զեկույցում բարելավում էր տեղի ունեցել, և Հայաստանի Հանրապետության բնակչության դեպոպուլյացիոն շրջափուլի մուտքը 2025-2030թթ․-ից տեղափոխվել էր 2030-2035թթ.: Սակայն պետք է արձանագրել, որ 2025թ․-ից էլ ժողովրդագրական իրավիճակի բարելավման ուղղությամբ ոչ բավարար ջանքերի և կանխարգելիչ ու հասցեական քաղաքականության բացակայության պարագայում դեպոպուլյացիոն շրջափուլ մտնելը բացառված չէ՝ հաշվի առնելով նաև Արցախյան երկրորդ պատերազմի և կորոնավիրուսի առաջացրած սոցիալ-տնտեսական հետևանքները:

Ժողովրդագրական նախորդ կանխատեսումների համաձայն՝ մինչ 2025թ․ Հայաստանի Հանրապետության համար գոյություն ուներ յուրահատուկ «ժողովրդագրական հնարավորությունների պատուհան», որից անհրաժեշտ էր օգտվել և փորձել ապահովել ծնունդների բավարար քանակ հաջորդ ժողովրդագրական շրջափուլի համար: Դրա իրագործման համար շահադրդման տարբեր միջոցների կիրառմամբ խթանվելու էին 2012-2019թթ. ընթացքում հետաձգված ամուսնություններն ու ծնունդները։

Այդ ուղղությամբ որպես առաջին քայլ պետք է դիտարկել 2020թ. հուլիսի 1-ից առաջին և երկրորդ երեխայի ծննդյան դեպքում միանվագ նպաստի էական բարձրացումն ու երեխայի խնամքի նպաստի ծածկույթի և չափի ընդլայնումը՝ մասնավորապես գյուղական բնակավայրերում վարձու աշխատող չհանդիսացող մայրերին մինչև երեխայի 2 տարեկան դառնալը խնամքի նպաստի նշանակումը:

Այն լրացուցիչ շահադրդում էր հանդիսանալու այն ծնողների համար, որոնք հետաձգել էին երեխա ունենալու որոշումը (երեխայի ծննդյան կապակցությամբ ծախսերի պատճառով), արագացնելու էր երեխա ունենալու որոշման կայացումը, նաև բարենպաստ ազդեցություն կունենար ինչպես ծնունդների բացարձակ, այնպես էլ ծնելիության գումարային և ընդհանուր գործակիցների ցուցանիշների վրա:

Սակայն որոշ ժամանակ անց օրացույցային ծնունդների (հետաձգված և նախատեսվածից շուտ ծնունդների ավարտից հետո) առաջ գալուց հետո կարող էր տեղի ունենալ ծնունդների կտրուկ նվազում: Այս  դեպքում պետք է գործարկվեին 3-րդ և հաջորդ երեխաների ծնունդը խթանող ծրագրերը, որոնք կկանխարգելեին այդ գործընթացն ու կպահպանեին ծնելիության բավարար մակարդակը:

Ինչևէ, 2020թ․ գրանցված դրական ժողովրդագրական գործընթացներից է մշտական բնակչության թվաքանակի աճը: 1991թ․-ից ի վեր առաջին անգամ կորոնավիրուսի համավարակի հետևանքով փակ սահմանների պայմաններում Հայաստանում գրանցվել է միգրացիայի մնացորդի դրական  ցուցանիշ, որը կազմել է 3․300 մարդ, ընդ որում՝ 2018թ․ միգրացիայի մնացորդը բացասական էր՝ 18,2, իսկ 2019թ․՝ 15,4 հազար մարդով: Միգրացիոն դրական ցուցանիշի շնորհիվ է նաև, որ Հայաստանի բնակչությունը 2020թ․ աճել է 4․400 մարդով և տարվա վերջին կազմել 2964,1 հազար  մարդ:

Չնայած արտաքին տեղաշարժերի բացակայությանը՝ 2020թ․ ներքին միգրացիոն տեղաշարժերը բավականին ակտիվ են եղել, և առկա տարաբնակեցման համակարգն առավել խեղաթյուրվում է, ու տեղի է ունենում Երևանի բնակչության թվի անհարկի աճ ու բնակչության կենտրոնացում մայրաքաղաքում:

2020թ․ տվյալներով՝ Երևանի մշտական բնակչության թիվն աճել է 8 հազար մարդով և հասել 1092,0 հազարի: Մտահոգիչ է մասնավորապես Սյունիքի մարզի մշտական բնակչության թվաքանակի նվազումը, որը 2020թ․ կրճատվել է 1,4 հազարով և կազմել 135,9 հազար մարդ: Դեռևս պարզ չէ, թե պատերազմն ու նրա առաջացրած խնդիրներն ինչ ազդեցություն կարող են ունենալ Սյունիքի, Վայոց Ձորի, Գեղարքունիքի մարզի սահմանամերձ բնակավայրերի վրա, թեև կարելի է նշել, որ Սյունիքի մարզն ամբողջովին սահմանամերձ է դարձել: Ընդհանուր առմամբ, ոչ միայն Սյունիքի մշտական բնակչության թիվն է նվազել, այլև Տավուշինը՝ 0,9, իսկ Վայոց Ձորինը՝ 0,3 հազար մարդով:

Հայաստանի Հանրապետության բնակչության բնական շարժի հիմնական ցուցանիշների առումով 2020թ․ վատագույնն է ինչպես Հայաստանի Հանրապետության, այնպես էլ Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդագրական ցուցանիշների դիտարկումների ողջ ընթացքի համար:

2020թ․ բնակչության բնական շարժի դրական դրսևորումներից է  ծնունդների բացարձակ թվի աճը, որը  2019թ․ համեմատ աճել է 1,1 տոկոսով կամ 407 երեխայով և կազմել 36 հազար 448 երեխա: Ընդ որում, ծնունդների ընդհանուր թվի 52,3 տոկոսը տղաներ են, իսկ 47,7-ը՝ աղջիկներ:

Կորոնավիրուսի համավարակն ու Արցախյան երկրորդ պատերազմն էականորեն ավելացրել են մահերի թիվը, և 2020թ․ նախորդ տարվա համեմատ մահերի բացարձակ թիվն աճել է 35,1 տոկոսով կամ 9185 մարդով և հասել 35 հազար 371-ի: Մահացածների այսպիսի բարձր ցուցանիշ վերջին անգամ Հայաստանում գրանցվել է 1988թ․, երբ Սպիտակի երկրաշարժի հետևանքով Խորհրդային Հայաստանում գրանցվել էր 35 հազար 567 մարդու մահ: Մահացությունների աճի հիմնական պատճառ են հանդիսացել արյան շրջանառության համակարգի հիվանդություններից մահացածների թվի ավելացումը՝ 2987-ով, շնչառական օրգանների հիվանդություններից՝ 841-ով, կորոնավիրուսից՝ 3405 մարդ և հիվանդացության ու մահացության արտաքին պատճառներից՝ 2136 -ով ավելի գրանցված դեպքով: Ընդ որում, հիվանդացության և մահացության արտաքին պատճառներից մահերի 2291 դեպք գրանցվել է Արցախյան երկրորդ պատերազմի ժամանակ։

Մահերի այսպիսի աճի պայմաններում Հայաստանի Հանրապետությունում գրանցվել է 1991թ․-ից ի վեր արձանագրված բնական աճի ամենացածր ցուցանիշը, որը 2020թ․ կազմել է 1077 մարդ և նախորդ տարվա նույն ցուցանիշից պակաս է 8778 մարդով:

Կորոնավիրուսի համավարակն ու պատերազմն ազդել են նաև պաշտոնապես գրանցված ամուսնությունների թվաքանակի վրա, և 2020թ․, ի տարբերություն 2019թ․, նվազել է 3382 դեպքով և կազմել 12719 ամուսնություն: Նույն ժամանակահատվածում ամուսնալուծությունների թիվը կրճատվել է 725-ով և կազմել 3155 դեպք:

Թեև 2014թ․-ից ի վեր առաջին անգամ ՀՀ-ում գրանցվել է ծնունդների թվաքանակի աճ, սակայն դա հիմնականում արձանագրվել է Երևան քաղաքի հաշվին, որտեղ 2020թ․  ծնունդների թիվն աճել է 15 տոկոսով կամ 2458-ով և կազմել 16 հազար 468 երեխա: Մնացած 9 մարզերում տեղի է ունեցել ծնունդների այնպիսի անկում, որի համար տրվում է բավականին դժվար բացատրություն, քանի որ ժողովրդագրական զարգացումների տրամաբանությամբ՝ այսպիսի անկումներ կարող են գրանցվել աղետների, քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական ցնցումների կամ մեծածավալ արտագաղթի  պարագայում: Բացառություն է, թերևս, Լոռու մարզը, որտեղ ծնունդների թիվն աճել է 1,5 տոկոսով կամ 38-ով:   

2020թ․ Արագածոտնի մարզում ծնունդների բացարձակ թիվը նվազել է 127-ով կամ 8,9 տոկոսով, Արարատի և Արմավիրի մարզերում համապատասխանաբար՝ 668-ով և 598-ով կամ 20,5 և 19,5 տոկոսով: Գեղարքունիքի մարզում ծնունդների թիվը կրճատվել է 148-ով, Կոտայքում՝ 278-ով, Շիրակում՝ 78-ով, Սյունիքում՝ 66-ով, Վայոց Ձորում՝ 70-ով, իսկ Տավուշում՝ 146 երեխայով:

Կորոնավիրուսի համավարակով ու Արցախյան երկրորդ պատերազմով պայմանավորված՝ մահերի թվաքանակի աճի, ինչպես նաև ծնունդների աննախադեպ կրճատման հետևանքով 2020թ․ Հայաստանի Հանրապետության բոլոր մարզերում, բացառությամբ Երևանի, գրանցվել է բնակչության դեպոպուլյացիա, որը ևս առաջին դեպքն է Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդագրական դիտարկումների ողջ ընթացքում:

Կորոնավիրուսային համավարակի հետևանքով փակ սահմանների և մասնավորապես 2020թ․ մարտ, ապրիլ, մայիս, հունիս ամիսներին տնտեսական և սոցիալական դժվարությունների հետևանքով ՌԴ-ից մեր հայրենակիցների մեծ ներհոսքով պայմանավորված՝ 2020թ․ 2011թ․-ից ի վեր առաջին անգամ ՀՀ սահմանային անցակետերով իրականացված մուտքերի և ելքերի՝ ՀՀ փաստաթղթերով գրանցումներն ունեցել են դրական ցուցանիշ՝ 42 հազար 786 մարդ: 2019թ․ ՀՀ փաստաթղթերով մուտքերի և ելքերի տարբերությունը բացասական էր 6 հազար 529 մարդով:

2020թ․ որոշակի բարելավում է արձանագրվել սեռերի հարաբերակցության գործակցում, մասնավորապես կենդանի ծնվածների շրջանում 100 աղջկա դիմաց ծնվել է 110 տղա, որը, սակայն, դեռևս  հեռու է նորմալ գործակից համարվող 105-107-ից:

Մշտական բնակչության միջին տարիքը 2020թ․ տարեսկզբի դրությամբ կազմել է 36,9 (2019թ.՝ 36,7) տարի, տղամարդկանց համար՝ 34,8 (2019թ.՝ 34,6 ), իսկ կանանց համար՝ 38,8 (2019թ.՝ 38,5) տարի:

Արտակ Մարկոսյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, ժողովրդագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)

Արցախի ժողովրդագրական գործընթացները նախապատերազմյան շրջանում

«Թող ոչ մեկի մտքով չանցնի, թե Ղարաբաղում հայ չապրելով`
Ղարաբաղը կարող է Հայաստանի մաս դառնալ:
Հողը նրանն է, ով այդ հողի վրա ապրում և պաշտպանում է այն»։

ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի առաջին նախագահ Արթուր Մկրտչյան

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱԿՆԱՐԿ ԱՐՑԱԽԻ ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Ի տարբերություն Արևելյան Հայաստանի այլ տարածքների՝ Արցախը հիմնականում կարողացել է պաշտպանվել օտարերկրյա հարձակումներից և տիրապետությունից, քանի որ Արցախում ընդհուպ մինչև 18-րդ դարի երկրորդ կեսը պահպանվել էին հայկական կիսանկախ իշխանությունները, որոնք կարողացել են անգամ օտարերկրյա տիրապետության պայմաններում ապահովել Արցախի հայ բնակչության գոյատևումը մայր հողում:

Արևելյան Հայաստանում Օսմանյան կայսրության ժամանակավոր հաջողության հետևանքով 1720-ական թվականների վերջերին և 1730-ական թվականների սկզբներին որոշ թվով հայեր լքել են Արցախի սահմանները՝ հաստատվելով Ռուսաստանում: Նադիր շահի կողմից թուրքերին պարտության մատնելուց (1735թ.) և Խամսայի մելիքությունների առաջացումից (1736թ.) հետո Արցախից հայերի արտագաղթի գործընթացը կանգ է առնում, սակայն Խամսայի մելիքությունների ներքին պայքարի հետևանքով Շուշիում և նրա հարակից տարածքներում հաստատվում է քոչվոր սարըջլու ցեղը, որի առաջնորդ Փանահի իշխանության ժամանակաշրջանից էլ սկսվում է Արցախում թյուրքական և քրդական էթնիկ տարրի հաստատումը: Այնուամենայնիվ, դարավերջին Արցախի հայ բնակչությունը գերակշռում էր Արցախում, և ըստ մոտավոր հաշվարկների՝ գերազանցում էր 500 հազարը: 1790-1820-ական թվականներին Արցախը գտնվել է ռուս-պարսկական ռազմական գործողությունների թատերաբեմում, ինչի հետևանքով մեծ թվով հայեր լքել են նրա սահմանները, իսկ Դիզակի հարավային և Վարանդայի արևելյան մասի հայերը տեղափոխվել են Արցախի լեռնային շրջաններ: 19-րդ դարի երկրորդ կեսից սկսած Արցախից սկսվում է բնակչության աշխատանքային միգրացիա Բաքու և Անդրկովկասի այլ արդյունաբերական շրջաններ, իսկ 1905-1906թթ. Արցախում տեղի է ունենում թաթարական հրոսակախմբերի հարձակումներ հայերի վրա, և, այնուհանդերձ, Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին՝ 1913թ. ներկայիս Արցախի Հանրապետության տարածքում 372 հազար հայ էր բնակվում, իսկ Շուշին Արևելյան Հայաստանի ամենահայաշատ (24) քաղաքն էր:

1918-1920-ական թվականներին նախ թուրքական, ապա ադրբեջանական ներխուժումների հետևանքով հայ բնակչությունը նոր կորուստներ է կրում: 1920թ. մարտին Շուշին երեք տարվա մեջ երրորդ անգամ ենթարկվեց ջարդերի: Ադրբեջանական զորքերն ու զինված կազմավորումները թալանեցին ու հրկիզեցին քաղաքի հայկական հատվածը՝ կազմակերպելով զանգվածային կոտորած և վտարելով հայ բնակչությանը:

1920թ․ ապրիլի 28-ին Ադրբեջանում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո Կարմիր բանակը գրավում է Արցախը՝ այն հայտարարելով վիճելի տարածք:

1921թ․ հուլիսի 5-ին Թբիլիսիում կայացած ՌԿ(բ)Կ ԿԿ Կովբյուրոյի պլենումի նիստով Արցախը թողեցին ԱԽՍՀ կազմում՝ տրամադրելով նրան լայն մարզային ինքնավարություն՝ Շուշի վարչական կենտրոնով, որը մտնում է ինքնավար մարզի կազմի մեջ:

Ադրբեջանական և Հայաստանի ԽՍՀ-ները 1922թ. դեկտեմբերին ընդգրկվեցին ԽՍՀՄ-ի կազմավորման գործընթացներում, իսկ Ղարաբաղի տարածքի ընդամենը մի հատվածում 1923թ. հուլիսի 7-ին Ադրբեջանական ԽՍՀ Կենտրոնական գործադիր հեղափոխական կոմիտեի որոշմամբ կազմավորվեց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը (ԼՂԻՄ)` Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմում, որով, ըստ էության, ոչ թե լուծվեց, այլ ժամանակավորապես սառեցվեց ղարաբաղյան հիմնախնդիրը: Ավելին, ամեն ինչ արվեց, որպեսզի ԼՂԻՄ-ն ընդհանուր սահման չունենա Հայաստանի հետ:

1926թ․ ԽՍՀՄ առաջին մարդահամարի տվյալներով՝ ԼՂԻՄ-ի սահմաններում բնակչության թիվը կազմում էր 125,3 հազար մարդ, որից 89,1 տոկոսը կամ 116,6 հազարը՝ հայ, 8,5 հազարը՝ կովկասյան թաթար (ադրբեջանցի) և 592-ը՝ ռուս: 1939թ․ մարդահամարը ԼՂԻՄ-ում արձանագրել էր 150,8 բնակչություն, որից 88 տոկոսը կամ 132,8 հազարը՝ հայ, 14 հազարը՝ ադրբեջանցի և 3,1 հազարը՝ ռուս: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը և ԼՂԻՄ-ից նաև հայերի մտածված բուռն զորակոչն էական ազդեցություն էին ունեցել ԼՂԻՄ-ի էթնիկական պատկերի վրա: 1959թ․ ԽՍՀՄ համամիութենական մարդահամարի տվյալներով՝ ԼՂԻՄ-ում բնակչության թիվը նվազել և կազմել էր 134,1 մարդ, ընդ որում, էթնիկ հայերի թիվը, ի տարբերություն 1939թ․, նվազել էր մոտ 20 հազարով, իսկ ադրբեջանցիներն աճել էին 6 հազարով:

Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում Հեյդար Ալիևի իշխանության գալուց հետո 1970-ական թվականներին ԼՂԻՄ-ից հայերի դուրս մղման գործընթացը հասավ պետական համակարգված մակարդակի: Իրականացվում էր էթնիկ հայերի՝ ԼՂԻՄ-ից դուրս մղման և ադրբեջանցիների բուռն վերաբնակեցման գործընթաց, որի արդյունքում 1979թ․ ԽՍՀՄ մարդահամարի տվյալներով՝ հայ բնակչութան տոկոսն իջել էր մինչև 76-ի և կազմում էր 123 հազար մարդ, իսկ ադրբեջանցիների թիվը՝ 37,2 հազար կամ ընդհանուրի 23 տոկոսը: ԽՍՀՄ վերջին մարդահամարը ԼՂԻՄ-ում արձանագրել էր 189,1 հազար բնակչություն, որից հայերը կազմում էին 145,4 հազարը կամ ընդհանուր բնակչության 76,9 տոկոսը, ադրբեջանցիները՝ 40,6 հազար կամ 21,5 տոկոսը:

ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ԲՆՈՒՅԹՆ ԱՐՑԱԽՈՒՄ 1991-2019ԹԹ.

