ՀՀ սահմանադրական արդարադատության կառուցակարգերը և դրանց բարեփոխման ուղիները

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, իրավագետ Արտաշես Խալաթյանի հետազոտությունը:

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐԱԴԱՏՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Սահմանադրական արդարադատությունն իրավական պետության կարևորագույն գործառույթներից է, որը կոչված է ապահովել երկրում Սահմանադրության գերակայությունը, իրավական անվտանգությունը, պահպանել իշխանությունների տարանջատման սահմանադրական հաշվեկշիռը և մարդու իրավունքների ու ազատությունների արդյունավետ պաշտպանությունը՝ նպաստելով հասարակական հարաբերությունների շարունակական սահմանադրականացմանն ու հասարակության արժեբանության բարեփոխմանը։

Սահմանադրական արդարադատությունը կամ դատական սահմանադրական վերահսկողությունը (judicial review) Սահմանադրության գերակայության ապահովման առանցքային, սակայն ոչ միակ ինստիտուտն է։ Այն կազմում է սահմանադրական վերահսկողության ընդհանուր համակարգի օղակներից մեկը՝ ի թիվս խորհրդարանի, կառավարության, գործադիր իշխանության այլ մարմինների, դատարանների, տեղական ինքնակառավարման մարմինների։

Կարելի է վստահորեն պնդել, որ սահմանադրական վերահսկողությունը պետաիշխանական ողջ համակարգին բնորոշ գործառույթ է, որը ենթադրում է Սահմանադրության կիրառման, իշխանական մարմինների վարքագծի սահմանադրականության փոխադարձ մոնիթորինգի, իրավական համակարգի՝ Սահմանադրության նորմերին համապատասխանության վերաբերյալ տեղեկատվության հավաքման, ստուգման և համապատասխան միջոցների ու միջոցառումների ձեռնարկման մշտական գործընթաց` միտված ժողովրդավարական և իրավական պետությանը համահունչ մարդակենտրոն հասարակական-քաղաքական համակարգի կայացմանը[1]։

Միով բանիվ, սահմանադրական վերահսկողության համակարգի կենտրոնական սուբյեկտը դատական իշխանությունն է, որի շրջանակում գործող դատական մարմինների լիազորությունները սահմանադրության գերակայության ապահովման գործում կախված են նրանից, թե սահմանադրական վերահսկողության համակարգի որ տեսակն է գործում տվյալ երկրում։

Սահմանադրական վերահսկողության համակարգի բնույթը պայմանավորված է նրանով, թե սահմանադրական արդարադատության գործառույթն ինչպես է կազմակերպված, այն է՝ որ դատարանն է լիազորված իրականացնել սահմանադրական արդարադատություն և իրավական ինչ գործիքակազմով։

Ըստ այդմ, գոյություն ունեն սահմանադրական արդարադատության երկու հիմնական մոդելներ՝ ամերիկյան և մայրցամաքային:

Ամերիկյան մոդելը սահմանադրական արդարադատության ժամանակակից առաջին մոդելն է, որն ի հայտ է եկել ԱՄՆ-ում 1803թ․, երբ ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանը կայացրեց իր հայտնի նախադեպային որոշումն «Ուիլյամ Մերբերին ընդդեմ Մեդիսոնի» գործով, որով հակասահմանադրական ճանաչվեց 1789թ․ Կոնգրեսի ընդունած դատավարական ակտի այն մասը, որը վերաբերում էր ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանին վերապահված լիազորություններին։

Նշված որոշումը սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի հայեցակարգային հիմքն է, որի  առնչությամբ թևավոր է դարձել ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանի նախագահ Ջոն Մարշալի այս խոսքը․ «Միայն և միայն դատական ճյուղի պարտականությունն է ասել, թե ինչ է իրենից ներկայացնում օրենքը։ Սահմանադրությանն անհամատեղելի օրենքն անվավեր է[2]¦:

Ինչպես երևում է վերը մեջբերվածից, սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի էությունն այն է, որ սահմանադրական արդարադատության գործառույթն իրականացնում են ընդհանուր իրավասության դատարանները՝ սովորական դատավարական ընթացակարգով։ Վերջիններս նորմատիվ իրավական ակտի կամ իրավական առանձին նորմի սահմանադրականության հարցը քննարկում են իրենց վարույթում գտնվող կոնկրետ գործի շրջանակներում և միայն վերաբերելի իրավական ակտերի կամ պետական մարմնի՝ գործին վերաբերող վարքագծի առնչությամբ։

Նշված մոդելի շրջանակներում տարբերակվում է սահմանադրական արդարադատության երկու տարատեսակ՝ երբ սահմանադրական արդարադատությունն իրականացվում է միայն բարձրագույն դատական ատյանի կողմից, և երբ սահմանադրական-դատական վերահսկողություն իրականացնում են բոլոր ատյանների դատարանները, սակայն բողոքարկման դեպքում վերջնական է բարձրագույն դատարանի որոշումը։

Սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելն ԱՄՆ-ից բացի գործում է նաև Արգենտինայում, Մեքսիկայում, Բոլիվիայում, Բրազիլիայում, Կոլումբիայում, Նիկարագուայում, Դանիայում, Նորվեգիայում, Շվեդիայում, Ավստրալիայում, Կանադայում, Նոր Զելանդիայում, Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետությունում, Գանայում, Ճապոնիայում, Հնդկաստանում, Մալազիայում և մի շարք այլ երկրներում։

Ընդհանուր իրավասության բոլոր ատյանների դատարանների կողմից սահմանադրական արդարադատություն իրականացվում է ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում Դանիայում, Նորվեգիայում, Շվեդիայում և այլ երկրներում:

Էստոնիայում գործում է հիբրիդային համակարգ, որի պայմաններում սահմանադրական արդարադատության կենտրոնական մարմինը գերագույն դատարանն է, սակայն որոշակի լիազորություններ ունեն նաև ստորադաս դատարանները։

Սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի հիմնական գործառնական առանձնահատկություններն են՝

1․ սահմանադրական-դատական վերահսկողության առարկա են բոլոր տեսակի նորմատիվ իրավական ակտերը՝ օրենքներից մինչև գերատեսչական ակտեր,