          1988թ․ Արցախյան ազատագրական զարթոնքը և հետագա գործընթացներն էական փոփոխությունների ենթարկեցին ԼՂԻՄ-ի, այնուհետև Լեռնային Ղարաբաղի և Արցախի Հանրապետությունների ժողովրդագրական գործընթացները: 1991թ. սեպտեմբերի 2-ին Ստեփանակերտում տեղի ունեցավ պատգամավորների մարզային և Շահումյանի շրջանային խորհրդի համատեղ անկախության հռչակման մասին նիստը: Նույն թվականի դեկտեմբերի 10-ին տեղի ունեցավ հանրաքվե, որը հաստատեց Լեռնային Ղարաբաղի անկախությունը։ Այդ օրը ԼՂԻՄ-ի բնակչության 80%-ը մասնակցեց հանրաքվեին, որի 99%-ից ավելին քվեարկեց անկախության օգտին։

Արցախի Հանրապետության դեմ Ադրբեջանի սանձազերծած պատերազմի հիմնական նպատակն Արցախի Հանրապետության հայաթափումն էր և Արցախի նկատմամբ լիակատար հսկողության սահմանումը: 1991-1994թթ. առավել բուռն մարտական գործողությունների ընթացքում Արցախի ինքնապաշտպանական ուժերին և Հայաստանից օգնության մեկնած հայ կամավորականներին հաջողվեց ոչ միայն Ադրբեջանի զինված ուժերին դուրս մղել Արցախի Հանրապետության տարածքից, այլև ստեղծվեց Հայաստանի և Արցախի միջև կայուն տարանցման հնարավորություն: 1992-1993թթ․ ազատագրվեցին և հայկական զինված ուժերի վերահսկողության տակ անցան Լաչինի, Քելբաջարի, Ղուբաթլիի, Զանգելանի, Ջաբրայիլի, Ֆիզուլիի և Աղդամի տարածաշրջանները: Պետք է նշել, որ հայկական ուժերի տիրապետությանն անցած Ադրբեջանի Հանրապետության Քելբաջարի, Լաչինի, Ղուբաթլիի, Զանգելանի տարածաշրջանների տարածքներն ամբողջական էին,  Ֆիզուլիի տարածաշրջանը՝ 33 տոկոս, Աղդամինը՝ 77 տոկոս հարաբերակցությամբ:

Արցախի Հանրապետությանն անցած  այդ 7 շրջանների ընդհանուր տարածքը կազմում էր 7633 քառ. կմ, որից՝

1. Աղդամի տարածաշրջանը՝ 842 քառ. կմ

2. Ֆիզուլի՝ 462 քառ. կմ

3. Ջեբրայիլ՝ 1050 քառ. կմ

4. Զանգելան՝ 707 քառ. կմ

5. Ղուբաթլի՝ 802 քառ. կմ

6. Լաչին՝ 1835 քառ. կմ

7. Քելբաջար՝ 1935 քառ. կմ։

1989թ․ ԽՍՀՄ վերջին մարդահամարի տվյալներով՝ վերոնշյալ 7 տարածաշրջաններում բնակչության թիվը կազմում էր 421,7 հազար մարդ, որից մոտ 98 տոկոսն ադրբեջանցիներ էին: Պետք է նշել, որ տարիներով ադրբեջանական քարոզչամեքենայի պնդումները, թե Արցախյան պատերազմի հետևանքով հայկական հսկողության տակ անցած տարածքներից հեռացել է 1 մլն մարդ, չէին համապատասխանում իրականությանը: Մոտավոր հաշվարկներով՝ Արցախից հեռացած ադրբեջանցիների թիվը ներառյալ չէր գերազանցում 400 հազարը:

Ընդհանուր առմամբ, 1994թ․ մայիսի 12-ին Ղրղզստանի Հանրապետության մայրաքաղաք Բիշքեքում Ռուսաստանի Դաշնության միջնորդությամբ Ադրբեջանի, Հայաստանի և Արցախի հանրապետությունների պաշտպանության նախարարների միջև կնքված անժամկետ զինադադարի արդյունքներով Արցախի Հանրապետության տիրապետության տակ էր անցնում մոտ 12 հազար քառ. կմ տարածք, որից բուն Արցախի Հանրապետությանը՝ 4,4 հազար քառ. կմ:

Զինադադարի կնքումից հետո Արցախի Հանրապետությունում ստեղծվում է 7 վարչատարածքային կազմավորում, որից՝

1. Ասկերանի շրջան՝ 1222 քառ. կմ

2. Հադրութի՝ 1877 քառ. կմ

3. Մարտակերտի՝ 1795 քառ. կմ

4. Մարտունու՝ 951 քառ. կմ

5. Շահումյանի՝ 2494 քառ. կմ

6. Շուշիի՝ 381 քառ. կմ

7. Քաշաթաղի՝ 3376 քառ. կմ։

Պատերազմն ու սոցիալ-տնտեսական, առողջապահական և այլ խնդիրները պատճառ էին դարձել Արցախի Հանրապետությունից քաղաքացիական բնակչության արտահոսքի համար, և 1995թ․ տվյալներով՝ Արցախում արձանագրվել էր 122,6 հազար հայ ազգաբնակչություն, որը, ի տարբերություն 1989թ․, նվազել էր մոտ 23 հազարով: 2005թ․ արցախյան  առաջին մարդահամարի տվյալներով՝ մշտական բնակչության թիվը՝ ներառյալ Քաշաթաղի և Շահումյանի շրջանները, կազմել էր 137,7 հազար մարդ:

Արցախյան երկրորդ մարդահամարի տվյալներով՝ մշտական բնակչությունն աճել և հասել էր 145,1, իսկ 2020թ․ սկզբին՝ 148,8 հազարի: Արցախի Հանրապետության բնակչությունն անհավասարաչափ էր բաշխված: 2020թ․ սկզբի տվյալներով՝ Արցախի բնակչության գերակշիռ մասը՝ 39 տոկոսը, կենտրոնացած էր մայրաքաղաք Ստեփանակերտում: Ի տարբերություն Արցախի Հանրապետության այլ շրջանների՝ մայրաքաղաք Ստեփանակերտում բնակչության աճն ամենաբարձրն էր, և դա պայմանավորված էր ինչպես բնական, այնպես էլ ներքին տեղաշարժերով:

2005-2020թթ․ ընթացքում Ստեփանակերտի մշտական բնակչության թիվն աճել էր 8,3 հազարով և hասել 58,3 հազարի: Ինչ վերաբերվում է բուն Արցախի Հանրապետության այլ տարածաշրջաններին, ապա 2005-2020թթ. միջև ընկած ժամանակաշրջանում Ասկերանի մշտական բնակչության թիվը մնացել էր նույն մակարդակի վրա՝ 17 հազար, Հադրութի տարածաշրջանը նույնը՝ 12 հազար, Մարտակերտինն աճել էր ընդամենը 900 մարդով և հասել էր 19,8 հազարի: Մարտունու տարածաշրջանի բնակչությունը 2015-2020թթ. ընթացքում նվազել էր 1,8 հազարով և կազմում էր 21,3 հազար մարդ, իսկ Շուշիի տարածաշրջանի մշտական բնակչության թիվն աճել էր 1 հազար մարդով և կազմում էր 5,4 մարդ:

Ինչ վերաբերվում է Քելբաջարի, Լաչինի, Զանգելանի և Ղուբաթալիի շրջանների հիմքի վրա ստեղծված Քաշաթաղի և Շահումյանի տարաշրջաններին, ապա 2005-2020թթ. ընթացքում Շահումյանի տարածաշրջանի բնակչության թիվն աճել էր ընդամենը 800 մարդով և Արցախյան երկրորդ պատերազմի նախօրեին կազմում էր 3,3 մարդ, իսկ Քաշաթաղի տարածաշրջանինը՝ 2 հազար մարդով և հասել էր 11,7 հազարի:

Արցախյան առաջին և երկրորդ պատերազմների միջև ընկած ժամանակահատվածում Արցախի Հանրապետության և հարակից շրջանների բնակչության համալրման կարևոր աղբյուր էր վերաբնակեցումը, քանի որ 12 հազար քառ. կմ տարածքով հանրապետությունում շատ սուր էր դրված տարածքների յուրացման և բնակեցման հարցը: Չնայած ինչպես տնտեսական, այնպես էլ սոցիալական տարբեր խթաններին՝ այդ հսկայական տարածքներում այդպես էլ լիարժեք բնակչության համալրում տեղի չունեցավ, և դա, թերևս, Արցախյան երկրորդ պատերազմում մեր պարտության արձանագրած պատճառներից մեկն էր։

1992թ․-ից մինչև Արցախյան երկրորդ պատերազմի նախօրեին Արցախում վերաբնակվել են Ասկերանի շրջանում՝ 810 բնակիչ, Հադրութի շրջանում՝ 550, Մարտակերտի շրջանում՝ 300, Մարտունու շրջանում՝ 650, Շահումյանի շրջանում՝ 3500, Շուշիի շրջանում՝ 250 և Քաշաթաղի շրջանում՝ 14․500 բնակիչ,ընդհանուր առմամբ՝ մոտ 21 հազար վերաբնակիչ, որը խիստ քիչ էր այդպիսի մեծ տարածքի համար:

Ինչ վերաբերվում է Արցախի Հանրապետության ժողովրդագրական ցուցանիշներին, ապա բնական աճի հաշվին բնակչության թվաքանակի ավելացումն իր դերակատարումն ունենում էր: Մասնավորապես 2000-2019թթ․ Արցախի Հանրապետությունում ծնվել էր 46,8 հազար երեխա, մահացածների թիվը կազմել էր 25 հազար, իսկ բնական աճը՝ 21,8 հազար մարդ: Ի տարբերություն ՀՀ-ում 1000 բնակչի հաշվով ծնունդների գրանցված ցուցանիշների՝ Արցախի Հանրապետությունում ավելի վաղ գործարկված ծնելիության խրախուսման միջոցառումների շնորհիվ դրանք ավելի բարձր էին: Մասնավորապես, 2010թ․ ԱՀ-ում 1000 բնակչի հաշվով ծնվածների թիվը 18,8 էր, իսկ ՀՀ-ում՝ 14,7, բնական աճի ցուցանիշն ԱՀ-ում 9,5 էր ՀՀ-ի 5,5-ի դիմաց: 2019թ․, թեև ԱՀ-ում էլ 1000 բնակչի հաշվով ծնունդների թիվը նվազել էր և հասել 14,3-ի, սակայն ավելի բարձր էր ՀՀ-ում գրանցված 12,2-ի համեմատ:

Ընդհանուր առմամբ, ծնունդների առումով 2010-2019թթ․ ԱՀ-ում ևս գրանցվել էր ծնունդների բացարձակ թվաքանակի անկում, որը կազմել էր 21,4 տոկոս, իսկ բնական աճի ցուցանիշը՝ 28,2 տոկոս: ԱՀ-ում բազմազավակությանը միտված պետական քաղաքականության, ինչպես նաև բարերարների տրամադրած միջոցների շնորհիվ երեխաների ընդհանուր կարգաթվում 3-րդ և հաջորդ երեխաների տեսակարար կշիռն ավելի բարձր էր, քան ՀՀ-ում: 2019թ․ ընդհանուր ծնվածների մեջ երրորդ և հաջորդող հերթական կենդանի ծնված երեխաների թվաքանակը տոկոսային առումով 36,1 տոկոս էր, իսկ ՀՀ-ում՝ 22,5: Ի շնորհիվ ծնելիության հաճախության ավելի բարձր ցուցանիշի՝ ԱՀ-ում ծնելիության գումարային գործակիցը (մեկ կնոջ հաշվով ծնված երեխաների թիվը) 2018թ․ կազմել էր 2,1 երեխա և ապահովում էր բնակչության պարզ վերարտադրությունը: ՀՀ-ում 2018թ․ ծնելիության գումարային գործակիցը կազմել էր 1,6 երեխա և փաստացի ցածր էր պարզ վերարտադրության ցուցանիշից:

2010-2019թթ․ ԱՀ-ում, ինչպես և ՀՀ-ում արձանագրվում էր ամուսնությունների թվաքանակի նվազում, որը 1200 գրանցված դեպքից իջել էր մինչև 836-ի կամ նվազել էր  30 տոկոսով: Հատկանշական է, որ 2008թ․ բարերար Լևոն Հայրապետյանի հովանավորությամբ իրականացված զանգվածային պսակադրության շնորհիվ ԱՀ-ում գրանցվել էր 3․057 ամուսնության դեպք:

Հատկանշական է, որ ԱՀ միգրացիոն տեղաշարժերի առումով 2016թ․-ից դիտարկվում էր եկողների և մեկնողների բացասական ցուցանիշ, թեև 2008-2015թթ․ այդ ցուցանիշը գտնվում էր դրական գոտում:

Արցախյան երկրորդ պատերազմը, կարելի է ասել, լիովին խաթարել է Արցախի Հանրապետության ժողովրդագրական գործընթացների սահուն ընթացքը, և դժվար է կանխատեսել ապագան։

Արտակ Մարկոսյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, ժողովրդագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Էրդողանի «Նոր Թուրքիայի» արմատները . Հայկ Գաբրիելյան

ԱՄՓՈՓ ԿԵՏԵՐ

  • Էրդողանի «Նոր Թուրքիան» հասկանալու համար պետք է սկսել «Հին Թուրքիայի» պատմությունը ներկայացնելուց։
  • Էրդողանի արմատները, ծննդավայրը և մանկության-պատանեկության տարիների մթնոլորտը մեծ ներգործություն են ունեցել նրա հայացքների ձևավորման վրա։
  • Էրդողանի վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել նրա գաղափարական, կրոնական ու քաղաքական կնքահայրերն ու դաստիարակները։
  • Թուրքիայի Հանրապետությունում (ԹՀ) աջ և ձախ ուժերի պայքարը նպաստեց քաղաքական իսլամի վերելքին։
  • Աշխարհիկ ռեժիմի պահապան զինվորական իշխանությունն ակամա հուղարկավորեց «բարձր քեմալականությունը»։
  • Եթե 20-րդ դարը կարող ենք համարել «սպիտակ թուրքերի» դարաշրջան, ապա 21-րդ դարում առաջնային պլանում են «սև թուրքերը»։

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

 21-րդ դարում (հատկապես վերջին 5 տարիներին) ԹՀ-ի վարչապետ, ապա նախագահ Ռեջեփ Թայյիփ Էրդողանի արտաքին, ինչպես նաև ներքին քաղաքականությունն արդյունավետ հասկանալու համար պետք է հաշվի առնել 3 կարևոր գործոն․ 1) Էրդողանի նեոօսմանյան (սուլթան), 2) Իսլամական աշխարհի առաջնորդ ընկալվելու (խալիֆ), 3) ԹՀ հիմնադիր Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքին հասնելու ու անցնելու մղումները։ Այս մղումների արմատները պարզելու համար անհրաժեշտ է կատարել որոշակի պատմական էքսկուրս, ներկայացնել այն միջավայրը, որում ծնվել, ապրել և իր քաղաքական կարիերան սկսել է Էրդողանը, այն գաղափարական, կրոնական ու քաղաքական կնքահայրերին, որոնք ժամանակին մեծ ազդեցություն են ունեցել Էրդողանի ներկայիս հայացքների ձևավորման վրա։ 21-րդ դարի սկզբին ԹՀ-ում իշխանության գալուց հետո Էրդողանը սկսեց իր «Նոր Թուրքիայի» ձևավորման գործընթացը, որի հռչակումն ակնկալվում է երկու տարի անց։ Այդպիսով, 2023թ․ կարող է դառնալ ոչ միայն (առավել ճշգրիտ՝ ոչ այնքան) Աթաթուրքի «Հին Թուրքիայի» հռչակման 100-ամյակը, այլև Էրդողանի «Նոր Թուրքիայի» ծնունդը։

ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒ «ՀԻՆ ԹՈՒՐՔԻԱ» (ԹՀ)

          Օսմանյան պետությունը, ուր ապրում էին էթնիկ ու կրոնական բազում փոքրամասնություններ, մուսուլմանական կայսրություն էր, քանի որ իշխող ընտրանին բաղկացած էր մուսուլմաններից, իսկ իսլամն էլ նրա քաղաքական լեգիտիմության առանցքային տարրն էր։ Այն գաղափարական կայսրություն չէր և ոչ էլ որոշակի կանխորոշված նախագծի վրա հիմնված կայսրություն, այն ավելի շուտ ի հայտ եկավ պատահականորեն՝ կապված տարածաշրջանային զարգացումների հետ։ Սկզբնական շրջանում այդ կայսրությունը գտնվում էր Հարավ-Արևելյան Եվրոպայում, սակայն շատ արագ տարածվեց դեպի Հունգարիա, Ուկրաինայի հարավ ու Կովկաս, Եմեն ու Սուդան (հարավում), Լիբիա, Թունիս ու Ալժիր Հյուսիսային Աֆրիկայում, Բարեբեր մահիկի (Fertile Crescent) դելտա (արևելքում): Այս տարածաշրջաններն ամբողջովին կամ մասնակի օսմանյան վերահսկողության տակ մնացին մոտ 600 տարի[1]։ 

1923թ. հիմնելով ԹՀ-ը՝ Մ․ Ք․ Աթաթուրքը թե՛ արտաքին քաղաքական, թե՛ ներքաղաքական ոլորտներում որդեգրեց Արևմտականացման քաղաքականությունը։ ԹՀ-ի ներսում իրականացվում էր արևմտյան մոտիվներով թուրք հասարակության վերափոխում, իսկ արտաքին պլանում ԹՀ-ն իրեն հեռու էր պահում Բալկաններից, Մերձավոր Արևելքից ու Կովկասից, որպեսզի (նաև) ուշադրությունը չշեղվի ներքին հեղափոխական բարեփոխումներից[2]։

Աթաթուրքը, ով Օսմանյան կայսրության անկման փուլում օսմանյան բանակի սպա էր, վճռական արևմտամետ ու աշխարհիկ գործիչ էր։ Նրա կողմից ԹՀ-ի վճռական եվրոպականացումն ու արևմտականացումը դարձան «Եվրոպայի հիվանդ մարդու» համարում ստացած Օսմանյան կայսրության վախճանի պատասխանը։ Աթաթուրքը համարում էր, որ օսմանները պարտվել են, քանի որ չեն եղել բավական աշխարհիկ ու եվրոպական։ Նա կարծում էր, որ եթե ԹՀ-ը կարողանա դառնալ նույնքան հզոր, որքան իր ժամանակի եվրոպական երկրները, որոնք գերտերություններ էին, ապա կկարողանա խույս տալ Օսմանյան կայսրության ճակատագրից, որին եվրոպական երկրները մասնատեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքներով։ Աթաթուրքն այդպիսով ցանկանում էր ԹՀ-ը դարձնել եվրոպական երկիր, որպեսզի այն դառնա անհաղթ[3]։

Այդպիսով, եվրոպական կենսակերպի մեծ ջատագով Աթաթուրքն ու նրա համակիրներն սկսեցին իրենց տեսլականի մեջ տեղավորվող եվրոպական հենքով ժամանակակից հանրապետության ձևավորման գործընթացը։ Նրանք ԹՀ-ի համար ընդօրինակեցին Շվեյցարիայի Քաղաքացիական օրենսգիրքը, միջպատերազմյան (Երկու համաշխարհային պատերազմների միջև) Գերմանիայի ռազմական ու Իտալիայի քրեական օրենսգրքերը։ Եվ, վերջապես, Աթաթուրքը Ֆրանսիայից վերցրեց տարածքային կառավարման կենտրոնացված մոդելը, որը պետք է լուծեր հեռավոր նահանգների հետ թույլ կապի խնդիրը, ինչը ժամանակին ունեին օսմանյան սուլթանները։ Ֆրանսիան նաև ուներ եվրոպական ոճի աշխարհիկության համակարգ՝ հենված laïcité-ի (լաիցիզմ) քաղաքական փիլիսոփայության վրա, ինչը նախատեսում էր պետական գործերում կրոնի բացակայություն։ Այդպիսով, Աթաթուրքը մի հսկա պատնեշ դրեց կառավարության ու կրոնի միջև (իսլամը պետք է մնար մզկիթի դարպասների ներսում)։ Արդյունքում, ԹՀ-ը դարձավ մուսուլմանական մեծամասնությամբ ամենագաղափարախոսական աշխարհիկ երկրներից մեկը 20-րդ դարում։

1924թ․ Աթաթուրքը վերացրեց նաև խալիֆայությունը։ Եվ, այնուամենայնիվ, նա մեկ բացառություն արեց աշխարհիկ կրթական համակարգում՝ թույլատրելով իմամ-հաթիբների (կրոնական քարոզիչներ) դպրոցների գործունեությունը։ Դրանով նա փորձում էր ստեղծել պետական կրոնական կրթություն, մուսուլման քարոզիչներ պատրաստել պետության համար, սակայն այդ ամենը տևեց միայն 6 տարի․ իմամ-հաթիբների դպրոցները փակվեցին «դրանցում գրանցվել ցանկացող ուսանողների ակնհայտ բացակայության» պատճառաբանությամբ[4]։

ԹՀ-ում օսմանյան անցյալի վրա ուշադրությունն սկսվեց 1940-ականների վերջերին – 1950-ականների սկզբներին՝ ինչը հնարավոր դարձավ 1946թ․ ԹՀ-ում բազմակուսակցական համակարգին անցում կատարելով։ Այդ անցյալին որոշակի հետաքրքրություն ցուցաբերեցին աջ քաղաքական գործիչները, որոնց համար որպես առիթ ծառայեց մասնավորապես 1953թ․՝ օսմանների կողմից Կոստանդնուպոլսի գրավման 500-ամյակը։ Այդպիսով, 1953թ․ թուրքերը վերջ դրեցին քեմալական երիտասարդ ավանդույթին ու պաշտոնապես նշեցին այդ կարևոր իրադարձությունը։ Արդյունքում, 1950-ականներին ու դրանցից հետո օսմանյան ժառանգությունն սկսեց հայտնվել թուրք գրականությունում, արվեստում ու երաժշտությունում՝ չնայած քեմալականները շարունակում էին մերժել այդ անցյալը[6]։

         Դեմոկրատականացման արդյունքում հասարակական նոր ընտրանին հնարավորություն ստացավ ընդգծելու ԹՀ-ի օսմանյան ու մուսուլմանական ինքնությունը, օսմանյան սուլթանների դերը՝ որպես համայն աշխարհում սուննի մուսուլմանների խալիֆ, և դա ծառայեցնել որպես ԹՀ-ի ներքին ու արտաքին քաղաքականության հիմք։ Դպրոցական դասագրքերում հոմանիշներ դարձան «թուրք» և «օսմանցի» բառերը։ Եվ թեև ԹՀ-ում դեմոկրատականացման գործընթացը քանիցս ընդհատվել է ռազմական հեղաշրջումների պատճառով, նրան, այնուամենայնիվ, հաջողվեց լուսանցքային ընտրանուն դուրս բերել քաղաքականության կենտրոն։ Դեմոկրատականացումը նպաստեց իշխանության նոր ընտրանիներ բերելուն, որոնք ունեին Օսմանյան կայսրության հիշողության մասին տարբեր պատկերացումներ, և որոնք ԹՀ-ը համարում էին մուսուլմանական, թուրքական, բալկանյան, կովկասյան, միջերկրածովյան երկրին բնորոշ ուրվագծերի մի հավաքածու։

1950-60-ականների առավել կարևոր իրադարձություններից մեկը դարձավ օսմանյան պատմության թուրքացումը։ Այդ գործընթացը նույնպես իսլամն ու իսլամական նորմերը դրեց օսմանյան ժառանգության շրջանակներում։ Այն ժամանակ, երբ իսլամիստները կարևորում էին Օսմանյան կայսրության ու նրա ավանդույթների իսլամական բաղադրիչը, թուրք ազգայնամոլներն «Ազգայնական շարժում» կուսակցության (ԱՇԿ, Milliyetçi Hareket Partisi — MHP) շրջանակներում ընդգծում էին օսմանյան պետության թուրքական բնույթը։ Երկու կողմն էլ Օսմանյան կայսրությունն օգտագործում էր որպես իդեալական պետության ու հասարակության օրինակ[7]։ Հենց այս միջավայրում էլ ծնվեց և իր առաջին քայլերը կատարեց Ռ․ Թ․ Էրդողանը։  

ԷՐԴՈՂԱՆԻ ԱՌԱՋԻՆ ՔԱՅԼԵՐԸ

Էրդողանը ծնվել է Աթաթուրքի մահվանից (1938թ․) ոչ լիարժեք մեկ սերունդ անց՝ 1954թ․, Ստամբուլում՝ ԹՀ-ի խոշորագույն քաղաքում ու առևտրային (ներկայումս՝ ֆինանսական) մայրաքաղաքում, որը դարեր շարունակ եղել է Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքը։ Խորհրդանշական է նաև, որ Էրդողանը ծնվել է 1950թ․ խորհրդարանական ընտրություններում Աթաթուրքի հիմնած «Հանրապետական ժողովրդական» կուսակցության (ՀԺԿ, Cumhuriyet Halk Partisi — CHP) պարտությունից ու այդպիսով 27-ամյա միակուսակցական կառավարման ավարտից 4 տարի անց։ Էրդողանի մանկության ժամանակ՝ 1950-1960-ականներին, ԹՀ-ն աղքատ երկիր էր՝ «երրորդ աշխարհի պետություն»՝ վառ ընդգծված աշխարհիկ քաղաքական մշակույթով ու կրթական համակարգով․ այդ ժամանակ ԹՀ-ում կային մեկ տասնյակից քիչ ավելի իմամ-հաթիբի դպրոցներ, մինչդեռ աշխարհիկ ուսումնական ծրագրերով (կրոնական ծրագրեր չունեցող) դպրոցների թիվը հաշվվում էր հարյուրներով[8]։

Էրդողանը ծնվել է Ստամբուլի աղքատ թաղամասերից Քասըմփաշայում, որը հիմնականում բնակեցված էր ԹՀ-ի կենտրոնական ու արևելյան հատվածների խոշոր քաղաքներից գաղթած պահպանողականներով։ ԹՀ-ի գոյության առաջին տասնամյակներին կառավարությունը խստապես վերահսկում էր դեպի Ստամբուլ գաղթը, ոստիկանությունը հենց Հայդարփաշայի երկաթուղային կայարանում ձերբակալում էր գյուղական շրջաններից ժամանածներին ու հետ ուղարկում Ստամբուլից։ Սակայն 1946թ․ բազմակուսակցական համակարգին անցնելուց և 1950թ․ խորհրդարանական ընտրություններում ՀԺԿ-ի պարտությունից հետո խստացումները թուլացվեցին, արդյունքում աշխատանք փնտրող բազում գյուղաբնակներ հայտնվեցին Ստամբուլում։ Էրդողանը ծնվել է աշխատավորի ընտանիքում, որը 1930-ականներին Ստամբուլ էր տեղափոխվել Ռիզեի նահանգից։ Ամռանն Էրդողանը հաճախ էր ընտանիքի հետ անցկացնում Ռիզեում, որը (ողջ Արևելա-Սևծովյան տարածաշրջանը) ԹՀ-ի ամենապահպանողական նահանգներից մեկն է[9]։

Քասըմփաշայի շրջանը հայտնի էր տղամարդկային խրոխտ մշակույթով։ Ցայսօր ԹՀ-ում «Քասըմփաշացի» բառը կիրառվում է ընդգծելու տեղական փողոցային խուլիգաններին, որոնց բնորոշ է ազնվության յուրահատուկ կոդեքս, որով արժևորվում է ոչ ներողամիտ, անքաղաքավարի պահվածքը։ «Քասըմփաշացի» թուրքը չի խուսափի նսեմացնել և վարկաբեկել իր գործընկերոջը․ Էրդողանին բնորոշ բնավորության գիծ։

Քասըմփաշան սահմանակից էր հարուստ ու կոսմոպոլիտ Բեյօղլուի շրջանին, ուր առկա էին էլիտար խանութներ, որոնց ցուցափեղկերից այն կողմ Էրդողանը մշտապես տեսնում էր նրանց՝ քեմալականներին։ Նա ունենում էր մարգինալացման զգացողություններ, ինչը և առաջացնում էր զոհի ինքնագնահատական, որը նրա մոտ հետագայում վերածվեց քաղաքական զենքի՝ լեցուն անձնական նախանձով ու թշնամանքով։

Ոսկեղջյուրը, որի շուրջ գտնվում էր Քասըմփաշան, արդյունաբերական հեղափոխության կենտրոն էր դեռևս օսմանյան վերջին սուլթանների ժամանակներից։ Երբ Էրդողանը երեխա էր և մեծանում էր Ոսկեղջյուրի ափերին, այդ ծովածոցը դարձավ ԹՀ-ի ամենաաղտոտված շրջանը։ Բաց կոյուղին ու արդյունաբերական թափոնները լցվում էին նավահանգիստ, իսկ ամռանը քամին դրանց հոտը հասցնում էր Քասըմփաշայի նեղլիկ փողոցներ։ Յուրաքանչյուր անձրևի ժամանակ այդ փողոցները լցվում էին նաև կեղտով։

Քասըմփաշան այդպիսով թույլ է տալիս էապես բացահայտել Էրդողանին․ այդ կոպիտ, պահպանողական միջավայրը մեծ ազդեցություն է թողել «մյուսների»՝ թուրքական արևմտամետ էլիտայի ու նրա աշխարհիկ քեմալական գաղափարախոսության վերաբերյալ Էրդողանի կարծիքի վրա։ Քասըմփաշայում ապրելով՝ Էրդողանը (ինչպես և ԹՀ-ի բազմաթիվ աղքատիկ շրջանների բնակիչներ) սկսեց ատել այդ էլիտային։ Սեփական սոցիալ-տնտեսական անցյալը մեծ կնիք թողեց նրա հետագա վարքագծի վրա, Էրդողանն սկսեց իրեն համարել քեմալական համակարգի զոհ, ինչը և նրա մոտ հասունացրեց քեմալիզմի ինստիտուտների ապամոնտաժման գաղափարը[10]։

Բարեպաշտ մուսուլմանները, այդ թվում նաև Էրդողանի ընտանիքը, իրենց ցանկալի չէին զգում 20-րդ դարի թուրքական աշխարհիկ համակարգում։ Չնայած որ Էրդողանը սիրում էր ֆուտբոլ խաղալ և մյուս պատանիների նման երազում էր դառնալ գերաստղ՝ դա դուր չեկավ նրա հայր Ահմեթին, ով որոշեց որդուն ուղարկել իմամ-հաթիբի դպրոց՝ գտնելով, որ իր որդուն անհրաժեշտ է կրոնական դաստիարակություն։ Ավելի ուշ Էրդողանը պարզաբանել է, որ կրոնական կրթությունն սկսել է նախնական դպրոցի ուսուցչի խորհրդով, ով նկատել է իր խանդավառությունը կրոնի յուրացման հանդեպ։ 1965թ․ Էրդողանը հանձնում է ընդունելության քննություններն ու 11 տարեկանում ընդունվում իմամ-հաթիբի դպրոց[11]։

Քեմալական ԹՀ-ին փաստորեն չհաջողվեց ամբողջովին վերացնել կրոնական կրթության հանդեպ ձգտումները։ 1950թ․ ընտրություններում Ադնան Մենդերեսի ու Ջելալ Բայարի «Դեմոկրատական» կուսակցության (ԴԿ, Demokrat Parti — DP) հաղթանակից 1 տարի անց երկրում վերաբացվեցին իմամ-հաթիբի դպրոցները, որոնց քանակը 7-ից աստիճանաբար հասավ ավելի քան 400-ի՝ 1970-ականներին։ Անգամ 1960թ․ ռազմական հեղաշրջումն ու դրա հետևանքով վարչապետ Ա․ Մենդերեսի մահապատիժը չկասեցրին դրանց քանակական աճը՝ չնայած նրան, որ աջակենտրոն ԴԿ-ին փոխարինած ՀԺԿ-ի կառավարությունն ավելի պակաս բարեհաճ էր իմամ-հաթիբի դպրոցների հանդեպ։ 1963թ․՝ իմամ-հաթիբի դպրոց Էրդողանի ընդունվելուց երկու տարի առաջ ՀԺԿ-ը ներկայացնող կրթության նախարարը հայտարարեց, որ քանի դեռ զբաղեցնում է տվյալ պաշտոնը, ԹՀ-ում չեն բացվելու իմամ-հաթիբի նոր դպրոցներ։ Այս ամենը վկայում է, որ ռազմական հեղաշրջումները ներազդել են Էրդողանի կյանքի վրա՝ սկսած մանկությունից[12]։

Եվ, այնուամենայնիվ, Էրդողանի պատանեկության տարիներին աշխարհիկ ԹՀ-ի կրթական համակարգն իմամ-հաթիբների դպրոցը համարում էր մասնագիտական դպրոց և նրա շրջանավարտներին սահմանափակում էր համալսարան ընդունվելու հարցում՝ բացառություն անելով միայն Աստվածաբանության ֆակուլտետի պարագայում, որի շրջանավարտները կարող էին դառնալ միայն իմամ կամ աստվածաբան։ Երիտասարդ Էրդողանի համար կրթական աշխարհիկ համակարգը կրոնի ու կյանքի մեյնսթրիմի միջև ընկած դրամատիկ հիշողություն էր։ 2012թ․ իր հարցազրույցներից մեկում Էրդողանը հայտարարեց, որ (աշխարհիկ) շրջապատում իրեն զգացել է որպես «օտար», որ իրեն քանիցս բացատրել են, որ կրոնական կրթության պատճառով զրկվելու է որևէ այլ մասնագիտությամբ զբաղվելու հնարավորությունից՝ բացառությամբ հանգուցյալների մարմինները լվանալու (իսլամում հոգևորականության վրա դրված ավանդական առաջադրանք)։

Սակայն երիտասարդ Էրդողանն ուներ այլ պլաններ, ձգտում էր զբաղվել քաղաքականությամբ և քաղաքագիտությունը համարում էր դա անելու լավագույն նախապատրաստություն։ Արդյունքում, նա հարկադրված է լինում վերջին տարում սրտի կսկիծով լքել իմամ-հաթիբի դպրոցն ու իր ընկերներին և ընդունվել աշխարհիկ ծրագրով պետական դպրոց։ Նա գիտակցում էր, որ, ունենալով իմամ-հաթիբի դիպլոմ, սեփական երազանքները կմնան անկատար։ Անկասկած է, որ դա նույնպես իր կնիքը թողեց Էրդողանի հետագա գործունեության վրա։ Եվ ահա 1970-ականներին՝ Էրդողանի երիտասարդության տարիներին, ԹՀ-ում գրանցվեց մի իրադարձություն, որը լիովին փոխեց նրա կյանքը[13]։

ԱՋ ՈՒ ՁԱԽ ՈՒԺԵՐԻ ՊԱՅՔԱՐԸ և ԹՈՒՐՔ-ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՍԻՆԹԵԶԻ ԾՆՈՒՆԴԸ