2․ սահմանադրական արդարադատությունը տարածվում է ոչ միայն նորմատիվ իրավական ակտերի, այլև պետական մարմինների գործողությունների կամ անգործության վրա,

3․ տվյալ ակտի կամ վարքագծի սահմանադրականության հարցը դատարանը քննում է ոչ թե ի պաշտոնե (ex officio), այլ երբ դատավարության մասնակիցն այդ հարցով պատշաճ կարգով դիմում է դատարանին,

4․ ամերիկյան համակարգի այն երկրներում, որտեղ սահմանադրական արդարադատություն իրացնում են բոլոր ատյանների դատարանները, սահմանադրական հարցերով դատական ակտերը կարող են բողոքարկվել ընդհանուր կարգով, և վերջնական՝ անբողոքարկելի որոշում կարող է կայացնել միայն ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանը[3], (Կարող ենք եզրահանգել, որ այս դեպքում գործ ունենք սահմանադրական արդարադատության ապակենտրոնացված համակարգի հետ, երբ նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության հարցի լուծման իրավասությունը տեղաբաշխված է դատական իշխանության համակարգի տարբեր սեգմենտների միջև՝ այս խնդրի հետ կապված՝ դրա յուրաքանչյուր օղակին վերապահելով իր կարգավիճակին համապատասխանող լիազորություններ:),

5․ այս մոդելի շրջանակներում դատարանն իրավասու չէ անվավեր ճանաչել օրենքը, այլ նորմատիվ իրավական ակտը կամ դրա որևէ դրույթ, սակայն վերջիններս գործում են այն մեկնաբանությունների շրջանակում, որը տրվել է դատարանի կողմից[4]։

Սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի հայեցակարգային հիմունքները սերտորեն կապված են անգլո-սաքսոնական իրավական համակարգի ավանդույթների հետ՝ նախադեպային իրավունքի (stare decisis) բազմադարյա գոյություն, պետաիշխանական համակարգում դատական իշխանության մեծ ազդեցություն և հանրային հեղինակություն, դատարանների կողմից նորմաստեղծման գործառույթի իրականացում, սահմանադրական կարգի պահպանման հարցում դատարանների առանձնահատուկ առաքելություն և այլն։

Դատարանների այս յուրահատուկ կարգավիճակն ու ընդարձակ լիազորությունները պայմանավորված են նաև օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների գործունեության օրակարգի ձևավորման և իրականացման նկատմամբ դատական վերահսկողության կառուցակարգերի առկայությամբ։

Հատկանշական է նաև, որ անգլո-սաքսոնական սահմանադրական իրավունքում «քաղաքականություն» եզրույթն ունի որոշակիորեն յուրահատուկ իմաստ։ Մասնավորապես, տարբերակվում են «policy» և «politics» եզրույթները։ Առաջինը վերաբերում է պետության քաղաքականությանը՝ որպես հանրային իշխանության իրականացում և մարդու իրավունքների ու հանրային շահի հետ կապված հարցերի լուծում, իսկ երկրորդը քաղաքականությունն է՝ նեղ իմաստով, այն է՝ կուսակցական գործունեությունն ու քաղաքական գործունեությունը՝ որպես մասնագիտության տեսակ[5]։

Ըստ այդմ, ԱՄՆ-ում և որոշ չափով սահմանադրական վերահսկողության ամերիկյան մոդելի այլ երկրներում դատարանները չեն խուսափում պետության քաղաքական օրակարգի (policy agenda) ոչ միատեսակ և ժողովրդի կողմից ձևավորվող իշխանության ճյուղերի շահերին առնչվող հարցերի և գործերի քննությունից ու որոշումների կայացումից՝ ներառյալ օրենքների և այլ նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության քննարկումը և այդ համատեքստում նոր իրավական կանոնների ստեղծումը։

Մյուս կողմից, այս մոդելի պայմաններում դատարանները պահպանում են քաղաքական չեզոքություն՝ չներքաշվելով կուսակցական պայքարի մեջ, քանի որ պետական իշխանության մարմինների ակտերի սահմանադրականությունը քննարկում են ոչ թե վերացական, այլ կոնկրետ վերահսկողության միջոցով, այն է՝ որոշակի դատական գործի շրջանակներում՝ պարտադիր կարգով քննության առնելով դատավարության համապատասխան կողմի շահագրգռվածությունը տվյալ իրավական նորմի կամ նորմատիվ իրավական ակտի, ինչպես նաև պետական մարմնի վարքագծի սահմանադրականության քննարկման մեջ: Հակառակ պարագայում գործնականում անխուսափելի է ուղղակի կամ անուղղակի առճակատումն օրենսդիր կամ գործադիր իշխանության, իսկ հաճախ նաև այդ երկուսի հետ, քանի որ Սահմանադրական դատարանը կամա թե ակամա ներքաշվում է ժողովրդի կողմից ձևավորված՝ իշխանության, այսպես կոչված, քաղաքական ճյուղերի գործունեության ոլորտ՝ a priori իրավական գնահատական տալով քաղաքական գործունեության իրավական միջոց հանդիսացող նորմատիվ ակտերին՝ անկախ կոնկրետ անձի կոնկրետ իրավունքն առերևույթ խախտված լինելու հանգամանքից[6]:

Կարևոր է նաև արձանագրել, որ սահմանադրական վերահսկողության ամերիկյան համակարգն ապահովում է դատական իշխանության ամբողջական ներգրավումը սահմանադրության գերակայության երաշխավորման գործընթացում, ինչը թույլ է տալիս խուսափել որևէ դատական ատյանի «մենաշնորհից» և դատական համակարգի բոլոր օղակներին հավասարակշռված լիազորություններ տրամադրել իրավական համակարգի սահմանադրականության գնահատման հարցում։

Ավելին՝ դատական-սահմանադրական վերահսկողությունը կատարվում է առավել ժողովրդավարական և որակյալ կերպով, քանի որ իրացվում է դատական քննության ընդհանուր կանոններով, մրցակցային դատավարությունը և դատական ակտի բողոքարկման հնարավորությունը թույլ են տալիս արդյունավետորեն պաշտպանել դատավարության մասնակիցների շահերը, իրականացնել սահմանադրության գերակայության համընդգրկուն և որակյալ ապահովումն այդ թվում դատական ակտերի բողոքարկման և վերանայման միջոցով։ Արդյունքում սահմանադրության մեկնաբանման և նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության որոշման հարցում դատական սխալի հնարավորությունն էապես  նվազում է։

Սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգը սկիզբ է առել 1920թ․, երբ Ավստրիայում հիմնադրվեց սահմանադրական արդարադատության առաջին մասնագիտացված մարմինը։

Մայրցամաքային համակարգն ունի կենտրոնացված բնույթ այն իմաստով, որ սահմանադրական-դատական վերահսկողության լիազորությունը պատկանում է մեկ առանձին պետական ինստիտուտի, որը, կախված տարբեր երկրների իրավական համակարգերից, ունի կամ չունի դատարանի կարգավիճակ։ Օրինակ, Ավստրիայում, Գերմանիայում, Ռուսաստանում, Վրաստանում և այլ երկրներում սահմանադրական վերահսկողության բարձրագույն մարմինն ունի դատարանի կարգավիճակ[7]։ Հայաստանում սահմանադրական դատարանը ևս մտնում է դատական իշխանության համակարգի մեջ։ Մինչդեռ Ֆրանսիայում Սահմանադրական խորհուրդը դասական իմաստով դատական համակարգի մաս չէ, նույն իրավիճակն է նաև Իտալիայում, Իսպանիայում, Լեհաստանում և այլուր[8]։

Սահմանադրական արդարադատության այս համակարգի առանձնահատկություններից մեկն է նաև դատական վերանայման եղանակների բնույթը՝ հետագա վերացական վերահսկողություն, այն է՝ գործող նորմատիվ իրավական ակտի կամ դրա առանձին դրույթների սահմանադրականության ստուգում, նախնական վերացական վերահսկողություն՝ նորմատիվ ակտի նախագծի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանության քննություն՝ առանց որոշակի դատական վեճի առկայության՝ պետության գլխի, խորհրդարանի պատգամավորների որոշակի թվի, վարչապետի, կառավարության նախաձեռնությամբ, նախքան խորհրդարանի վավերացմանը ներկայացնելը միջազգային պայմանագրերի սահմանադրականության ստուգումը, Սահմանադրության փոփոխությունների նախագծերի սահմանադրականության հարցի քննարկումը, որպես պարտադիր ընթացակարգ որոշակի օրենքների նախագծերը նախքան դրանց ստորագրումը պետության գլխի կողմից կամ օրենսդրական գործընթացի որոշակի փուլում սահմանադրական արդարադատության մարմնի կողմից քննարկվելը, ինչպես օրինակ, օրգանական օրենքների նախագծերի սահմանադրականության ստուգումը Ֆրանսիաի սահմանադրական խորհրդի կողմից[9]։

Մայրցամաքային համակարգի երկրներում սահմանադրական արդարադատության մարմինների կարգավիճակն աչքի է ընկնում քաղաքականացվածության համեմատաբար բարձր աստիճանով, անգամ խոսք է գնում իշխանությունների տարանջատման հաշվեկշռի խախտման մասին՝ հօգուտ այդ մարմինների[10]։ Պատճառն այն է, որ սահմանադրական վերահսկողության մի շարք եղանակներ, որոնք գերազանցապես գործում են սահմանադրական արդարադատության այս մոդելի շրջանակում, այն է՝ սահմանադրական վերահսկողության վերացական և նախնական ձևերը, Սահմանադրական դատարանը, անգամ անկախ իր ֆորմալ կարգավիճակից, դարձնում են օրենսդիր կամ գործադիր քաղաքականություն մշակող սուբյեկտ։ Մասնավորապես, սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային կամ, ինչպես հաճախ ասում են, գերմանական դոկտրինի հեղինակ, Ավստրիայի բարձրագույն սահմանադրական դատարանի անդամ Հանս Քելզենը սահմանադրական դատարանն անվանում էր բացասական օրենսդիր՝ այն առումով, որ Սահմանադրական դատարանը, ով իրավասու է վերացական և (կամ) նախնական սահմանադրական վերահսկողության կարգով հակասահմանադրական և անվավեր ճանաչել խորհրդարանի ընդունած օրենքը կամ օրինագիծը, անխուսափելիորեն դառնում է օրինաստեղծման և օրենսդրական գործընթացի մաս։ Ավելին՝ Քելզենը զգուշացնում էր, որ, ի հավելումն արդեն ունեցած գործառույթների, նաև մարդու հիմնական իրավունքների պաշտպանության օրենսդրական երաշխիքների սահմանադրական վերահսկողության գործառույթ ստանձնելու պարագայում սահմանադրական արդարադատության մարմինները կվերածվեն գերօրենսդիրների[11]:

Այսօր սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային դոկտրին դավանող բազմաթիվ պետություններում՝ Հայաստանում, Հունաստանում, Լատվիայում, Բուլղարիայում, Ուկրաինայում, Ալբանիայում, Բոսնիայում և Հերցեգովինայում, Մալթայում, Չիլիում, Ավստրիայում, Գերմանիայում, Հունգարիայում, Լեհաստանում և այլուր գործում է անհատական գանգատների ինստիտուտը, որով շահագրգիռ անձինք դիմում են սահմանադրական դատարան կոնկրետ դատական գործի շրջանակներում դատարանի կողմից իրենց նկատմամբ կիրառված օրենքի կամ այլ նորմատիվ իրավական ակտի կամ դրա որոշակի դրույթների սահմանադրականության վիճարկման հարցերով[12]։ Այդպիսով, ըստ էության, սահմանադրական արդարադատության մարմիններն օժտվում են ընդհանուր իրավասության դատարաններին բնորոշ «փաստի դատարանի» գործառույթներով՝ ի հավելումն «իրավունքի դատարանի» իրենց ավանդական կարգավիճակի։ Նշվածից հետևում է, որ Սահմանադրական դատարանը հնարավորություն է ստանում օրենսդիր և գործադիր իշխանության իրավաստեղծ քաղաքականության նկատմամբ իրականացնել նաև սահմանադրական կոնկրետ վերահսկողություն։ Փաստորեն, սահմանադրական արդարադատության մարմինների իրավասությունը հանրագումարում նրանց կարող է դարձնել օրենսդրական ընդարձակ լիազորություններով օժտված պետական ինստիտուտներ, ինչի մասին նշել է Հանս Քելզենը։