«Սառը պատերազմի» տարիներին և հատկապես 1960-ականներին ԹՀ-ում լուրջ պայքար սկսվեց աջ և ձախ ուժերի միջև։ Ձախ ուժերն սկսեցին աճել 1960թ․ ռազմական հեղաշրջումից հետո, երբ 1961թ․ ազատական Սահմանադրությունը տեղ թողեց սոցիալիզմի համար։ Մինչև տասնամյակի ավարտն ուսանողներն ու աշխատավորները մեծապես ինքնակազմակերպվեցին, զինվեցին սոցիալական շարժման գաղափարներով ու սկսեցին իրականացնել բողոքի զանգվածային ակցիաներ։ Այդ ամենը, բնականաբար, մտահոգեց թուրքական իսթեբիլիշմենթին, և 1963թ․ հունվարին խորհրդարանը (ՀԺԿ-ի կանոններով) սկսեց ստեղծել պաշտոնական ասոցիացիաներ՝ երկրում կոմունիզմի երևակայական տարածման դեմ պայքարելու համար։  1960-ականներին ձևավորված հակակոմունիստական խմբերն սկսեցին ֆիզիկապես ահաբեկել ձախ ցուցարարներին։ Նրանց առաջնորդը դարձավ ռազմական անցյալով քաղաքական գործիչ, ազգայնամոլ Ալփարսլան Թյուրքեշը, ով առաջ էր մղում թուրքերի էթնիկ գերազանցության վրա հենվող գաղափարախոսությունը։ 1965թ․ Թյուրքեշն անդամակցում է «Հանրապետական գյուղացիական Ազգային կուսակցությանը (ՀԳԱԿ, Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi — CKMP) և նաև դառնում նրա նախագահը (1969թ․ ՀԳԱԿ-ն անվանափոխվում է ԱՇԿ-ի)[14]։      

Դեմոկրատականացման ալիքի վրա 1950-1960-ականներին ԹՀ-ում ի հայտ եկավ նաև օսմանիզմի ձախ տարբերակը։ Շատ ձախեր, որքան էլ որ դա կարող է թվալ պարադոքսալ, նույնպես սկսեցին օսմանյան անցյալը դիտարկել որպես գաղափարական ոգեշնչման աղբյուր, ինչպես աջ ծայրահեղականները։ Ազգայնական մարքսիստների խումբը, որոնց թվում էին նաև Դողան Ավջըօղլուն (1926–1983թթ․), Իդրի Քյուչուքյոմերը (1925–1987թթ․), Սենսեր Դիվիթչիօղլուն (1927–2014թթ․) և հատկապես Քեմալ Թահիրը (1910–1973թթ․), զգալի դեր խաղաց ԹՀ-ի խնդիրները բացատրելու նպատակով Օսմանյան կայսրության անցյալի ներգրավման գործընթացում։ Օսմանյան անցյալի վերաբերյալ ձախ մտավորականների ու պատմաբանների միջև 1960-1970-ականների բանավեճեր ընթացան ԹՀ-ի ոչ բավարար զարգացած լինելու պատճառների վերաբերյալ։ Եվ եթե քեմալական էլիտան, որպես այդ հարցի պատասխան, մատնանշում էր իսլամն ու օսմանյան ավանդույթը, ապա ձախ մտավորականները, դիտարկելով ԹՀ-ի հետամնացության ներքին ու արտաքին պատճառները, կենտրոնանում էին տնտեսական գործոնների վրա՝ օգտագործելով մարքսիստական տերմինաբանությունը[15]։

1960-ականներին բազում ձախ գործիչներ քեմալականության ձախ մեկնաբանման շրջանակներում հույսեր էին կապում զինվորականների հետ։ Եգիպտոսում առկա նասերիզմի ազդեցության ներքո նրանք ակնկալում էին, որ զինվորականները երկրի կառավարումը կվերցնեն իրենց ձեռքը և կօգտագործեն իրենց ուժը՝ արմատախիլ անելու համար «անատոլական»* հասարակությունում իշխանության պահպանողական մոդելը։ Դա ճանապարհ կհարթեր դեպի սոցիալիստական նոր ուտոպիա։ Սակայն այդ երազանքները փշրվեցին 1971թ․ ռազմական հեղաշրջմամբ։ Թեև ինչպես աջ ազգայնականները, այնպես էլ իսլամիստները թեթև վնասվեցին ռազմական այդ միջամտությամբ, միևնույն ժամանակ հազարավոր ձախեր նետվեցին բանտեր։

Աջակենտրոնների ուժը կայանում էր նրանց հարթակում, որը համապատասխանում էր թուրքերի մեծամասնության զգացողություններին․ նրանք տնտեսական ոլորտում հակված էին դեպի շուկայատնտեսություն, իսկ արտաքին քաղաքականության ոլորտում արևմտամետ էին՝ նախապատվությունը տալով ՆԱՏՕ-ի, ԱՄՆ-ի ու այլ երկրների, իսկ «Սառը պատերազմի» ավարտից հետո՝ ԵՄ-ի ու Իսրայելի հետ ամուր կապերին։ Աջակենտրոն լիդերները, ինչպիսիք էին Թուրգութ Օզալն ու Սուլեյման Դեմիրելը, թեև պահպանողական մուսուլմաններ էին, այնուամենայնիվ, իրենց համարում էին արևմտամետ և կարծում էին, որ ԹՀ-ի տեղն Արևմուտքում է։

Հատկանշական է, որ աջակենտրոն ԴԿ-ը 1952թ․ ԹՀ-ն ընդգրկեց ՆԱՏՕ-ի շարքերը, նաև նախաձեռնեց ԵՄ-ի հանդեպ ԹՀ-ի հավակնությունները՝ 1959թ․ հայտ ներկայացնելով ԵՄ-ի նախատիպ Եվրոպական տնտեսական ընկերակցությանն (ԵՏԸ) անդամակցելու համար։ Աջակենտրոն «Մայր հայրենիք» կուսակցությունն (ՄՀԿ, Anavatan Partisi — ANAP) առանցքային քայլ ձեռնարկեց ԵՄ-ին ԹՀ-ի անդամակցության ճանապարհին՝ 1987թ․ (վերստին) ներկայացնելով անդամակցության հայտ (թեև ՀԺԿ-ական կառավարությունն այդ համատեքստում կատարել էր առաջին կարևոր քայլը՝ 1963թ․ ստորագրելով ԵՏԸ-ի Ասոցացման համաձայնագիրը)։ Աջակենտրոն մեկ այլ ուժ՝ «Ճշմարիտ ուղի» կուսակցությունը (ՃՈՒԿ, Doğru Yol Partisi — DYP), 1990-ականներին բարելավեց հարաբերություններն Իսրայելի հետ, ինչպես նաև ԹՀ-ը դարձրեց ԵՄ-ի ՄՄ անդամ, ինչը երկրի արդյունաբերական ոլորտը դարձրեց ավելի մրցունակ (հետագայում՝ Էրդողանի կառավարման տարիներին, դա հանգեցրեց տնտեսական աճի գրանցման)։

Ներքին քաղաքականությունում աջակենտրոնները պետության միասնականության պաշտպանությունը վեր դասեցին քրդերի իրավունքներից։ Ինչ վերաբերում է պետության մեջ կրոնի դերին, ապա այն առաջ էր տանում «փափուկ աշխարհիկությունը» (soft secularism)՝ աջակցելով կառավարումից ու կրթությունից կրոնի որոշակի, բայց ոչ լիարժեք անջատվելուն։ Համեմատության համար նշենք, որ ձախակենտրոնները հիմնականում ՀԺԿ-ի գլխավորությամբ ավանդաբար հանդես էին գալիս «կոշտ աշխարհիկության» (hard secularism), այսինքն քեմալական laïcité-ի օգտին, որն արգելում էր կրոնի մուտքը քաղաքական ու կրթական ոլորտ։ Տնտեսական ոլորտի հետ կապված՝ ձախակենտրոնները, հավատարիմ մնալով քեմալականության պետական հիմքերին, ավանդաբար հանդես էին գալիս պետական միջամտության օգտին։

Իսլամիստներն իրենց հերթին առաջ էին տանում հակաարևմտյան արտաքին քաղաքականությունը՝ կարծելով, որ ԹՀ-ը, Արևմուտքի դիմաց կապիտուլյացիայի ենթարկվելու փոխարեն, պետք է դառնա ինքնուրույն մուսուլմանական երկիր՝ ուժ առնելով օսմանյան պատմությունից։ Քաղաքական պլանում իսլամական խմբակցությունը մերժում էր աշխարհիկությունը՝ կողմ արտահայտվելով քաղաքականությունում ու կրթությունում սուննի իսլամի մեծ դեր խաղալուն։ Տնտեսական ոլորտում իսլամիստները հակված էին «երրորդ ուղու» քաղաքականությանը, որը նրանք նկարագրում էին «կապիտալիստական ու սոցիալիստական համակարգերից դուրս»։ Քրդական հարցում նրանք առաջնորդվում էին թուրքերի ու քրդերի միջև կրոնական ընդհանուր հանգույցներն ամրապնդելով՝ դա դիտարկելով որպես քրդական ազգային ինքնության այլընտրանք։ Եվ, վերջապես, նրանք սկզբունքորեն մերժում էին ժողովրդավարությունը՝ չնայած ընտրություններին մասնակցելուն։

1970-ականներին թուրք իսլամիստների գլխավոր հակառակորդն աջակենտրոն կուսակցություններն էին, որոնք գերակայում էին երկրի քաղաքականությունում։ ԹՀ-ն ընդհանուր առմամբ աջ երկիր է․ 1950-2002թթ․ (բազմակուսակցական համակարգով խորհրդարանական առաջին ընտրություններից մինչև 2002թ․ «Արդարություն ու զարգացում» կուսակցության (ԱԶԿ, Adalet ve Kalkınma Partisi — AKP) իշխանության գալը), աջակենտրոն կուսակցությունները ղեկավարել են 44 տարի, ընդ որում՝ աջակենտրոն ուժերը սովորաբար ստացել են քվեների 40-60%-ը։ ԹՀ-ի քաղաքական կյանքում երկրորդ խոշոր ուժը ձախակենտրոններն էին, որոնք սովորաբար հավաքում էին քվեների 20-40%-ը և խաղում էին հիմնական ընդդիմության դեր (Բյուլենթ Էջևիթը ԹՀ-ի առաջին ու վերջին ձախ վարչապետն է)։ Այս երկու բլոկներին հաջորդում էին ավելի փոքր խմբեր, և հատկապես աջ ծայրահեղականները՝ ԱՇԿ-ի գլխավորությամբ, և իսլամիստները։ ԹՀ-ի քաղաքական կյանքի երկրորդական այս ուժերը սովորաբար հավաքում էին յուրաքանչյուրը քվեների  10-20%-ը[16]։

1970-ականների թուրքական քաղաքականությունը բավականին հրապուրիչ էր, որպեսզի Էրդողանն անտեսեր այն։ Այն խոչընդոտները, որոնց աշխարհիկ հասարակությունում Էրդողանը բախվեց որպես կրոնական դպրոցի աշակերտ, նրան քաղաքականացրեցին երիտասարդ տարիքում։ Էրդողանն անդամակցում է Թուրքական ազգային ուսանողական միությանը (Millî Türk Talebe Birliği, MTTB), որն աջակողմյան ասոցիացիա էր և հանդես էր գալիս կոմունիստական գաղափարախոսության դեմ։ Նա սկսեց մասնակցել ուսանողական բուռն քաղաքականությանը, ինչը նրա բնական արձագանքն էր և արդյունքում հանգեցրեց ԹՀ-ում աշխարհիկ քաղաքական համակարգի կործանմանը։

Էրդողանն ու նրա պահպանողական ընկերները հետևում էին, թե ինչպես են ձախ մարքսիստներն ու աջ ազգայնականները պայքարում միմյանց դեմ՝ սեփական իրարամերժ գաղափարներով։ Էրդողանն արդյունքում որևէ բան չգտավ, ինչը կարող էր գրավիչ լինել 1970-ականներին արդեն քաղաքացիական պատերազմ հիշեցնող այդ պայքարում։ Ձախ ուսանողների մարքսիստական ժարգոնն օտար, քիչ հայտնի էր, իսկ աջ ծայրահեղականները պնդում էին, թե պաշտպանում էին հայրենասիրական արժեքներն ու ավանդական բարոյականությունը։ Եվ թեև իմամ-հաթիբի դպրոցների մի շարք երիտասարդ ներկայացուցիչներ ներքաշվել էին ռազմականացված այդ բանդաներում, իսլամիստների ու աջ ծայրահեղականների փոխհարաբերությունները լարված էին, քանի որ բազում բարեպաշտ մարդիկ համարում էին, որ ընդհանուր քիչ բան ունեին զինված պայքարը փառաբանող թուրքերի ռազմականացված միավորումների հետ, որոնց կոնցեպտն էր «Թուրքական ռասայի» գերազանցությունը «Իսլամական համայնքի» նկատմամբ[17]։

Նրանք, ովքեր ապրել են ԹՀ-ում 1970-ականներին, այդ թվում նաև Էրդողանը, լավ են հիշում փողոցներում հրկիզված մեքենաներն ու կեսգիշերային կրակոցները։ Ընդհանրապես 1970-ականները ԹՀ-ի քաղաքացիների հիշողության մեջ մնացել են որպես սարսափի տասնամյակ։ Էրդողանն իր պոպուլիստական կողմը զարգացրեց հենց 1970-ականների վերջերին։ 2012թ․ նկարագրելով տվյալ տարիները՝ Էրդողանը դրանք որակել է որպես «մի ժամանակաշրջան, երբ սիմվոլները, կարգախոսներն ու սադրիչ գործողությունները խավարեցրեցին գաղափարները»։ 

Եվ ահա 1970-ականներին աջ ու ձախ ուժերի պայքարի խորապատկերին ԹՀ-ում ի հայտ եկավ «Ազգային տեսակետ» շարժումը (Milli Görüş Hareketi), որը Թուրք-իսլամական սինթեզ էր (Turkish-Islamic Synthesis, TIS)։ TIS-ի վերելքը ԹՀ-ում համընկավ մուսուլմանական մեծամասնությամբ երկրներում (Եգիպտոս, Իրան) քաղաքական իսլամի դերի աճի հետ։ «Սառը պատերազմի» ժամանակ ի հայտ եկած TIS-ի փիլիսոփայությունն Արևմուտքը (հրեա-քրիստոնեական աշխարհը) պատկերում էր որպես «բարոյապես փչացած»։ TIS-ը մերժում էր թե՛ աջ, թե՛ ձախ քաղաքական շարժումները, դրանց համարում էր խորթ, մերժում էր թե՛ կապիտալիզմը, թե՛ կոմունիզմը, պաշտպանում էր ազգային ինքնիշխանությունը և առաջարկում էր երրորդ տարբերակը՝ իսլամական գաղափարների հարուստ էությունը[18]։

            «Ազգային տեսակետի» հիմնադիրը Նեջմեթթին Էրբաքանն է, իսկ գաղափարական հայրը Ստամբուլի համալսարանի ականավոր պատմաբան Իբրահիմ Քաֆեսօղլուն է, ով 1972թ. TIS-ը ներկայացրեց որպես պետության ու հասարակության համար իշխող գաղափարախոսություն՝ հաղթահարելու համար ընթացիկ բարդություններն ու հաշտվելու համար թուրք հասարակության անցյալի հետ։ Թեև Քաֆեսօղլուն պնդում էր, որ TIS-ը բաղկացած է թուրք հասարակության նախաիսլամական ու իսլամական մշակութային արժեքներից, նա, այնուամենայնիվ, ընդգծում էր իսլամի դերը որպես «ազգային սոսինձ» և «հանրության նորմերի, էթիկայի ու զգացմունքների աղբյուր»։ Ամեն դեպքում Քաֆեսօղլուն ԹՀ-ի նախաիսլամական մշակութային արժեքներն ընդգծում էր ոչ պակաս, քան իսլամական արժեքները։ Քաֆեսօղլուն նաև կարևորում էր պետության հանդեպ քաղաքական բարյացակամության, տիրակալին ենթարկվելու և այն սկզբունքների ճանաչումը, որոնք հայտնի են töre (սովորույթ) անունով և հստակեցնում են պետական կառավարման հիմքը, կոչ են անում ունենալ հզոր առաջնորդ, ով էլ կղեկավարի երկիրը։ Քաֆեսօղլուն, որին հետագայում միացավ թուրք պատմաբան Օսման Թուրանը, այդպիսով փորձում էր կանխորոշել պետության գաղափարախոսությունը՝ պետական կառավարման մեջ նախաիսլամական ու իսլամական, թուրքական արժեքներ ներդնելով։ Քաֆեսօղլուն ու Թուրանը վստահեցնում էին, որ «թուրքերը ստեղծել են 2 խոշոր կայսրություն՝ Սելջուկյան ու Օսմանյան, որոնցից վերջինն անկում է ապրել արևմտյան բարեփոխումների պատճառով»։

          TIS-ն ընդգծում է ընտանիքի, մզկիթի ու զինված ուժերի եռամիասնությունը՝ որպես հզոր հասարակություն, պետություն կառուցելու կարևոր ինստիտուտ։ Այս համատեքստում այն ուներ 2 հիմնական առաջադրանք, որոնցից մեկն իսլամի ազգայնացումն էր։ Այն ձգտում էր իսլամը վերաիմաստավորել որպես թուրքական հավատք կամ էլ առնվազն միմյանցից տարանջատել իսլամի թուրքական հասկացությունը նրա արաբական ու պարսկական տարբերակներից։ Նման կերպ վարվելով՝ պետությունը ձգտում էր հաղթահարել «օտար իսլամի» և հատկապես «Մուսուլման եղբայրների» ու Իրանի այաթոլլահ Ռուհոլլահ Խոմեյնիի իսլամական գաղափարախոսության ներթափանցումն ու ազդեցությունը։  Եվ երկրորդ՝ TIS-ը ձգտում էր Աստծու առջև առկա վախը վերածել հասարակական ու մասնավոր բարոյականության՝ հասարակությանը կարգապահ դարձնելու ու պետական իշխանություններին լիովին ենթարկեցնելն ապահովելու համար։                         