Պրակտիկայում հանդիպում են դեպքեր, երբ սահմանադրական դատարանները ոչ միայն հակասահմանադրական են ճանաչում օրենքը կամ դրա որևէ դրույթ, այլև խորհրդարանին պարտավորեցնում են ընդունել համապատասխան օրենք կամ փոփոխություն կատարել արդեն գործող օրենսդրության մեջ՝ դրա համար սահմանելով որոշակի ժամկետ։ Նման կերպ սահմանադրական դատարաններն առնվազն անուղղակիորեն իրականացնում են օրենսդրական գործառույթ[13]։

Ժողովրդավարական մանդատ ստացած իշխանության ճյուղերի լիազորություններին սահմանադրական դատարանի միջամտությունը և այդ հողի վրա նրանց միջև հնարավոր ինստիտուցիոնալ հակամարտությունը սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային մոդելի բնորոշ կողմերից է[14]։ Այս առումով զուգահեռ անցկացնելով ամերիկյան համակարգի հետ՝ կարելի է փաստել, որ դրանում դատարանները չեն խուսափում պետական քաղաքականության հետ կապված հարցերի իրավական քննությունից և որոշումների կայացումից, սակայն իրենք չեն միջամտում իշխանության օրենսդիր և գործադիր ճյուղերի սահմանադրական գործառույթներին և լիազորություններին։ ԱՄՆ-ում և վերոնշյալ մյուս երկրներում սահմանադրական արդարադատության իրական առաքելությունը պետական քաղաքականության սահմանադրականացումն է, քաղաքական-կուսակցական հարաբերությունների պարփակումն իրավունքի շրջանակներում՝ հակակշռելով իշխանության մյուս ճյուղերին, սակայն դա արվում է միայն դատարանների սեփական լիազորություններով, և խստիվ պահպանվում  է իշխանությունների տարանջատման սահմանադրական սկզբունքը[15]։ Դա է նաև պատճառը, որ դատարանների կողմից հակասահմանադրական ճանաչված նորմատիվ իրավական ակտը կամ դրա որոշակի դրույթ(ներ) դատարանի կողմից չեն կարող ուժը կորցրած ճանաչվել։

Որպես այս համակարգի բնորոշ հատկանիշ՝ հարկ է նշել նաև դատական իշխանության համակարգում հստակ աստիճանակարգության հաճախակի բացակայությունը և որպես արդյունք սահմանադրական արդարադատության մարմնի և ընդհանուր իրավասության դատական համակարգի բարձրագույն ատյանի միջև մրցակցությունը և լիազորությունների հնարավոր կրկնորդումը։

Նման իրավիճակ առկա է Հայաստանում, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ պետություններում։ Օրենքի միատեսակ կիրառության ապահովումը, որը որպես կանոն ընդհանուր իրավասության բարձրագույն դատարանի գործառույթն է և Սահմանադրության գերակայության ապահովումը, որին ուղղված է Սահմանադրական դատարանի գործունեությունը, գործնականում կարող են զուգորդվել և երբեմն նաև կրկնորդվել․ սահմանադրական արդարադատության մարմնի կողմից սահմանադրության մեկնաբանությունը և այդ մեկնաբանությունը որպես օրենքների և այլ նորմատիվ իրավական ակտերի իրավաչափության որոշման չափանիշի կիրառումը ենթադրում է օրենքի միատեսակ կիրառման պրակտիկայի ձևավորում, ինչը նաև ընդհանուր իրավասության դատական համակարգի բարձրագույն ատյանին բնորոշ իրավասություն է։

Հստակ աստիճանակարգության բացակայությունը և լիազորությունների կրկնորդումը գործնականում խնդրահարույց է դառնում հատկապես այն դեպքերում, երբ միևնույն հարցի վերաբերյալ սահմանադրական և բարձրագույն դատարանները հանգում են տարբեր իրավական դիրքորոշումների։ Արդյունքում իրավական համակարգի ամբողջականությունը ձևախեղվում է, և առաջանում է իրավական վակուում, որի հաղթահարումը բարդ լուծելի խնդիր է։

Վերոնշյալը հաշվի առնելով է նաև, որ ներկայումս հաճախ են հանդիպում երկրներ, որտեղ «մաքուր» մայրցամաքային մոդելի փոխարեն գործում է խառը մոդել՝ ամերիկան համակարգից փոխառնված տարրերով, ինչպես օրինակ, Պորտուգալիայում և Իսպանիայում[16]։

Սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգի բնորոշ գծերից է նաև ընտրական և հանրաքվեների հետ կապված վեճերի, ինչպես նաև կուսակցությունների գործունեության արգելման կամ կասեցման գործերի քննությունը։ Ընդունված է ասել, որ այդ գործերով Սահմանադրական դատարանը հանդես է գալիս որպես քաղաքական տրիբունալ։

Նշված և նմանատիպ քաղաքական-կուսակցական նրբերանգներ ունեցող գործերի քննությունը սահմանադրական դատարանից պահանջում է առավելագույն անկախություն և անաչառություն, ինչը պայմանավորված է ամուր կառուցակարգային երաշխիքների և իրավական մշակույթի գոյությամբ։ Պատահական չէ, որ, օրինակ, հետխորհրդային երկրներում՝ Հայաստանում, Ռուսաստանում, Ուկրաինայում և այլուր, սահմանադրական դատարանները չեն բռնել քաղաքական չեզոքության «քննությունը» և արդյունքում ընտրությունների օրինականության վիճարկման գործերով օբյեկտիվ որոշում կայացնելու և հանրային համերաշխությանը նպաստելու փոխարեն՝ իրենց դիրքորոշումներով էլ ավելի են լարել ներքաղաքական իրավիճակը՝ հանգեցնելով ցնցումային իրավիճակների և անգամ ապստամբությունների։