            Հենց այս համոզմունքներն ընդունվեցին ու իրագործվեցին որպես պետական քաղաքականություն Թ․ Օզալի վարչապետության ու նախագահության տարիներին (1983-1993թթ․)։ TIS-ն այդպիսով սինկրետիկ գաղափարախոսություն է, որը ստեղծվել է պահպանողական ինտելեկտուալների խմբի կողմից՝ առաջարկելու համար իսլամի թուրքական մեկնաբանությունն ու այն կենտրոնախույս ուժերի դեմ որպես սոցիալական նոր կապ կիրառելու համար։ Թուրքական իսլամի գլխավոր յուրահատկությունն այն էր, որ թե՛ ազգայնականությունը, թե՛ իսլամականությունն օրինականացվել էին օսմանյան անցյալի ու նրա «փառավոր» ձեռքբերումների հիման վրա։ Օսմանյան անցյալը՝ որպես «իսլամական անցյալ», և օսմանյան սուլթանները՝ որպես «իսլամական գործիչներ», վերաիմաստավորելու միջոցով թուրքացվեց ոչ միայն օսմանյան անցյալը, այլև իսլամը։ Որոշակի իմաստով TIS-ը գաղափարական հենք ստեղծեց իսլամական կուսակցության կազմակերպման ու 1990-ականներին նրա հաջողության հասնելու համար[19]։

            Այդպիսով, 1970-ականներին TIS-ը դարձավ Էրդողանի ինտելեկտուալ տունը։ Այդ տարիներին իմամ-հաթիբի դպրոցները հանդիսանում էին սոցիալական ու մշակութային առումով ակտիվ, պահպանողական թուրքերի հավաքակայաններ։ Երեկոյան ժամերին պահպանողական ընտանիքների ուսանողները հավաքվում էին դրանցում՝ մտքերի փոխանակում կատարելու, Ղուրան կարդալու, աշխարհիկության, քեմալականության ու ԹՀ-ի արևմտականացման դեմ հանդես եկող ժամանակակից իսլամական պոետների, այդ թվում նաև կատաղի հակասեմական Ն․ Ֆ․ Քըսաքյուրեքի ստեղծագործություններն ընթերցելու համար։ Հենց նման հավաքներում Էրդողանը զարգացրեց իր հռետորական ունակությունները։ Քըսաքյուրեքի հայացքներն էլ մեծ ազդեցություն ունեցան Էրդողանի համար, և արդյունքում նա դառնում է Էրդողանի փիլիսոփայական գուրուն[20]։

ՆԵՋԻՓ ՖԱԶԸԼ ՔԸՍԱՔՅՈՒՐԵՔ

         Ն․ Ֆ․ Քըսաքյուրեքը (1904-1983թթ․) ծնվել է Ստամբուլում, Օսմանյան կայսրությունում, կրթությունը ստացել է կայսրության էլիտար, արևմտյան ազդեցություն կրող դպրոցներում, 1921-1924թթ․ ուսանել է Ստամբուլի համալսարանի Փիլիսոփայության ֆակուլտետում, ապա որոշ ժամանակ սովորել է Ֆրանսիայում։ Թեև Քըսաքյուրեքն ու Աթաթուրքն Օսմանյան կայսրության արևմտականացման արդյունք էին, նրանք առաջ գնացին տարբեր ուղիներով․ Աթաթուրքն Արևմուտքի ջերմեռանդ ջատագով էր, իսկ Քըսաքյուրեքը համառորեն մերժեց դա և Աթաթուրքի արևմտականացման ժառանգությունը խաթարեց իր ամենահայտնի աշակերտի՝ Էրդողանի միջոցով։ 1930-ականներին՝ Աթաթուրքի աշխարհիկ բարեփոխումների ժամանակ, Քըսաքյուրեքը, ով մինչ այդ արևմտյան մտածելակերպի կրող էր, սկսեց դեմ հանդես գալ քաղաքականապես տրանսֆորմացվող քեմալականությանը, առաջ քաշեց հակաաշխարհիկ օրակարգ, ընտրեց քաղաքական իսլամն ու հակասեմականությունը՝ մերժելու համար Աթաթուրքի ժառանգությունը։ Նա նաև հրատարակեց Հենրի Ֆորդի «Սիոնական իմաստունների արձանագրություններն» ու «Միջազգային հրեականություն» գրքերը և սեփական մեկնաբանությամբ «մի լավ գովաբանեց» դրանք։

            Իր ողջ գործունեության ընթացքում Քըսաքյուրեքն առաջ տարավ իսլամական հեղափոխությունը, որը, ինչպես նա պնդում էր, հնարավոր է դարձնում ամբողջովին փոխել քեմալականությունը։ Նա կարծում էր, որ իսլամով առաջնորդվելիս պետությունն օգտագործում է պետական ինստիտուտները, իրավունքն ու կրթությունը՝ որպես հեղափոխական միջոց՝ կերտելու համար նոր և բարեպաշտ երիտասարդություն։ Քըսաքյուրեքը համարում էր, որ ոչ թե քեմալիզմը, այլ հենց քաղաքական իսլամը պետք է օգտագործի պետական ռեսուրսները, կրթությունը և սեփական իմիջով նպաստի երկրի քաղաքացի ձևավորելու կառավարության քաղաքականությունը։ Քըսաքյուրեքը նաև հանդես էր գալիս նախագահական ուժեղ համակարգի օգտին, որը լիդերին թույլ կտար երկիրը ձևափոխել յուրովի։

Դա հենց այն է, ինչ հետագայում արեց Էրդողանը։ Վերջինս 21-րդ դարում սկսեց մեկը մյուսի հետևից հաղթել ԹՀ-ի ընտրություններում՝ ապահովելով տնտեսական կայուն աճ, ավելի լավ կառավարելով տնտեսությունը, քան իր նախորդները, ոտքի կանգնեցնելով շատ աղքատների ու պահպանողականների, սակայն դրա հետ մեկտեղ նրանց մանիպուլացնելով Քըսաքյուրեքի ձևակերպած քաղաքական իսլամի սիմվոլներով և վերջնական արդյունքում իշխանությունը կենտրոնացնելով սեփական ձեռքում[21]։

            Քըսաքյուրեքն ակնառու ֆիգուր էր, ով ձևակերպեց ու արտահայտեց զոհի կերպարի, անցյալի օտարման և ճնշման վերքերի ու սպիների վրա հենված նարատիվը: Այդ նարատիվի համար նա օսմաններին ներկայացրեց որպես իսլամի կրողներ, «արդարության ու սոցիալական հավասարության ավանգարդ»՝ պնդելով, թե թուրք սուննի մուսուլմանները դարձել էին քեմալական էլիտայի պարտադրած բարեփոխումների զոհը։ Նա համարում էր, որ «իրենք՝ մուսուլմանները, սեփական հայրենիքում չեն զգում ինչպես իրենց տանը, քանի որ օտար են դարձել այդ հողի վրա»։ Նա արևմտյան ուժերին, հրեաներին, մասոններին, սոցիալիստներին ու նրանց ներքին կողմնակիցներին համարում էր «իսլամի հավաքական թշնամիներ և գործակալներ» ու նրանց մեղադրում Օսմանյան կայսրության կործանման համար։

1939թ․ Քըսաքյուրեքը հրապարակեց «Սա ես եմ» (Ben Buyum) խորագրով հոդվածը՝ մանրակրկիտ շարադրելով իր գաղափարախոսության հիմնական թեզերը, որոնք հետագայում ոգեշնչելու էին Էրդողանի քաղաքականությունը։ Նա մշտապես ընդգծում էր օսմանյան իսլամիզմը, օսմանյան ժառանգությունն ու թուրքական նացիոնալիզմը, որով և կարևոր դեր խաղաց իսլամի ազգայնացման մեջ։ Հետագայում Քըսաքյուրեքը քաղաքական փիլիսոփայությունն ամփոփեց իր նախաձեռնած «Արևելյան Մեծ շարժում» (Büyük Doğu Hareketi) քաղաքական շարժման «Մեծ Արևելք» (Büyük Doğu) պարբերականում (1943–​1975թթ․), որում կարևորում էր Օսմանյան կայսրության պատմությունն ու իսլամը՝ որպես նախկինում մերժված ու մոռացության տրված հիշողության ու ժառանգության վերականգնման միջոց։

Քըսաքյուրեքի կարծիքով՝ թուրք ազգի առաջադրանքն իսլամը պաշտպանելն է ու «արևմտյան իմպերիալիզմի» դեմ նրա «սուրը և վահանը» դառնալը։ Անկասկած է, որ նա նաև հակասալաֆիական էր ու քննադատում էր իսլամի արաբական ընկալումը։ Իր աշխատություններում նա թիրախավորում էր վահաբիական/սալաֆիական մտածողներին, ինչպիսիք էին եգիպտացի Սեյիդ Քութբը (1906–1966թթ․) և հնդիկ/պակիստանցի Աբդուլ Ալա Մաուդուդին (1903–1947թթ․)։ Ինչպես և երիտասարդ օսմանները, Քըսաքյուրեքը գրականությունը և հատկապես պոեզիան պատկերացնում էր որպես անհատական լուսավորման ու սոցիալական փոփոխությունների առավել համոզիչ ու մոտիվացնող աղբյուր։ Այդ համատեքստում նա լայնորեն օգտագործում էր Büyük Doğu-ն, որի միջոցով էլ սերմանեց քաղաքական էվոլյուցիայի առաջին ծիլերը։ Վերջին հաշվով դա հանգեցրեց Էրդողանի հայտնվելուն որպես ԱԶԿ-ի առաջնորդ։

Քըսաքյուրեքն այն գրողների խմբի կենտրոնական դեմքն էր, որոնք օսմանյան անցյալը դիտարկում էին որպես ԹՀ-ի բարեփոխումների այլընտրանք և գործիք՝ Մ․ Քեմալի արևմտականացման բարեփոխումների վրա հարձակվելու համար։ Նա օսմանյան կոսմոպոլիտ պատմությունը համադրում էր «իսլամական մաքուր պատմության հետ», ապա դա օգտագործում երկրի արևմտյան կողմնորոշման դեմ։ Նա իսլամականացրեց օսմանյան պատմությունը, ապա այն ուղղեց Հանրապետության դեմ։ Ն․ Ֆազըլի «Արևելյան Մեծ շարժումը» շարժումն այդպիսով ձգտում էր սինխրոնացնել իսլամիզմը, թուրքական նացիոնալիզմն ու պահպանողականությունը։            

Իսլամական ու պահպանողական շրջանակների կարոտը դեպի օսմանյան անցյալ և դրան խոչընդոտելուն միտված արևմտականացման բարեփոխումները, նվաստացված լինելու զգացողությունը ԹՀ-ում առաջացրեցին դժգոհություն, որը Քըսաքյուրեքի ջանքերով վերաճեց ատելության գաղափարախոսության, իսկ Էրդողանի կողմից՝ պետական քաղաքականության։ Մեր օրերում Էրդողանի նեոօսմանիզմն իսկապես հասկանալու համար անհրաժեշտ է պարզել կրոնի, պատմության, քաղաքականության ու արևմտականացման մասին նրա կոգնիտիվ քարտեզը (zihniyet), որը սկսվում է հակաձախ, իսլամական հայտնի գաղափարախոս Ն․ Ֆազըլից։ Հենց վերջինս էլ չափազանց կարևոր դեր խաղաց Էրդողանի մոտ արևմտականացման բարեփոխումներից զոհի զգացում ունենալու հարցում։

            Քըսաքյուրեքի գաղափարախոսությունն այդպիսով հենված է 3 հենասյան վրա։ 1) Ժամանակակից թուրք-մուսուլմանական հասարակությունը կորցրել է անցյալի հետ կապը՝ արևմտականացման հետևանքով հրաժարվելով իր լեզվից, բարոյականությունից ու պատմական հիշողությունից։ 2) Քեմալական բարեփոխումները միտված են եղել ոչնչացնելու թուրք ազգի ներքին ոգեղեն ուժը։ 3) Ապաիսլամականացման այդ նախագիծը կարող է չեղարկվել նոր իշխող էլիտայի (yönetici sınıf) վերելքով, որը հավատարիմ կգտնվի TIS-ի վերածննդին։

Քըսաքյուրեքը, ով հակապատկերային աշխարհայացք է ձևավորում Արևելքի ու Արևմուտքի միջև, գտնում է, որ «իր համար Արևելքը ներկայացնում է առեղծվածային և հոգևոր, մինչդեռ Արևմուտքը՝ մեխանիկական կյանքի և ոչնչացման տուն»: Նա իսլամական-օսմանյան արժեքները ներկայացնում էր որպես աշխարհիկ-եվրոպական արժեքների այլընտրանք։ Քեմալական իշխանությունները քանիցս փորձել են լռեցնել Քըսաքյուրեքին, ով 1944թ․ և 1946թ․ դատապարտվել է «Թուրքականությունը վիրավորելու» մեղադրանքով (Türklüğe hakaret davası)։ Նա բանտում էր, երբ 1950թ․ ԹՀ-ում իշխանության եկավ չափավոր աջ ԴԿ-ը, ու դարձավ ազատ արձակված առաջին քաղբանտարկյալներից մեկը։ 1970-ականներին Քըսաքյուրեքն արդեն «Ազգային թուրքական ուսանողական ասոցիացիայի» (Millî Türk Talebe Birliği, MTTB) ամենահայտնի գաղափարախոսն էր, որի անդամ էր նաև երիտասարդ Էրդողանը։

2014թ․, երբ Էրդողանը հանձնում էր Քըսաքյուրեքի պատվին անվանված առաջին գեղարվեստական պարգևները, ներկաներին հայտնեց, որ «Ն․ Ֆազըլը մարդ-դպրոց էր, ով ընթացիկ ու անդրշիրիմյան աշխարհի համար պատրաստել է հարյուր հազարավոր տղաների ու աղջիկների, ով գրել է մի շարք հայտնի պատմական գրքեր՝ քեմալականների կրթական համակարգի պատմական դասագրքերում տեղ չգտած անցյալի մասին այլընտրանքային տարբերակ ներկայացնելու համար»[22]։

Իր հակասեմական աշխատություններով հայտնի Քըսաքյուրեքն այդպիսով դառնում է Էրդողանի մտավոր մուսան, ԱԶԿ-ի նախահայրն ու գաղափարախոսական ճարտարապետը։ Նա մերժում էր ժողովրդավարությունը՝ պաշտպանելով իսլամա-ֆաշիստական ռեժիմը, որը կղեկավարվի «գերագույն առաջնորդի» (Başyüce) կողմից։ Այսօր էլ մի շարք գիտնականներ ու լրագրողներ Էրդողանի կառավարման ոճը համեմատելի են համարում Քըսաքյուրեքի աջակցած Başyüce-ի համակարգին[23]։

Երիտասարդ տարիքում Էրդողանը, ով կորցրել էր մորը և այդ պատճառով դատարկության զգացում էր ապրում, արդեն իսկ Քըսաքյուրեքի գաղափարախոսության ուժգին ազդեցության տակ էր։ Նա արդեն հասցրել էր սկսել իր քաղաքական կարիերան՝ 20 տարեկանում դառնալով Ն․ Էրբաքանի «Ազգային փրկության» կուսակցության (ԱՓԿ, Millî Selamet Partisi — MSP) երիտասարդական թևի ստամբուլյան մասնաճյուղի ղեկավարը և կարևոր դեր ստանձնելով Mas-kom-Yah-ի (մասոն, կոմունիստ, հրեա) դեմ պայքարում։ Արդյունքում, արդեն երիտասարդ տարիքում Էրդողանի թիրախների թվում էին քեմալականները, հրեաները, մասոնները և բոլոր նրանք, ովքեր պաշտպանում էին եվրոպական կենսակերպը[24]։

21-րդ դարում իշխանության գալուց հետո Էրդողանն «Էրգենեքոն-Բալյոզ»-ի գործերով դատավարությունների, սահմանադրական բարեփոխումների հանրաքվեների (2007թ․, 2010թ․, 2017թ․), քաղաքական նկատառումներով պայմանավորված հարկային ստուգումների ու տուգանքների միջոցով կարողացավ խարխլել քեմալականության հիմքերը՝ զինված ուժերը, աշխարհիկ դատարանները, ԶԼՄ-ներն ու բիզնեսը՝ գլխատելով տվյալ դերակատարներին։ Էրդողանն այդպիսով նախ տիրեց թուրքական պետությանը, ապա սկսեց իր ազդեցությունը տարածել թուրք հասարակության վրա։

Հետևելով Քըսաքյուրեքի բաղադրատոմսին՝ Էրդողանը դարձավ «հակաաթաթուրքյան Աթաթուրք» (anti-Ataturk Ataturk)։ Նա Աթաթուրքի ստեղծած համակարգը կազմաքանդեց՝ օգտագործելով Աթաթուրքի իսկ միջոցները (պետական ռեսուրսներ) և մեթոդները (վերից վար սոցիալական ինժեներիա՝ կրթող քաղաքականությամբ)։ Դրանով նա սկսեց աճեցնել «բարեպաշտ սերունդ», որը կկիսի իր արժեքները։ Այս ամենն արվեց Քըսաքյուրեքի խորհուրդներով։ Անկասկած է, որ Քըսաքյուրեքն Էրդողանի կուռքն է։

2002թ․ տված հարցազրույցի ժամանակ, երբ Էրդողանին հարցրել են, թե համաշխարհային որ ֆիգուրն է ազդել նրա վրա և ոգեշնչել իրեն, Էրդողանի պատասխանը եղել է միանշանակ՝ Ն․ Ֆ․ Քըսաքյուրեքը։ Բացի այդ տարիներ անց, երբ Էրդողանն արդեն ԹՀ-ի վարչապետն էր, իր լսարանին հայտնեց, որ ժամանակին ընթերցել է Քըսաքյուրեքի աշխատությունները, ծանոթացել է դրանց և հնարավորություն է ունեցել գնալու նրա խորհուրդների հետքերով։ Էրդողանի կողմից իսլամը հասկանալը և Օսմանյան կայսրության պատմության հանդեպ նրա դիրքորոշումը զգալիորեն սերում է Քըսաքյուրեքից և մեծապես կապված է Աբդուլ Համիդ 2-րդի մասին նրա ստեղծած նարատիվի հետ[25]։