Միով բանիվ, սահմանադրական արդարադատության երկու հիմնական մոդելներից յուրաքանչյուրի արդյունավետությունը պայմանավորված է ոչ միայն իրավական, այլև սոցիալական, քաղաքական, մշակութային գործոններով կամ այլ կերպ ասած՝ սոցիալական համահավաք միջավայրով։ Չկա ոչ միայն սահմանադրական արդարադատության, այլև, ընդհանրապես, իրավական համակարգի կատարյալ տեսակ, ուստի ցանկացած իրավական կառուցակարգ կամ մոդել, այդ թվում նաև սահմանադրական արդարադատության համակարգ տեղայնացնելիս հարկավոր է հաշվի առնել վերոնշյալ գործոններից յուրաքանչյուրը՝ առանձին և բոլորը՝ միասին, ինչպես նաև գնահատելով արդեն իսկ տեղայնացված համակարգի շարժընթացը՝ պետք է կատարել անհրաժեշտ փոփոխություններ, եթե այն սոցիալ-իրավական դրական արդյունքների չի հանգեցրել։ Տվյալ պարագայում խոսքը վերաբերում է Սահմանադրության գերակայության ինստիտուցիոնալ և գործնական երաշխավորմանը, որին պետք է ուղղված լինեն սահմանադրական արդարադատության ինչպես ամերիկյան, այնպես էլ մայրցամաքային մոդելները։

ԴԱՏԱՐԱՆՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԱՆՄԻՋԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ 

Սահմանադրության գերակայության սկզբունքը, որն ընկած է իրավական պետության հիմքում, ենթադրում է և՛ իրավաստեղծ, և՛ իրավակիրառ պրակտիկայի համապատասխանություն Սահմանադրության նորմերին։

Ժողովրդավարական պետությունների իշխանական համակարգերում ունեցած սահմանադրական կարգավիճակի բերմամբ՝ Սահմանադրության գերակայության ինստիտուցիոնալ ապահովման հիմնական պատասխանատուները խորհրդարանն ու դատարաններն են․ խորհրդարանն իրականացնում է առաջնային նորմաստեղծում՝ ընդունելով օրենքներ, իսկ դատարաններն իրականացնում են օրենքների, իսկ սահմանադրական վերահսկողության ամերիկյան համակարգում նաև՝ սահմանադրության մեկնաբանման և կիրառման,  սահմանադրաիրավական չափանիշների մշակման գործառույթ։ Որպես իրավակիրառող մարմին՝ դատարանը, ի տարբերություն այլ՝ գերազանցապես գործադիր իշխանության մարմինների, ունի առանձնահատուկ կարգավիճակ։ Դատարանը, որպես արդարադատություն իրականացնող պետական ինստիտուտ, ոչ թե պետք է մեխանիկորեն կիրառի օրենքն ու այլ նորմատիվ իրավական ակտերը, այլ պետք է դրանք ենթարկի նախնական ստուգման և գնահատման՝ պարզելու համար դրանց համապատասխանությունը սահմանադրությանը և միջազգային իրավունքի նորմերին[17]։ Դատարանի այս յուրահատուկ գործառույթով ընդգծվում է դատական իշխանության անկախությունը՝ որպես իշխանության առանձին և ինքնաբավ ճյուղ։

Նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության ստուգումը, լինելով դատական իշխանության անքակտելի գործառույթ, ունի իրացման տարբեր կառուցակարգեր, որոնց հիմնական մոդելների մասին խոսեցինք սույն հետազոտության 1-ին կետում։ Ըստ էության, նշված կառուցակարգերի տեղայնացման հաջողությունից է կախված դատական իշխանության այս կարևորագույն գործառույթի արդյունավետ կենսագործումը։ Իսկ տեղայնացման ընթացքում պետք է հաշվի առնվեն ինստիտուցիոնալ լուծումների ընդհանուր կենսունակությունը և դրանց արդյունավետության հեռանկարն ու կոնկրետ արդյունքները տեղայնացման երկրում՝ վերջինիս իրավամշակութային և քաղաքատնտեսական հատկանիշների համատեքստում։

Հայաստանում, ինչպես հայտնի է, գործում է սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային մոդելը, ինչը նշանակում է, որ սահմանադրական արդարադատության «մենաշնորհը» պատկանում է Սահմանադրական դատարանին, իսկ ընդհանուր իրավասության, վարչական և սնանկության դատարանները Սահմանադրության մեկնաբանման և նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության մոնիթորինգի հարցերում ունեն խիստ սահմանափակ մասնակցություն։ Ըստ էության, կարող ենք եզրակացնել, որ մնացյալ դատարանները լոկ կարող են ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն օժանդակել Սահմանադրական դատարանին վերջինիս արդարադատական գործառույթն իրականացնելիս։

Մասնավորապես, ՀՀ գործող օրենսդրությամբ առկա է նման օժանդակության երկու եղանակ՝ ուղղակի օժանդակությունը՝ ընդհանուր իրավասության, սնանկության և վարչական դատարանների՝ իրենց վարույթում գտնվող գործերի քննության կասեցումը և գործի լուծման համար էական նշանակություն ունեցող օրենքի կամ այլ նորմատիվ իրավական ակտի (կամ դրա առանձին դրույթի)՝ Սահմանադրությանը համապատասխանության հարցով Սահմանադրական դատարան դիմելը և անուղղակի օժանդակություն՝ յուրաքանչյուր գործով սեփական իրավագիտակցության շրջանակներում Սահմանադրության նորմերի իմաստի և նշանակության ընկալման և գնահատման հիման վրա նորմատիվ իրավական ակտերի կիրառմամբ՝ գործերի լուծումը և այդպիսով համապատասխան դատական պրակտիկայի ձևավորումը, որը հետագայում կարող է դառնալ Սահմանադրական դատարանի ուսումնասիրման և քննության առարկա։ Սահմանադրական արդարադատության ոլորտում լիազորությունների նման բաշխվածությունը դատական մարմինների միջև բնորոշ է սահմանադրական վերահսկողության մայրցամաքային համակարգի գործնականում բոլոր երկրներին։

Այստեղ հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք ընդհանուր իրավասության և մասնագիտացված դատարանների և  Սահմանադրական դատարանի գործառութային տարանջատվածության, հարաբերակցության և այդպիսով դատական-սահմանադրական վերահսկողության իրականացման՝ Հայաստանում գործող մոդելն արդյունավետ է օրենսդրության և դատական պրակտիկայի սահմանադրականացման և մարդու հիմնական իրավունքների ու ազատությունների սահմանադրական պաշտպանության համար։

Սահմանադրության 168-րդ հոդվածի 1-ին կետի համաձայն՝   սահմանադրական դատարանը Սահմանադրական դատարանի մասին օրենքով սահմանված կարգով որոշում է օրենքների, Ազգային ժողովի որոշումների, Հանրապետության նախագահի հրամանագրերի և կարգադրությունների, Կառավարության և վարչապետի որոշումների, ենթաօրենսդրական նորմատիվ իրավական ակտերի համապատասխանությունը Սահմանադրությանը։

Սահմանադրության 169-րդ հոդվածի 4-րդ մասով սահմանված է, որ դատարաններն իրենց վարույթում գտնվող կոնկրետ գործով կիրառման ենթակա նորմատիվ իրավական ակտի սահմանադրականության հարցով դիմում են Սահմանադրական դատարան, եթե հիմնավոր կասկածներ ունեն դրա սահմանադրականության վերաբերյալ և գտնում են, որ տվյալ գործի լուծումը հնարավոր է միայն այդ նորմատիվ իրավական ակտի կիրառման միջոցով:

Այսպիսով, սահմանադրական վերահսկողության համակարգում ընդհանուր իրավասության դատարանների և Սահմանադրական դատարանի հարաբերակցությունը նախևառաջ իրացվում է Սահմանադրության 169-րդ հոդվածի 4-րդ մասով նախատեսված սահմանադրական հարցման ինստիտուտի միջոցով։ Այս իրավական գործիքի օգնությամբ ընդհանուր իրավասության դատարաններին տրվում է սահմանափակ հնարավորություն (պարտականություն) ներազդել սահմանադրական արդարադատության գործընթացի վրա՝ որպես դիմող հանդես գալով Սահմանադրական դատարանի կողմից իրականացվող վարույթում և Սահմանադրական դատարանի ուշադրությունը բևեռելով ենթադրաբար հակասահմանադրական իրավադրույթների վրա և առաջադրելով հակասահմանադրական իրավիճակը վերացնելու կամ հաղթահարելու պահանջ։

Իրականում սահմանադրական հարցումների ինստիտուտի գործնական արդյունավետությունը Հայաստանում մշուշոտ է։ Նախ հարկ է նշել, որ 2015թ․ Սահմանադրության փոփոխություններով սահմանադրական հարցումների առարկան անհարկի ավելի է նեղացվել։ 2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 101-րդ հոդվածի 1-ին մասի 7-րդ կետը դատարաններին հնարավորություն էր ընձեռում Սահմանադրական դատարան դիմել իրենց վարույթում գտնվող գործի հետ առնչվող նորմատիվ իրավական ակտի սահմանադրականության հարցով, այսինքն խոսքը վերաբերում էր դատարանի կողմից քննվող գործին վերաբերելի ցանկացած նորմատիվ իրավական ակտի սահմանադրականության հանդեպ դատարանի ունեցած կասկածին, որը հիմք էր Սահմանադրական դատարան դիմում ներկայացնելու համար։ Ընդ որում, ըստ 2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության նշյալ դրույթի՝ դատարանը Սահմանադրական դատարան էր դիմում, եթե գտնում էր, որ իր կողմից կիրառման ենթակա իրավանորմը (իրավանորմերը) կամ ամբողջական նորմատիվ իրավական ակտը հակասում են Սահմանադրությանը, այսինքն՝ սահմանադիրը կիրառել է կասկածի թերևս ամենացածր շեմը՝ այսպես կոչված ողջամիտ կասկածի ինստիտուտը։ Փոխարենը՝ 2015թ․ սահմանադրական փոփոխություններից հետո ընդհանուր իրավասության դատարանների առանց այդ էլ կառուցակարգային առումով սահմանափակ լիազորությունն ավելի պարփակվեց․ ինչպես երևում է Սահմանադրության 169-րդ հոդվածի 4-րդ մասից, որպեսզի դատարանի դիմումը Սահմանադրական դատարան հաղթահարի ընդունելիության սահմանադրական շեմը, հարկավոր է հիմնավորել, որ վիճարկվող իրավադրույթը կամ նորմատիվ իրավական ակտն իրավունքի այն միակ աղբյուրն է, որով դիմող դատարանը կարող է լուծել իր վարույթում գտնվող գործը, ինչպես նաև հարկավոր է ապացուցել վիճարկվող նորմատիվ բազայի հակասահմանադրականության հարցում հիմնավոր կասկածի, այլ ոչ թե ողջամիտ կասկածի առկայությունը։

Փաստորեն, 2015թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրությամբ սահմանադրական վերահսկողության ընդհանուր իրավասության դատարանների մասնակցության կառուցակարգային և ընթացակարգային շրջանակները բարդացրեցին Սահմանադրական դատարան-ընդհանուր իրավասության դատարաններ փոխհարաբերությունների հարացույցը։ Ըստ էության, Սահմանադրական դատարանի առջև իրավանորմի կամ նորմատիվ իրավական ակտի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանության հարց բարձրացնելու համար որևէ ատյանի դատարան պետք է հաղթահարի սահմանադրական հարցման ընդունելիության բավական բարձր շեմ։ Դա նշանակում է ընդհանուր իրավասության դատարանների համապատասխան լիազորությունների կրճատում և սահմանադրական վերահսկողության հարցում Սահմանադրական դատարան-դատական համակարգ կապերի թուլացում։ Մինչդեռ պետք է տեղի ունենար հակառակ գործընթացը, քանզի սահմանադրական մոնիթորինգի, մարդու իրավունքների պաշտպանության և խախտված իրավունքների վերականգնման գործում առանձնակի և գործնական դեր ունեն հենց ընդհանուր իրավասության դատարանները․ վերջիններս դատական համակարգի առաջնային օղակն են, որն անմիջականորեն առնչվում է օրենքի կամ այլ նորմատիվ իրավական ակտի, դրա առանձին նորմի (նորմերի) կամ դրա կիրառման սահմանադրականության հիմնահարցերին: Դատական պրակտիկան ձևավորվում է նախևառաջ ընդհանուր իրավասության դատարաններում, և օրենքի ու այլ նորմատիվ իրավական ակտերի, պետական այլ մարմինների իրավակիրառ պրակտիկայի և Սահմանադրության պահանջների փոխհարաբերակցության և վերջինից ածանցվող հիմնախնդիրները բնականորեն բացահայտվում են, այսպես կոչված, փաստի դատարանների կողմից։ Հետևաբար, այդ դատարանների կողմից սահմանադրական և օրենսդրական մյուս նորմերի դրույթների կիրառման որակով և մշակույթով է մեծապես պայմանավորված երկրում սահմանադրական կարգի և մարդու ու քաղաքացու հիմնական իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանվածության մակարդակը: 