ԱԲԴՈՒԼ ՀԱՄԻԴ 2-ՐԴ

Քըսաքյուրեքը մեծապես գովաբանում էր օսմանյան վերջին լիարժեք սուլթան ու խալիֆ համարվող Աբդուլ Համիդ 2-րդին (1876-1909թթ․)։ Նրա ամենահայտնի աշխատություններից մեկը կոչվում էր հենց «Ուլու Հաքան II․ Աբդուլհամիդ Հան», որում նա Աբդուլ Համիդ 2-րդին ներկայացնում է «որպես ամենահզոր սուլթան ու հրաշալի մուսուլման տիրակալ, ով մուսուլմաններին հավատարմորեն պաշտպանում էր եվրոպական գաղութարարությունից, հրեաներից ու մասոններից»։ Քըսաքյուրեքը պնդում էր, որ «Աբդուլ Համիդ 2-րդն իր կառավարման ժամանակ մշտապես ծառայել է իսլամին, ինչի համար էլ գահընկեց է արվել եվրոպական երկրների, ազատ մասոնների ու հրեաների աջակցությունը վայելող իթթիհատականների («Իթթիհատ վե Թերաքքի») կողմից»։ Քըսաքյուրեքի կարծիքով՝ Աբդուլ Համիդ 2-րդի գահընկեցության հիմնական պատճառներից մեկը եղել է այն, որ նա դեմ է արտահայտվել Պաղեստինում հրեաների բնակեցմանը և հրաժարվել է վաճառել այդ հողերից որևէ հատված։ Քըսաքյուրեքի խոսքերով՝ քաղաքական սիոնիզմի հայր Թեոդոր Հերցլը հանդիպել է Աբդուլ Համիդ 2-րդի հետ և քննարկել է դեպի Պաղեստին հրեաների գաղթի հարցը՝ փոխարենն առաջարկելով կարգավորել Օսմանյան կայսրության արտաքին պարտքերը՝ Պաղեստինում Օսմանյան կայսրությունից ոչ մեծ տարածք գնելու դիմաց, սակայն Աբդուլ Համիդ 2-րդը մերժել է տվյալ առաջարկը[26]։

Քըսաքյուրեքն իր աշխատություններում Աբդուլ Համիդ 2-րդին ներկայացնում էր որպես «Մեծ սուլթան»՝ ընդգծելով, որ «նրա բարեպաշտությունն ու հավատարմությունը փրկել են խալիֆաթը և համայն աշխարհի մուսուլմաններին պաշտպանել արևմտյան իմպերիալիզմի ոտնձգություններից»։ Քըսաքյուրեքը նրան նաև ներկայացնում էր որպես Աթաթուրքի իսլամական այլընտրանք և այդպիսով պահպանողական մուսուլմանական ղեկավարության համար օրինակելի կերպար։ Նրա խոսքերով՝ «Աբդուլ Համիդ 2-րդը նշանավոր դիվանագետ էր, ով փորձում էր սահմանափակ միջոցներով պաշտպանել մուսուլմանների գոյությունը՝ գնալով այն ավելի հաճախ դիտարկելով որպես գոյաբանական սպառնալիք։ Սակայն նա նաև ավտորիտար տիրակալ էր, ով ճնշում էր մտավորականներին՝ չնայած նրան, որ իրականացրել է կրթության, տրանսպորտի ու ինստիտուտների ոլորտում արդիականացման ամենաարդյունավետ նախագծերից մեկը»։

Ֆազըլի աշխատությունները փաստացի Էրդողանի վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել նաև այս համատեքստում․ վերջին տարիներին ԹՀ-ում Աբդուլ Համիդ 2-րդի ու Էրդողանի համեմատությունը դարձել է սովորական գործ։ Աբդուլ Համիդ 2-րդը կառավարման տարիներին վերապրել է մահափորձեր ու պետական հեղաշրջումներ, ինչպես և Էրդողանը։ Նա կառուցել է «Յըլդըզ» պալատը, որպեսզի այդպես պաշտպանվի ագրեսիվ ուժերից՝ մտավախություն ունենալով, որ իրեն կարող են դաժանաբար սպանել։ Էրդողանն էլ Անկարայում կառուցել է (առնվազն) 1100 սենյակ ունեցող «Աք սարայ» պալատը (որոշ տվյալներով՝ այն ունի 2250 սենյակ)։ Ավելին, երկու առաջնորդներն էլ վախեցել են մահափորձերից և այդ նպատակով ստեղծել են լրտեսական հսկա ցանցեր։

Էրդողանը, ինչպես և Աբդուլ Համիդ 2-րդը, իշխանության են եկել իրենց դրսևորելով «որպես լուսավոր տիրակալներ»՝ ազատականացնելով քաղաքական համակարգը։ Դրան զուգահեռ, երբ Աբդուլ Համիդ 2-րդը դարձավ սուլթան, նա լիազորություններ տվեց նաև խորհրդարանին ու աջակցեց օսմանյան սահմանադրությանը, որը գրված էր «ազատական օսմանների» խմբի կողմից։ Սակայն երբ Աբդուլ Համիդ 2-րդն ամրապնդեց իր իշխանությունը, փակեց խորհրդարանը և դադարեցրեց սահմանադրության գործունեությունը (Էրդողանն էլ գնալով դարձավ ավելի ռադիկալ)։ Նրանք երկուսն էլ բանտարկել են լրագրողների՝ սահմանափակելով խոսքի ազատությունը։ Այսօր էլ ԶԼՄ-ների ավելի քան 95%-ը վերահսկվում է Էրդողանի կողմից։ Երկու տիրակալների ավտոկրատ ոճը նպաստել է ընդդիմադիր տարբեր խմբերի միավորմանը՝ ընդդեմ իրենց կառավարությունների։

Վստահեցվում է, որ երկուսի կառավարման ժամանակ էլ թշնամիները նույնն են՝ «սիոնիստները, Արևմուտքը ու նրանց ներքին հանցակիցները»։ Բացի այդ, Էրդողանը, ինչպես և Աբդուլ Համիդ 2-րդը, ներկայացվում են որպես «հայր», ով պայքարում է ազգի, պետության ու առաջին հերթին իսլամի պաշտպանության համար։ Payitaht: Abdülhamid-ն («Գահակալը՝ Աբդուլ Համիդ») ամենավառ հեռուստասերիալն է, որը դուր է գալիս Էրդողանին, և ով երբեք չի վարանում այն առաջ մղելու համար։ Իր հանրային ելույթներից մեկի ժամանակ Էրդողանը պնդել է, որ «այսօր էլ իր դեմ գործում են նույն սխեմաներով, որ իր հանդեպ Արևմուտքի գործողությունները նույնատիպ են, պարզապես փոխվել են դարաշրջանն ու դերակատարները»։ Նա երիտասարդությանը կոչ արեց դիտել այդ հեռուստասերիալը՝ հայտարարելով․ «Մենք չպետք է մոռանանք այս մասին, որ մեր հայրենիքը 18 միլիոն կմ2-ուց կրճատվել է մինչև 780․000 կմ2-ու»։

Եվ, այնուամենայնիվ, Էրդողանի ու Աբդուլ Համիդ 2-րդի միջև կան ոչ միայն նմանություններ, այլև տարբերություններ՝ կապված պետության նրանց ընկալման, կրոնի դերի ու իրենց անձերի հարցում։ Աբդուլ Համիդ 2-րդի մոտ գերակայում էր պետության տարածքային ամբողջականության ու ինքնիշխանության պաշտպանության գիտակցումը։ Պետության վրա շեշտը դնելու հետ կապված՝ Աբդուլ Համիդ 2-րդը կենտրոնացել է արտաքին քաղաքականության վրա՝ որդեգրելով պահպանողական ու պաշտպանական դիրքորոշում։ Նա հասկանում էր ուժերի հավասարակշռության քաղաքական ազդեցությունը և մշտապես ձգտում էր մեկ ուժին տրամադրել մյուս ուժի դեմ՝ պաշտպանելու համար պետությունը որպես ամբողջական միավոր։ Աբդուլ Համիդ 2-րդը լսում էր իր խորհրդականների խորհուրդները, որոնց նա անմիջականորեն ընտրում էր անձնական վստահության հիման վրա և հազվադեպ էր տատանվում՝ նրանց տված խորհուրդներով գործելու հարցում։

Էրդողանի պարագայում չկա պետությունն ընկալելու նմանատիպ գիտակցություն, նա ավելի շուտ կարևորում է իսլամական առաքելությունը, որպեսզի ամրապնդի իր իշխանությունը։ Նա անամոթաբար օգտագործեց պետությունը, որպեսզի հարստանա իր շրջապատի հետ մեկտեղ։ Նա ներկայանում է հանրապետական համակարգում ավազակապետության ու նեպոտիզմի վառ օրինակ։ Էրդողանի համար պետությունը գոյություն ունի առաջին հերթին նրա համար, որպեսզի այն ծառայեցնի իր շահերին և պարգևատրի իր ամենահավատարիմ կողմնակիցներին ու խորհրդականներին։ Նա օգտագործեց արտաքին քաղաքական որոշումները՝ առավել լայն իսլամական և անձնական նպատակների համար՝ անկախ նրանից, թե արդյոք դրանք ծառայում են պետության ավելի լայն շահերին, թե ոչ։ Պետական հատվածում ծառայողական աստիճանով բարձրանալու հարցում Էրդողանի գլխավոր չափանիշն անխախտ բարյացակամությունն է և ոչ թե կոմպետենտությունն ու փորձը, որոնք կպահանջեին մանրակրկիտ վերլուծություն։

Համեմատելով իսլամի ու իսլամական ինքնության հարցում նրանց ընկալումը՝ Աբդուլ Համիդ 2-րդն առավել մանրակրկիտ էր ընդունում կրոնի դերը հասարակությունում, քան Էրդողանը․ Էրդողանը մեծ տեղ է տալիս սեփական շահին։ Քաղաքագիտության պրոֆեսոր Հաքան Յավուզը գտնում է, որ Աբդուլ Համիդ 2-րդն այնպիսի իսլամիստ չէ, ինչպիսին նրան պատկերում են Քըսաքյուրեքը և այլք։ Նա մոդեռնիստ էր, ով չէր աջակցում պետական գործերին կրոնի միջամտությանը, և, ըստ էության, խթանում էր օսմանյան կրթական համակարգի արդիականացումը։ Եվ, այնուամենայնիվ, Աբդուլ Համիդ 2-րդն անխուսափելիորեն եկավ այն եզրակացության, որ Օսմանյան կայսրությունը կարող է գոյատևել, եթե իսլամը վերածվի քաղաքական նոր կապի և միասնական պահի մուսուլմանական տարբեր խմբերի։ Սակայն դա չէր նշանակում, թե նա աջակցում էր պետության ու հասարակության իսլամականացմանը։

Աբդուլ Համիդ 2-րդն անկեղծ մտահոգվում էր կայսրության մուսուլման հպատակների բարօրության խնդրով։ Սուլթան դառնալուց հետո նա բացեց բոլոր պալատներն ու մզկիթները մուսուլման փախստականների համար, որոնց ընտանիքները սպանվել կամ իրենց տներից արտաքսվել էին Բալկաններում (ապստամբական շարժումների ժամանակ)։ Մինչդեռ Էրդողանն օգտագործեց 4 միլիոն սիրիացի փախստականների ներկայությունը՝ որպես ԵՄ-ի դեմ մանրադրամ, և գրեթե ուշադրություն չդարձրեց նրանց բարօրությանը։

Ինչ վերաբերում է նրանց անձերին, ապա Աբդուլ Համիդ 2-րդի ու Էրդողանի միջև կան ավելի շատ տարբերություններ, քան նմանություններ։ Ուրբանիստական ու կոսմոպոլիտ Աբդուլ Համիդ 2-րդը հիանում էր եվրոպական մշակույթով և կողմ էր կայսրությունում արևմտյան ոճով օպերային, թատրոնին ու դասական երաժշտությանը։ Նա հետաքրքրասեր էր, կանոնավորապես կարդում էր իր ժամանակ տպված գրքերը և դրանք քննարկում էր իր խորհրդականների մի մասի հետ։ Նա նաև համարվում էր սիրողական երաժիշտ ու տաղանդավոր ատաղձագործ։ Միևնույն ժամանակ Էրդողանի միակ հետաքրքրությունը եղել է ֆուտբոլ խաղալը։ Նա չունի գիտական կրթություն, որը կարող էր նրա մոտ հետաքրքրություն խթանել արվեստի ու գրականության հանդեպ։ Գրքեր ունենալու փոխարեն, որոնք կզբաղեցնեին Անկարայում նրա 1100-սենյականոց պալատի գոնե մի փոքր մասը, Էրդողանը նախընտրում է իրեն շրջապատել ստորաքարշ խորհրդականներով, որոնք նույնպես հետաքրքրություն չեն ցուցաբերում մտավոր պլանում։

ԹՀ-ի հասարակական կարծիքում ու ԶԼՄ-ներում Աբդուլ Համիդ 2-րդի հետ Էրդողանին համեմատելու արշավը սովորական երևույթ դարձավ հատկապես 2013թ-ից հետո, երբ Էրդողանը ժողովրդավարությունից հեռացավ դեպի ավտորիտարիզմ։ Էրդողանի համակիր լրագրողներն ու հրապարակախոսները փորձում էին Աբդուլ Համիդ 2-րդին ներկայացնել որպես Էրդողանի հենց նախորդ՝ ԹՀ գործող նախագահին որակելով անգամ Օսմանյան կայսրության վերջին (լիարժեք) տիրակալի ռեինկարնացիա։ Նրանք պնդում էին, որ «Էրդողանը, ինչպես և Աբդուլ Համիդ 2-րդը, տիպիկ բարեպաշտ առաջնորդներ են, որոնք ձգտում են պաշտպանել պետությունն ու ծառայել հանուն իսլամի»։ Նրանք այնքան հեռու են գնում, որ պնդում են, թե «Էրդողանն ու Աբդուլ Համիդ 2-րդը ենթարկվում են հասարակական կարծիքի ու մամուլի հարձակումներին, քանի որ իսլամի ու մուսուլմանական համայնքների ուժեղ պաշտպաններ են»։ Նրանց կարծիքով՝ Էրդողանի համար իսլամը դառնում է արտաքին ու ներքին թշնամիներից ումմայի պաշտպանության գործիք։

Աբդուլ Համիդ 2-րդի ժամանակաշրջանի գծով մասնագիտացած պատմաբան Աբդուլհամիդ Քըրմըզըն պնդում է, որ «Էրդողանն ավելի շատ նման է Աթաթուրքին, քան Աբդուլ Համիդ 2-րդին։ Դրա պատճառն այն է, որ Էրդողանն ավելի համարձակ է իր որոշումներում, մինչդեռ սուլթանը երկչոտ ու չափազանց զգուշավոր էր որոշումներ ընդունելիս՝ մշտապես փորձելով գտնել երրորդ ուղի, միջին մի բան։ Ավելին, Էրդողանը, ինչպես և Աթաթուրքը, մշտապես ստուգում է իր իշխանությունների սահմանները՝ ընդլայնելով ու ամրապնդելով սեփական (պետական) իշխանությունը։ Էրդողանն իսկապես ցանկանում է դառնալ նոր Աթաթուրք, «Նոր Թուրքիայի» հայր և ոչ թե միայն լիդեր։ Էրդողանը, ինչպես և Աթաթուրքը, իրեն համարում է «պետական մարդ» (devlet adamı), այսինքն պետությունն ամփոփված է իրենում։ Էրդողանը, ինչպես և Աթաթուրքը, չի վախենում ռիսկից, ինչը չես ասի Աբդուլ Համիդ 2-րդի մասին։ Ավելին, Էրդողանն Աթաթուրքի նման քաղաքականությունից դուրս մղեց իր մերձակա ընկերներին (մասնավորապես, Աբդուլլահ Գյուլին, Ահմեթ Դավութօղլուին, Ալի Բաբաջանին, Աբդուլատիֆ Շեներին և այլն)՝ ամրապնդելով սեփական դիրքերը։ Մյուս կողմից էլ Էրդողանը դիմակայում է Արևմուտքին՝ քաղաքականացնելով իսլամական ինքնությունը և գնահատելով իր դերը գրեթե խալիֆաթի մակարդակով։ Էրդողանի ձեռքում իսլամը փաստացի ոչ միայն կրոն է, այլ՝ թզի տերև, որով նա թաքցնում է իր ամոթալի կոռումպացված քաղաքականությունը և իր արտաքին ու ներքին թշնամիներին հալածելը։ Էրդողանի համար իսլամը ոչ միայն կրոն է, այլև՝ ավելի շուտ «գաղափարների զինված հավաքածու», որը նա կարողանում է օգտագործել իր հակառակորդների և հատկապես քեմալականների դեմ։ Էրդողանը միտումնավոր ձգտում է իսլամը՝ որպես զանգվածների վերահսկման միջոց, վերստին վերածելուն և ոչ թե թուրք հասարակությանը բարեպաշտ դարձնելուն»։

Էրդողանը նաև գիտակցեց, որ «Անատոլիայի» բնակչությունն ամբողջովին չի ընդունել Օսմանյան կայսրության կորուստը և արեց հեղափոխական քայլ, ինչպիսին չէր արել ԹՀ-ի նախկին որևէ նախագահ։ Էրդողանն սկսեց հիշատակել այն տարածքները, որոնք կորստյան էին մատնվել Լոզանի պայմանագրով, որով (գրեթե լիովին) գծվել էին ԹՀ-ի ներկայիս սահմանները։ Վերջին տարիներին նա խոսում է Հալեպի, Մոսուլի ու Էգեյան ծովի կղզիների մասին, որոնց «Աթաթուրքը հանձնել է առանց պատճառի, իրավունքի ու պայքարի»։

Ստամբուլյան «Յըլդըզ» պալատում Աբդուլ Համիդ 2-րդի մահվան հարյուրամյակի հիշատակման ժամանակ Էրդողանը հայտարարեց․ «Աբդուլ Համիդ 2-րդն ամենակարևոր, ամենահեռատես ու ռազմավարական մտածողություն ունեցող սուլթաններից մեկն է»։ ԱԶԿ-ի կառավարման ժամանակ Աբդուլ Համիդ 2-րդի վերակենդանացման գործընթացը միտված էր նրան, որպեսզի Էրդողանին տրվի «պատմական հայր», որ ցույց տրվի, թե հենց Էրդողանն է պաշտպանում ու բազմապատկում սուլթանի ժառանգությունը։ Աբդուլ Համիդ 2-րդի վերակենդանացման տվյալ գործընթացն իրականացվում էր ԶԼՄ-ների, բազմաթիվ կոնֆերանսների, քննարկումների, հրապարակումների, նրա երազած ենթակառուցվածքային նախագծերն իրագործելու ու դրանք նրա անունով կոչելու փորձերի միջոցով։

Օրինակ, 2016թ․ թուրքական խորհրդարանն Իսմայիլ Քահրամանի գլխավորությամբ, ով նախկինում եղել է MTTB-ի առաջնորդ, Ստամբուլի «Դոլմաբահչե» պալատում անցկացրեց Աբդուլ Համիդ 2-րդին ու նրա գործունեությանը նվիրված միջազգային սիմպոզիում։ Իր ելույթում Քահրամանը գովաբանեց Աբդուլ Համիդ 2-րդին՝ նրան որակելով որպես «ուղեցույց, որը ԹՀ-ի ամենամռայլ օրերին իրենց ցույց է տվել ուղղություն»։ Էրդողանի համակիրներից մեկն էլ հայտարարեց, որ «Էրդողանը նման է իրենց բարեպաշտ սուլթան Աբդուլ Համիդ 2-րդին, որը շրջապատված էր սիոնիստներով, լիբերալներով, մասոններով ու նախանձ եվրոպացիներով, որոնք բոլորն էլ ձգտում էին վնասել նրան։ Էրդողանը բարեպաշտ Աբդուլ Համիդ 2-րդի ու օսմանների ռեինկերնացիան է»։

Էրդողանի մեկ այլ համակիր էլ հետևյալ տեսանկյունից համեմատեց Աբդուլ Համիդ 2-րդին ու Էրդողանին․ «Երբ Աբդուլ Համիդ 2-րդը եկավ իշխանության, մարդկանց շրջանում կային մեծ սպասումներ, որ նա կհռչակի Սահմանադրությունն ու կբացի խորհրդարանը։ 1876թ․ նա փաստացի հռչակեց օսմանյան առաջին Սահմանադրությունը և բացեց օսմանյան առաջին խորհրդարանը։ Նա ցանկանում էր միաժամանակ արդիականացնել պետությունն ու հասարակությունը։ Սակայն եվրոպական իմպերիալիզմը նրան չտվեց ո՛չ ժամանակ, ո՛չ ռեսուրս՝ նրա ծրագրային բարեփոխումների համար։ Նրանք բալկանյան էթնիկ խմբերին կոչ արեցին հրահրել գերտերությունների միջամտություն՝ կայսրությունից կտրելու համար Բալկանները և վերջակետ դնելու համար Բալկաններում մուսուլմանական ներկայությանը, ինչը և տեղի ունեցավ։ 1877-78թթ․ օսմանա-ռուսական պատերազմը դրեց կայսրության վերջի սկիզբը։ Այն կորցրեց իր գրեթե բոլոր տարածքները Բալկաններում։ Դա հանգեցրեց մարդկանց խոշորագույն արտաքսմանն ու զանգվածային սպանություններին, որոնց երբևէ ենթարկվել էին մուսուլմանները։ Այդ պատճառով էլ Աբդուլ Համիդ 2-րդը կասեցրեց Սահմանադրության գործունեությունը և փակեց խորհրդարանը։ Հանգամանքները նրան պարտադրեցին դառնալ այն, ինչը նա չէր ցանկանում՝ ավտորիտար առաջնորդ։ Էրդողանի քաղաքականությունն ու ճակատագիրը նույնպես փաստացի կանխորոշվեցին նրա վերահսկողությունից դուրս կատարվող իրադարձություններով»[27]։

Այդպիսով, Էրդողանի նախագահության ժամանակ ԹՀ-ում վերակենդանացրեցին Աբդուլ Համիդ 2-րդի պաշտամունքը՝ որպես օսմանյան վերջին մեծ սուլթան։ Դա արվում էր առնվազն երկու նպատակով․ ա) ցույց տալու համար, թե Էրդողանը գտնվում է նմանատիպ իրավիճակում, «արտաքին ու ներքին թշնամիների հարձակումներից ու ոտնձգություններից պաշտպանում է իր երկիրը», և որ անհրաժեշտ է դասեր քաղել Աբդուլ Համիդ 2-րդի ժառանգությունից։ Այս համատեքստում Էրդողանին անվանում են անգամ «Աբդուլ Համիդ 3-րդ»։ բ) Աթաթուրքի դերը նսեմացնելու, նրան հակակշռելու համար։ Էրդողանը բարձր գնահատական է տվել Աբդուլ Համիդ 2-րդի բարեփոխումներին և հայտարարել է, որ հենց Աբդուլ Համիդ 2-րդի կողմից արտերկիր կրթության ուղարկված երիտասարդներն են հետագայում կազմել քեմալական (թուրքական կողմի համար՝ «ազգային-ազատագրական») շարժման հիմքը։

2018թ․ փետրվարի 10-ին Էրդողանն Աբդուլ Համիդ 2-րդի մահվան 100-ամյակի կապակցությամբ Աֆրինում իրականացվող «Ձիթենու ճյուղ» ռազմական գործողությունն արժևորեց նրա իսկ խոսքերով՝ «Աբդուլ Համիդ 2-րդը վերջին տիեզերական գահակալն է, սակայն ոմանք համառորեն փորձում են մեր երկրի պատմությունը սկսել 1923թ․-ից, ջանում են մեզ հեռացնել սեփական արմատներից ու հնամենի արժեքներից»։ Ուշագրավ էր, որ իր ելույթում Էրդողանը հիշատակեց նաև Քըսաքյուրեքին՝ հիշեցնելով, որ նա բանտում է հայտնվել Աբդուլ Համիդ 2-րդին գովաբանող իր աշխատությունների համար[28]։

ԹՈՒՐԳՈՒԹ ՕԶԱԼ

            Նեոօսմանիզմի քաղաքականություն վարելու տեսանկյունից Էրդողանին շատ են համեմատում Թ․ Օզալի հետ՝ կապված նրա հետ, որ նեոօսմանիզմի հայեցակարգն առաջին անգամ թուրքական իշխանության օրակարգում հայտնվեց հենց Թ․ Օզալի նախագահության ժամանակ (նեոօսմանիզմ տերմինն առաջին անգամ օգտագործել է բրիտանացի լրագրող Դևիդ Բաչարդը)։ ԽՍՀՄ-ի ու Հարավսլավիայի փլուզումը ԹՀ-ին հնարավորություն ընձեռեց նոր հարաբերություններ հաստատել նրանց տարածքներում առաջացած երկրների հետ և ամրապնդել դրանք։ «Սառը պատերազմի» ժամանակաշրջանի ավարտից և Հարավսլավիայի փլուզումից հետո ԹՀ-ն սկսեց նորովի նայել Բալկաններին և վերադառնալ տարածաշրջան։ Միևնույն ժամանակ Պարսից Ծոցի առաջին ճգնաժամը (1990-1991թթ․) ԹՀ-ին նման հնարավորություններ ընձեռեց Մերձավոր Արևելքում։ Մեկնաբանելով երկրի շուրջ տեղի ունեցող այդ իրադարձությունները՝ Թ․ Օզալը հայտարարեց, որ օսմանյան ժառանգությամբ ԹՀ-ն պետք է օգտվի ընձեռնված հնարավորություններից՝ ընդգծելով, որ «Ալլահը նման հնարավորություն ընձեռում է 400 տարին մեկ անգամ»[29]։ Այստեղ Թ․ Օզալը, ըստ ամենայնի, հիշեցնում էր, որ 16-րդ դարի վերջին (այսինքն 400 տարի առաջ) ավարտվել է «օսմանյան ոսկեդարը», ինչից հետո սկսվել է կայսրության նահանջը և ակնարկում էր, որ 20-րդ դարի վերջին ի հայտ է եկել առաջ գնալու հրաշալի հնարավորություն։

            Օզալի մերձավոր խորհրդականներից Հասան Ջելալ Գյուզելի խոսքերով՝ Օզալը շեշտը դնում էր օսմանյան ժառանգության վրա, քանի որ նա երբեք իրեն չէր զգում ինչպես տանն աշխարհիկ հասարակությունում, մի հանրապետությունում, որը մերժում է օսմանյան ժառանգությունն ու իսլամի դերը․ «Պահպանողական մուսուլման մտավորականների ու քաղաքական գործիչների համար Օսմանյան կայսրության հանդեպ կարոտը կարևոր տարանջատիչ գիծ էր 3 պատճառով․ 1) Նրանք ցանկանում էին ունենալ իրենց իսկ թուրքական իսլամը և կարծում էին, որ իսլամն ամենալավը հասկացել ու մեկնաբանել են «Ոսկե ժամանակաշրջանում» (1299-1683թթ․)։ Կարճ ասած՝ օսմանյան ժառանգությունն անհրաժեշտ է ԹՀ-ում իսլամը հասկանալու համար։ 2) Օզալն ու մի շարք մտավորականներ ցանկանում էին, որ ԹՀ-ը միանա եվրոպական ինստիտուտներին և կարծում էին, որ Եվրոպայի հետ ԹՀ-ի կապը պայմանավորված է Օսմանյան կայսրության ժառանգությամբ։ Կայսրությունը փաստացի նախ զարգացել ու աճել է Հարավ-Արևելյան Եվրոպայում։ 3) «Ոսկե ժամանակաշրջանի» կամ վեհության զգացողությունն «Անատոլիայի» բնակիչների, ինչպես նաև մտավորականների շրջանում մշտապես եղել է Օսմանյան կայսրության մաս»։

Ինքնության, քրդերի ու իսլամիստների մարտահրավերներին դիմակայելու համար Օզալն ընդունեց նեոօսմանիզմի գաղափարը՝ ընդգծելով բազմակարծության կարևորությունն ու ընդունելով իսլամի հասարակական դերը։ ԱՄՆ-ում ուսանած Օզալը դարձել էր ԱՄՆ-ի մեծ երկրպագու, համարում էր, որ ԱՄՆ-ը խոշոր հաջողությունների է հասել լիբերալիզմի շնորհիվ և անգամ պնդում էր, որ «ԱՄՆ-ն ու Օսմանյան կայսրությունը եղել են քաղաքականապես նման կառույցներ․ երկուսն էլ թույլ են տվել տարբեր մշակույթներ ու մարդկանց տվել են իրենց կրոնը դավանելու ազատություն, իրենց ազգությունն ու տնտեսական նախընտրությունները պահպանելու հնարավորություն»։ 

Էրդողանի նեոօսմանիզմը տարբերվում է Օզալի այս հայեցակարգից։ Օգտագործելով նեոօսմանիզմը՝ Օզալը ձգտում էր իսլամը դարձնել ավելի ժողովրդական՝ օսմանյան ժառանգության հենքով։ Մինչդեռ Էրդողանն ու նրա համակիրներն ավելի կապված են «Մուսուլման եղբայրների» հետ, նրանց չի հետաքրքրում տեղական իսլամը։ Ավելին, Էրդողանի պատկերացրած Օսմանյան կայսրությունը հենված է իսլամի գերակայության ճանաչման և հատկապես Աբդուլ Համիդ 2-րդի ավտորիտարիզմի վրա։ Օզալի համար օսմանյան անցյալը ճկուն էր, նա Օսմանյան կայսրությունը դիտարկում էր նաև որպես կոսմոպոլիտ բալկանյան միավորում, որում գոյություն են ունեցել կրոնական բոլոր խմբերը։

Օզալը քրդական հարցի լուծման համար առանցքային էր համարում տնտեսական զարգացումը և քրդաբնակ տարածաշրջանում թուրքական ազդեցության տարածումը։ Օզալն ընդգծում էր, որ տնտեսական բարեփոխումները ԹՀ-ը տարածաշրջանային գերտերության վերածելու ձգտման անքակտելի ասպեկտ են։ Օզալի համար ԹՀ-ի արտահանման-ներկրման հնարավորությունները շատ ավելի կարևոր էին նրա ռազմական ներուժից։ Նա հաճախ էր ընդգծում, որ ԹՀ-ը պետք է իր տեղը զբաղեցնի աշխարհի 15 խոշորագույն տնտեսությունն ունեցող երկրների թվում։ Այդ նպատակով Օզալը կանոնավորապես ընդգծում էր 3 փոխկապակցված ազատական նպատակ՝ ազատ մտածելակերպ, կրոնական ազատություն ու ձեռնարկատիրական ազատություն։

Օզալը հեղափոխական քայլեր ձեռնարկեց երկրի վերափոխման ուղղությամբ՝ օգտագործելով ԹՀ-ի պատմական, մշակութային ու աշխարհաքաղաքական ակտիվները՝ երկրի շուկան ու ողջ տարածաշրջանում ԹՀ-ի ազդեցությունն ընդլայնելու համար։ Օզալը ԵՄ-ին ԹՀ-ի անդամակցությունը կարևորում էր ժողովրդավարության կոնսոլիդացիայի ու ազատական տնտեսական կարգն ինստիտուցիոնալացնելու համար։ Եվ, այնուամենայնիվ, նա երբեք ԵՄ-ը չէր դիտարկում որպես քաղաքակրթություն և պնդում էր, որ ԹՀ-ը մուսուլմանական երկիր է և հետևաբար տարբերվում է Արևմուտքից։ 

            Նա գտնում էր, որ թուրքը նա է, ով կրոնով մուսուլման է, իսկ ընդհանուր պատմությամբ, հիշողություններով՝ օսման։ Օզալի համար թուրքն այդ երկու ասպեկտների միացությունն է, որոնց նա հավելեց երրորդը․ տնտեսական հզորության միջոցով հզոր խաղացող դառնալու ցանկությունը։ Օզալը խզեց կապը քեմալականների հետ և ԹՀ-ի առաջին լիդերն էր, ով իսթեբիլիշմենթի կենտրոն բերեց նահանգային տրամադրություններն ու չթաքցրեց իր կրոնական համոզմունքները։ Քեմալականները կողմ էին Բալկաններում ու Կովկասում մուսուլմանների հետ տեղի ունեցածը ներելու ու մոռանալու պրակտիկային։ Մոռացության մատնելու այս քաղաքականությունն ուղղված էր ԹՀ-ում եվրոպական նոր ու աշխարհիկ ինքնության ձևավորմանը, սակայն Բուլղարիայից թուրքերի բռնագաղթը, Բոսնիայի ու Կոսովոյի պատերազմները հօդս ցնդեցրեցին այդ ամնեզիան։ Բացի այդ Բալկաններում մուսուլմանական նորանկախ երկրների ու Կենտրոնական Ասիայում թյուրքական նորանկախ պետությունների հայտնվելը նույնպես դեր խաղաց թուրքական ինքնության վերաիմաստավորման մեջ։ ԹՀ-ի ազգային ինքնության վրա, այնուամենայնիվ, ավելի մեծ ազդեցություն թողեցին նրա արևմտյան սահմանների իրադարձությունները, քան Կովկասում կամ Կենտրոնական Ասիայում տեղի ունեցածը։ Օզալի նեոլիբերալիզմից ամենամեծ օգուտ ստացած խումբը Ֆեթհուլլահ Գյուլենի շարժումն էր՝ նեոսուֆիական կրոնա-քաղաքական ցանցը[30]։

ՖԵԹՀՈՒԼԼԱՀ ԳՅՈՒԼԵՆ

            Քանի որ քեմալական արևմտականացման գործընթացը շեշտը դնում էր օսմանյան անցյալը մոռացության մատնելու վրա, այդ անցյալը որակում էր որպես երկրի խնդիրների սկզբնաղբյուր ու արդիականացման ճանապարհին ընկած խոչընդոտ, մուսուլման բազում մտավորականներ, որոնց թվում էր Սայիդ Նուրսին, Օսմանյան կայսրության պաշտպանությունը դիտարկում էին որպես իսլամի պաշտպանության մաս։ Ավելին, իր աշխատություններում Նուրսին, ով հիմնել էր «Նուր» շարժումը, օսմանյան սուլթաններին համարում էր «արդար տիրակալներ» և պնդում էր, որ Օսմանյան կայսրությունը 500 տարի գոյատևել է, քանի որ պահպանել է իսլամական սկզբունքները»։ Ժամանակի ընթացքում «Նուր» շարժումն սկսեց մեծ հեղինակություն ձեռք բերել, և նրա ամենաականավոր հետևորդներից մեկը դարձավ Ֆ․ Գյուլենը։ Վերջինս 1970-ականներին սկսեց և արդյունքում ձևավորեց ԹՀ-ի պատմության մեջ կրոնա-քաղաքական ամենահզոր շարժումը և նախ աջակցեց Թ․ Օզալին, ապա՝ ԱԶԿ-ին (21-րդ դարում ԱԶԿ-ն իշխանության եկավ Գյուլենի շարժման զգալի աջակցության պայմաններում)։

Գյուլենի շարժումը 1980-2016թթ․ (մինչև ռազմական հեղաշրջման վերջին փորձ) լիովին ներթափանցել էր ԹՀ-ի քաղաքական ու մշակութային կյանք։ ԹՀ-ի պատմության մեջ փաստացի որևէ խումբ չի եղել այդքան ազդեցիկ, որքան Գյուլենի շարժումը։ Հենց Թ․ Օզալն օրինականացրեց այդ շարժումը և աջակցեց հասարակության վերափոխման և Օսմանյան կայսրության պատմության հենքով ինքնության նոր զգացողության ստեղծման հարցում նրա դերին։ Այդպիսով, գյուլենական ցանցի տակ գտնվող հանրությունն իսլամական մյուս խմբերից տարբերվում էր օսմանյան հզորության վերաբերյալ հիշողության, թուրք-իսլամական ազգայնականության, ազատ շուկայի ու ժամանակակից կրթության ընդգծմամբ։ Գյուլենն օսմանյան ժառանգության ու շուկայատնտեսության տրամաբանության վրա հենված «նոր» ազգային իսլամի ստեղծման ջատագով էր։