Ըստ բազմաթիվ սահմանադրագետների՝ արդարադատություն իրականացնելիս դատարանները պետք է գնահատեն օրենքների համապատասխանությունը սահմանադրությանը, իրավունքի ընդհանուր սկզբունքներին և միջազգային պայմանագրերին։ Սահմանադրական վերահսկողության սուբյեկտներ են բոլոր դատարանները, այլ ոչ թե միայն սահմանադրական դատարանը[18]: Իսկ դրա համար հարկավոր է «դատական ակտիվիզմի» բավարար սահմանադրական կառուցակարգեր և երաշխիքներ։

Նաև վերոնշյալի հաշվառմամբ՝ սահմանադրականության պահպանման` դատարանների առաքելությունը ենթադրում է Սահմանադրության մեկնաբանման, իրավական համակարգի սահմանադրականության խթանման և աջակցության հարցերում ընդհանուր իրավասության դատարանների լիազորությունների բազմապատկում, այլ ոչ թե սահմանափակում։ 

Հարկ է նշել նաև, որ սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգի երկրներում ընդհանուր իրավասության դատարանների և սահմանադրական դատարանի միջև ինստիտուցիոնալ և փաստացի փոխհարաբերություններն ունենում են խորքային կամ ընթացիկ հակասություններ, և, ընդհանուր առմամբ, դրանց զարգացման արդյունավետությունն ակնհայտ չէ։ Դա է նաև պատճառը որ միևնույն համակարգի կազմում կան ինստիտուցիոնալ տարբեր մոտեցումներ։ Օրինակ, հատկապես սահմանադրական հարցումների ինստիտուտի մասով առկա է առավել պահպանողական Գերմանիան, որի որդեգրած մոդելին է մոտարկված նաև Հայաստանում գործող համանուն ինստիտուտը և սահմանադրական արդարադատության ուղղակի և անուղղակի հասանելիության շատ ավելի բարձր աստիճան ունեցող Մակեդոնիան, որտեղ դատարանների սահմանադրական հարցումները և անհատական դիմումները սահմանադրական դատարանին հասցեագրելու առումով գործում է ավելի ազատական ռեժիմ։ Ավելին, եթե դատարանը գտնում է, որ տվյալ նորմատիվ իրավական ակտը հակասում է սահմանադրությանը, դատարանն իրավասու է անմիջականորեն կիրառել Սահմանադրությունը և չկիրառել տվյալ ակտը[19]:

Հարկ է նաև անդրադառնալ դատարանների կողմից սահմանադրական հարցումներ կատարելու լիազորությունից օգտվելու փաստացի վիճակին։ Այսպես, 2006-2020թթ․ ընդհանուր իրավասության դատարանների կողմից Սահմանադրական դատարան է ներկայացվել ընդամենը 97 դիմում, այսինքն միջինը տարեկան կտրվածքով Սահմանադրական դատարան է ներկայացվել շուրջ 6-ից 7 դիմում։ Ընդ որում, եղել են տարիներ, որ դատարանները Սահմանադրական դատարան նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության հարցերով ընդհանրապես չեն դիմել[20]։ Ավելին, նշված վիճակագրությունն ավելի մտահոգիչ է դառնում, երբ համադրում ենք ընդհանուր իրավասության դատարանների սահմանադրական հարցումների ընդհանուր թիվը դատավորների թվաքանակի հետ։

Ըստ Բարձրագույն դատական խորհրդի 2019թ․ տարեկան հաղորդման՝ ներկայումս դատավորների ընդհանուր թիվը (չհաշված Սահմանադրական դատարանի անդամներին և դատավորներին) կազմում է 248[21]։ Այսինքն շուրջ 15 տարվա ընթացքում միջինը երկու հարյուր և ավելի դատավորներ տարեկան մոտ 7 սահմանադրական հարցում են ներկայացրել։ Դատարանները և դատավորները, որպես դատական իշխանություն իրականացնող պաշտոնատար անձինք, ըստ էության, բավարար չափով չեն իրականացնում Սահմանադրության գերակայության ապահովմանը մասնակցելու իրենց գործառույթը։ Այս իրավիճակը պայմանավորված է նաև նրանով, որ դատարանները, թերևս, իրենց վարույթում գտնվող գործերին վերաբերելի նորմատիվ իրավական ակտերը մեկնաբանելիս և Սահմանադրությանը հակասող դրույթներ հայտնաբերելիս Սահմանադրական դատարան դիմելը համարում են հայեցողական, այլ ոչ թե պարտադիր լիազորություն, ինչը չի համապատասխանում Սահմանադրության պահանջներին և չի բխում սահմանադրականության պաշտպանության դատական կորպուսի առաքելությունից։ Այդ մասին ուղղակիորեն խոսել է հենց Սահմանադրական դատարանը, արտահայտվել են նաև իրավունքի տեսաբանները։ Այսպես, Սահմանադրական դատարանն իր տարեկան հաղորդումներում սահմանադրական հարցումներ ներկայացնելու դատարանների պասիվությունը գնահատել է համակարգային լուրջ բաց՝ նշելով, որ յուրաքանչյուր ինստիտուտ Սահմանադրության և իրավունքի գերակայության երաշխավորման և ապահովման հարցում պարտավոր է առավելագույնս իրացնել իր լիազորությունները։ Տարեկան հաղորդումներում ընդգծվում է, որ իրավական ժողովրդավարության պայմաններում սահմանադրական յուրաքանչյուր ինստիտուտ սահմանադրական վերահսկողության կամ հսկողության առաքելություն և ամենօրյա առնչություն ունի Սահմանադրության հետ[22]։

Իրավագետ Ա․ Սարգսյանը սահմանադրական հարցումների ինստիտուտի կայացվածության մակարդակը համարում է մտահոգիչ՝ ընդգծելով, որ դատարանները ոչ միայն իրենք են պասիվություն դրսևորում օրենսդրության հակասահմանադրական դրույթները բացահայտելու և դրանց իրավական ընթացք տալու հարցերում, այլև օրենքների դրույթների սահմանադրականության հարցին բավարար ուշադրություն չեն դարձնում անգամ, երբ քաղաքացիներն են նման խնդիրներ առաջադրում: Մասնավորապես,  անհանգստացնող է նաև այն իրողությունը,  որ Սահմանադրությանը հակասող ճանաչված օրենքների նորմերի մոտ 99 տոկոսը նախապես կիրառել են դատարանները[23]