            Կրոնական ու ազգային համայնքների մասին Գյուլենի պատկերացումները միասնական են։ Իր աշխատություններում ու հարցազրույցներում նա տարանջատում է համայնքը (պատմականորեն գիտակցված խումբ, որը հիմնված է համերաշխության վրա) ու հասարակությունը (շահերի վրա հենված ասոցիացիա) և իսլամն ու ընդհանուր պատմությունը դիտարկում որպես համայնքի երկու հիմնական բաղադրիչ։ Գյուլենի համայնքը հավատացյալների միություն է, որոնք կիսում են կրոնի մեկ և միաժամանակ տիեզերական մեկնաբանությունը և միավորված են պատմական հիշողության շնորհիվ։ Համայնքի վերջնական կապող ուժը բարեպաշտությունը, կրոնապես ձևավորված զգացմունքները և պատմական հիշողություններն են։ Անձնազոհությունը կամ պետությանը ծառայելը հենք են ապահովում թուրքական մուսուլմանական համայնքի գոյատևման համար։ Ակնկալվում է, որ մարդիկ իրենց կրոնին ու պետությանը ծառայելիս զոհողությունների կգնան հանուն կոլեկտիվի։ Գյուլենի համայնքային հայեցակարգը կլանում է թուրք ազգը, քանի որ ըստ Գյուլենի՝ թուրքերը պետք է ծառայեն իսլամին ու ղեկավարեն իրենց տարածաշրջանը։ Գյուլենի պատկերացմամբ՝ պետությունը կրոնական ու ազգային համայնքների միջև հիրավի վերածվում է կամրջի և այդ նպատակների իրագործման գործիքի։ 

            Գյուլենը վաղուց էր ձգտում վերականգնել թուրք-մուսուլմանական ազգը, որը կվերհիշի իր անցյալը և չի մոռանա այն։ Գյուլենն առաջին հերթին թուրք-օսմանյան ազգայնական է։ Գյուլենի բնորոշմամբ՝ թուրքը ԹՀ-ում ապրող մուսուլմանն է, ով օսմանյան ժառանգությունը համարում է իրենը, թուրք լինելու պարտադիր պայմանը մուսուլման լինելն է։ Գյուլենի համար իսլամն ազգային ինքնության ու բարյացակամության հիմնական չափանիշն է։ Գյուլենի շարժումը սեփական մասնավոր դպրոցների տված կրթության շնորհիվ մեծ ազդեցություն է ունեցել ողջ ԹՀ-ում ու արտերկրում։ Այդպիսով, կրթությունը կենտրոնական դեր խաղաց օսմանյան ավանդույթների ըմբռնմամբ կոնտրէլիտայի կամ «ոսկե սերնդի» կերտման մեջ՝ լուծելու համար պատմական օտարման հարցը։ Այս հարցում Գյուլենի շարժումը զգալիորեն հենվեց «անատոլական» նոր առևտրական դասի (esnaf) վրա, որպեսզի վերջինս աջակցի իր տեսլականին՝ կապված ԹՀ-ի և ընդհանրապես մուսուլմանական աշխարհի կրթական տրանսֆորմացիայի հետ (գյուղական տեղանքներում ցածր խավի ուսանողներին հատկացվեցին թոշակներ ու հանրակացարաններ)։

            Գյուլենի համար հիմնական բացասական վերաբերմունքը, որը դիտարկվում էր որպես զարգացման ճանապարհին ընկած խոչընդոտ, թուրք հասարակությունում առկա «պարտվողականությունն» ու «ինքնավստահության բացակայությունը»։ Թեև Գյուլենը չի դիտարկում ԹՀ-ում պարտվողական տրամադրությունների պատճառները, նա մոբիլիզացնում է Օսմանյան պետության դասական ժամանակաշրջանի նոստալգիկ զգացողությունները՝ վերահսկելու համար «անատոլական» զանգվածներին, որոնք տենչում էին վերականգնել իրենց ուժը։ Գյուլենի համար Օսմանյան կայսրության պատմությունը ոչ միայն իսլամի մեծ ուղերձ է, այլև ուժերի ստուգատես ու նրա ունիվերսալ սկզբունքների պատմական դրսևորում։ Նրա գլխավոր նպատակը վերացական գաղափարները կոնկրետ պրակտիկայի, ինստիտուտների ու առօրյա կյանքի, այսինքն՝ իսլամիեթի (մուսուլմանա-օսմանյան քաղաքակրթություն) վերածելն է։ Այդպիսով, Գյուլենի համար Օսմանյան կայսրության ուսումնասիրությունը կոնկրետ ժամանակաշրջանում ու տիրույթում իսլամական գաղափարների կիրառման ուսումնասիրումն է։ Իրականում իսլամիեթը չի կարող բացատրվել բացառապես Ղուրանի օգնությամբ, այն պահանջում է ժամանակի ընթացքում պատմական կոնկրետ պրակտիկայի ու ինստիտուտների ըմբռնում[31]։

Մինչև 1990-ականների վերջը Գյուլենական ու «Ազգային տեսակետ» շարժումները ներկայացնում էին իրար գրեթե հակընդդեմ ուղղություններ։ Մինչ Գյուլենը կենտրոնացած էր դավանական ծառայությունների, իսլամական կրոնի վերաբերյալ ամսագրերի ու գրքերի տպագրության, ուսանողական հանրակացարանների բացման ու բիզնես աշխարհին այս ամենը հովանավորելու գործում միավորելու հարցերի վրա, «Ազգային տեսակետ» շարժումը ներկայացնում էր ԹՀ-ում քաղաքական իսլամիզմը՝ հիմնելով իսլամիստական քաղաքական կուսակցություններ։ Մինչդեռ Գյուլենական շարժումը խուսափում էր կուսակցական քաղաքականությունից՝ պնդելով, որ ամենակարևոր նախագիծը կլինի դաստիարակել երիտասարդությանն ու ստեղծել «ոսկե սերունդ»։ Մասնավորապես, դա կրթության ու չափավոր իսլամի միջոցով հասարակության փոփոխությունն է[32]։

            1990-ականներին իսլամի ազատական մեկնաբանումն ու կրթությանն աջակցելու վրա շեշտը դնելը Գյուլենին վերածեց մի ֆիգուրի, որը հանրաճանաչ էր ոչ միայն ԹՀ-ի մտավորականության շրջանում, այլև արևմտյան երկրներում։ Նա կազմակերպեց միջկրոնական երկխոսություն՝ հանդիպումներ ունենալով Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս 2-րդի, Հունաց պատրիարք Բարդուղեմիոսի, Իսրայելի գլխավոր ռաբբի Էլիյահու Բաքշի-Դորոնի և կրոնական այլ գործիչների հետ։ Գյուլենն այդպիսով ԹՀ-ի իսլամական գործիչներից ամենաբացն էր երկխոսության համար։ Նրա այլընտրանքը ԲԿ նախագահ Ն․ Էրբաքանն էր, ով ոչ թե աստվածաբան էր, այլ հավակնոտ քաղաքական գործիչ, որը ձգտում էր իսլամն օգտագործել որպես լիարժեք քաղաքական զենք։ Հենց սրանում (իսլամի ընկալման տարբերության մեջ) էր կայանում իսլամի երկու «կապիտանների» միջև գաղափարական կոնֆլիկտի էությունը։ Էրբաքանի աշակերտն էլ Էրդողանն էր[33]։

Էրդողանը նախ սկսեց ճանապարհ անցնել Էրբաքանի հետ, ապա վերջինիս տապալումից հետո լքեց նրան և արդեն Գյուլենի օգնությամբ ԹՀ-ում եկավ իշխանության (Էրդողանի ԱԶԿ-ն ուներ չափավոր իսլամական կողմնորոշում, ինչպես և Գյուլենի շարժումը)։ Ամեն դեպքում մինչև 2007թ․ Գյուլենական շարժումը բացահայտորեն չի սատարել քաղաքական որևէ կուսակցության։ Շարժումը 1990-ականների սկզբներին մոտ հարաբերությունների մեջ էր Թ․ Օզալի հետ, իսկ 1990-ականների վերջերին՝ Բ․ Էջևիթի։ Սակայն միայն 2007թ․ հուլիսի 22-ի խորհրդարանական ընտրություններում բացահայտորեն սատարեց ԱԶԿ-ին՝ նպաստելով նրա տպավորիչ (մոտ 47%) հաղթանակին և ԹՀ նախագահի պաշտոնում ԱԶԿ-ի թեկնածու Ա․ Գյուլի ընտրվելուն[34]։

Տվյալ ժամանակ թուրքական իշխանությունների վրա Գյուլենի ազդեցության աստիճանն ընդգծելու համար, հարկավոր է մեջբերել սկանդալային WikiLeaks կայքի գրառումներից մեկը, ըստ որի՝ ԹՀ-ում ԱՄՆ նախկին դեսպան Ջեյքս Ջեֆրին 2009թ. ամերիկյան ղեկավարությանը հղած հեռագրում գրել է, որ Գյուլենի գլխավորած շարժումը փաստացի վերահսկում է ԹՀ-ի կառավարությանը՝ ընդգծելով, որ ԹՀ-ի նախագահ Աբդուլլահ Գյուլն ու վարչապետ Ռ․ Թ․ Էրդողանը, ըստ էության, «Գյուլենի տիկնիկներն» են[35]։

ՆԵՋՄԵԹԹԻՆ ԷՐԲԱՔԱՆ

Ն. Էրբաքանը համարվում է ԹՀ-ում քաղաքական իսլամի հիմնադիրը և Էրդողանի քաղաքական դաստիարակը։ 1969թ․ Էրբաքանը հրապարակում է «Ազգային տեսակետ» իսլամամետ մանիֆեստը և այդ գաղափարախոսության հիման վրա ստեղծում մի շարք քաղաքական կուսակցություններ, այդ թվում նաև ԱՓԿ-ը, որոնց մեծ մասը հետագայում արգելվել է հակաաշխարհիկ իսլամիզմի մեղադրանքով։ 1970-ականներին 3 անգամ դարձել է ԹՀ-ի փոխվարչապետ, իսկ 1996թ․ դառնում է ԹՀ-ի վարչապետ՝ դառնալով այդ պաշտոնը զբաղեցրած առաջին իսլամամետ քաղաքական գործիչը։ Եվ զարմանալի չէր, որ արտաքին քաղաքական ոլորտում Էրբաքանը որդեգրեց մուսուլմանական մյուս երկրների հետ մերձենալու կուրս՝ ի հակակշիռ ավելի վաղ գերակայած քաղաքականության, որը միտված էր ԱՄՆ-ի հետ ռազմավարական գործընկերության զարգացմանը, և նախաձեռնեց «Իսլամական ութնյակի» ստեղծումը, որն առավելապես հայտնի է որպես «Զարգացող ութնյակ»՝ Developing Eight (D-8)։ 

Հիմնելով «Ազգային տեսակետը»՝ Էրբաքանն ամենևին չէր աջակցում իսլամական պետության ստեղծման գաղափարը, նա երբեք քննության չի առել շարիաթը որպես պետական օրենք ընդունելու հարցը։ Էրբաքանի համար իսլամի սոցիալական դերը ոչ թե սոցիալական համախմբվածության գործիք լինելու մեջ է, այլ ավելի շուտ նոր հասարակություն ձևավորելու պլանի մեջ։ «Ազգային տեսակետի» գաղափարական ու պրակտիկ աղբյուրներն էին օսմանների ընդունած ու կիրառած տեսքով իսլամը, ինչպես նաև Օսմանյան կայսրության իրական կամ երևակայական հզորությունը։ «Ազգային տեսակետի» ստեղծմամբ՝ օսմանյան անցյալն իսլամականացվեց, Էրբաքանը մշտապես պնդում էր, որ «Ազգային տեսակետի» ստեղծման հարցում ոգեշնչվել է Ստամբուլի նվաճող Մեհմեթ Ֆաթիհ 2-րդ սուլթանից (15-րդ դար) և Աբդուլ Համիդ 2-րդից։

«Ազգային տեսակետը» վերածվեց իդեալական կրոնա-քաղաքական համակարգի, որի վերականգնման համար թուրքերը դեռ պետք է պայքարեին։ Էրբաքանն իրեն համարում էր լիդեր՝ սուլթան/խալիֆի նման, և պահանջում էր կատարյալ հնազանդություն՝ օսմանյան անցյալի վրա հենված իր իդեալականացրած քաղաքական համակարգի իրագործման համար։ Էրբաքանը, հստակեցնելով իր «Ազգային տեսակետի» նպատակներն ու նշանակությունը, հայտարարել էր․ «Յուրաքանչյուր ոք, ով չի զգում, որ մենք վերելք ապրեցինք Մանազկերտում, որ մենք սուր էինք Կոսովոյի պատերազմում, որ մենք զինվոր էինք, որը գրավում էր Ստամբուլը, որ մենք Ֆաթիհ Երկրորդն էինք, որն իր ձիով սլանում էր դեպի ծով, որ մենք Սուլեյման 1-ինն ենք, ով իր բանակներն ուղարկում էր Եվրոպա, չի կարող հասկանալ, թե ինչ է ԱՓԿ-ը» (21-րդ դարում Էրդողանը բազմիցս կարևորել է 2053թ․ և 2071թ․՝ Կոստանդնուպոլսի գրավման 600-ամյակը և Մանազկերտի ճակատամարտում տարած հաղթանակի 1000-ամյակը)։

1977թ․ ընտրարշավի ժամանակ Էրբաքանը Ստամբուլի բնակիչներին հիշեցրեց, որ «նրանք Օսմանյան կայսրության թոռներն են»։ Նա ընդգծում էր, որ «իրենք հաղթել են Մանազկերտի ու Կոսովոյի ճակատամարտերում, նվաճել են Ստամբուլը ոչ թե իրենց բանակի ուժի, այլ իրենց հավատի ուժի շնորհիվ»։ Էրբաքանն ու համակիրները պնդում էին ազգային ինքնագնահատականի իսլամականացումը՝ ընդգծելով թուրքական ինքնության օսմանյան արմատները։ Նրանք ԹՀ-ի դժբախտությունների, տարածաշրջանում նրա կարգավիճակի անկման պատճառ էին համարում երկրի «իմիտացիոն արևմտականացումը»։ Էրբաքանը մշտապես պնդում էր, որ պետությունը պետք է հետևի ԹՀ-ի բնակչության պահպանողական հատվածի ցանկություններին ու ձգտումներին։ Նա քննադատում էր քեմալական էլիտային՝ երկրի օսմանյան անցյալը մերժելու ու գերտերություն դառնալու ձգտում չունենալու համար, պնդում էր, որ ԹՀ-ը հարգված երկիր կարող է դառնալ միայն այն դեպքում, եթե հետևի օսմանյան ու իսլամական ավանդույթներին և դադարեցնի նմանակել Արևմուտքին։ Կարևորելով ԹՀ-ի օսմանյան անցյալը՝ Էրբաքանը մարտահրավեր էր նետում Եվրոպայի հանդեպ թուրքերի ոչ լիարժեքության զգացողությանը, ինչպես նաև ընդգծում էր եվրոպական մյուս երկրներից ԹՀ-ի տարբեր լինելը։ 

Օսմանյան կայսրության հպարտության վերականգնման ուղղությամբ Էրբաքանի ամենակարևոր փորձը եղավ աքընջըների երիտասարդական շարժում հիմնելը, որոնք ունեին իրենց ամառային ճամբարներն ու մարզական կենտրոնները։ Էրբաքանն «Ազգային տեսակետի» երիտասարդական շարժումն անվանեց աքընջըներ, այսինքն՝ սկաուտական ստորաբաժանում։ Աքընջըներն Օսմանյան կայսրության հեծյալ զինվորներ էին, որոնք ռեյդեր էին իրականացնում Օսմանյան կայսրության սահմաններին, ճանապարհ էին հարթում օսմանյան ռազմական կանոնավոր նվաճումների համար (ուշագրավ է, որ 2021թ․ ԹՀ֊ում սկսվելու է «Աքընջը» նորագույն ԱԹՍ-ի զանգվածային արտադրությունը, որը, թերևս, կոչված է ճանապարհ հարթել Էրդողանի «Նոր Թուրքիայի» ռազմական կանոնավոր նվաճումների համար)։ Աքընջըները (պիոներները) փաստացի կարևոր դեր էին խաղում երիտասարդների մոբիլիզացման գործընթացում, որոնցից մեկն էլ դարձավ Էրդողանը։

Էրբաքանը նաև կարևորում էր ԹՀ-ի պատմական կարգավիճակի պահպանումը՝ որպես եվրոպական ու մերձավորարևելյան պետություն ու տարածաշրջանային հեգեմոն երկիր։ Նա ԹՀ-ը համարում էր Օսմանյան կայսրության իրավահաջորդ պետություն՝ իր պարտականություններով ու հեղինակությամբ հանդերձ[36]։ Ընդգծենք, որ ԹՀ-ը շարունակել է օսմանյան պարտքը վճարել մինչև 1954թ․, որով նույնպես բացատրվում է իր գոյության առաջին տասնամյակներում ԹՀ-ի աղքատ երկիր լինելը։ Թուրքական պաշտոնական տվյալներով՝ ԹՀ-ը 1923-1938թթ․ վճարել է տվյալ ժամանակվա հաշվարկներով 320 միլիոն $-ի պարտք[37]։

Էրբաքանը մշտապես ընդգծում էր իր սոցիալական ինքնությունը որպես մուսուլման ու խոստովանում էր, որ պետական ինքնությունը, ի տարբերություն օսմանյան անցյալի, տարբերվում է սոցիալական ինքնությունից։ Պետական ու սոցիալական ինքնությունների միջև ընկած այդ տարբերությունն առանցքային կարևորություն ուներ Էրբաքանի քաղաքական պայքարի համար։ Նրա նպատակն էր պետական ինքնությունը համապատասխանեցնել սոցիալական ինքնությանը։ Եթե Մենդերեսի ու Դեմիրելի համար իսլամի դերը սահմանափակվում էր միայն սոցիալական համախմբվածության համար  գործիք ծառայելով, ապա Էրբաքա