Ե․ Թումանյանցը ևս  արձանագրում է դատարանների պասիվությունը սահմանադրական հարցումների ներկայացման լիազորությունը կիրառելիս, ինչպես նաև փաստում է, որ դատարանները հաճախ իրենք են դատական ակտերում իրականացնում օրենսդրության դրույթների սահմանադրականության որոշման գործառույթ[24]:

Դատական համակարգի քննարկվող պասիվությունը սահմանադրական վերահսկողության մաս կազմող այս կարևոր գործառույթն իրականացնելու իմաստով խոսում է ոչ միայն սահմանադրական հարցման ինստիտուտի չկայացվածության, այլև դատական-սահմանադրական վերահսկողության համակարգում առկա կառուցակարգային և իրավամշակութային խնդիրների մասին։  Դժվար է հավատալ, որ ավելի քան երկու հարյուր դատավոր, ամենօրյա ռեժիմով առնչվելով Սահմանադրության և ընթացիկ օրենսդրության, միջազգային պայմանագրերի, քննության առնելով ամենատարբեր փաստական հանգամանքներով քրեական, վարչական, քաղաքացիական գործեր, չեն հանդիպում առերևույթ հակասահմանադրական նորմատիվ իրավական ակտերի, սահմանադրությանը հակասող դատական և վարչական պրակտիկայի։ Հետևաբար, դատարանների նման պասիվությունը սահմանադրական հարցումներ ներկայացնելու հարցում կարելի է որակել որպես իրենց սահմանադրական լիազորությունների իրականացումից փաստացի հրաժարում, ինչպես նաև վկայում է Սահմանադրական դատարան-դատական համակարգ հարաբերությունների չկայացվածության և փոխադարձ վստահության պակասի մասին։ Վերջինիս մասին է խոսում նաև այն փաստը, որ Սահմանադրական դատարանն իր որոշումներում երբեմն ուղղակիորեն քննադատում է դատարաններին նրա համար, որ վերջիններս կատարել են «ստվերային» սահմանադրական արդարադատություն, և իրենք են որոշել իրավական նորմի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանության հարցը[25]։ Միայն այն փաստը, որ այնպիսի հարցի շուրջ, ինչպիսին է ընդհանուր իրավասության և սահմանադրական արդարադատության գործառութային տարանջատվածությունը, բացակայում է փոխըմբռնումը դատական համակարգի սահմանադրական, ընդհանուր իրավասության և մասնագիտացված արդարադատություն իրականացնող ինստիտուտների միջև, և կոմունիկացվելու եղանակ է դառնում սահմանադրաիրավական պատասխանատվության կառուցակարգերի կիրառումը, ակնհայտ է դարձնում այն իրողությունը, որ սահմանադրական- դատական վերահսկողությունը Հայաստանում չի իրականացվում ներդաշնակորեն, բավարար չափով չեն գործում դատական իշխանության մարմինների լիազորությունների հստակ տարանջատման կառուցակարգերն ու երաշխիքները, ինչպես նաև առկա չէ դատական պրակտիկայի իրականացման չգրված կանոններն ամբողջացնող իրավական մշակույթի բավարար մակարդակ։ Մինչդեռ սահմանադրական-դատական վերահսկողությունը, որպես Սահմանադրության գերակայության ապահովման կարևորագույն ենթահամակարգ, կարող է արդյունավետորեն գործել միայն, եթե սահմանադրական արդարադատության գործառույթը և վերջինիս իրացման կապակցությամբ ինստիտուցիոնալ դերաբաշխումն ամրագրված են հստակորեն, համաչափորեն և ճշգրիտ, տարբեր ատյանների և գործառույթների դատարաններն աշխատում են փոխհամաձայնեցված, փոխվստահության մթնոլորտում և առանց անհարկի ինստիտուցիոնալ մրցակցության։ Միայն նման պայմաններում է հնարավոր սահմանադրական արդարադատության մակարդակում ապահովել Սահմանադրության գերակայությունը և մարդու իրավունքների ու ազատությունների իրական և գործուն պաշտպանությունը։

Սահմանադրական հարցումների ինստիտուտը ոչ միայն չի կայացել դատական իշխանության մարմինների միջև փոխհարաբերությունների համակարգային և կառուցակարգային բացերի և ընդհանուր իրավասության դատարանների՝ որպես սահմանադրական արդարադատության իրականացմանն օժանդակող մարմինների կարգավիճակի գիտակցման և կորպորատիվ մշակույթի անբավարարության հետևանքով, այլև առկա են այս ինստիտուտի գործնական արդյունավետությունը կասկածի տակ դնող հանգամանքներ։ Խոսքն այն մասին է, որ այս ինստիտուտը խնդրահարույց է անձի արդար դատաքննության սահմանադրական իրավունքի բաղադրատարր հանդիսացող գործի ողջամիտ դատաքննության իրավունքի ապահովման առումով։

Այսպես, Սահմանադրության 63-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝  յուրաքանչյուր ոք ունի անկախ և անաչառ դատարանի կողմից իր գործի արդարացի, հրապարակային և ողջամիտ ժամկետում քննության իրավունք:

Սահմանադիրն ամրագրել է գործի ողջամիտ դատական քննության պահանջը՝ պաշտպանելու համար անձին դատական քննության ձգձգումից, որը կարող է խաթարել արդարադատության իրականացման արդյունավետությունը և, համապատասխանաբար, դրա նկատմամբ վստահությունը։ Այս սահմանադրական երաշխիքի շնորհիվ պայմաններ են ստեղծվում, որպեսզի հնարավորինս սեղմ ժամկետում հանգուցալուծվի անձի համար անորոշ դատավարական վիճակը՝ համապատասխան դատական ակտի կայացման և ուժի մեջ մտնելու միջոցով ու այդպիսով լուծելով քրեական, վարչական, քաղաքացիական, սնանկության կամ սահմանադրական գործը (վեճը)։

Շատ կարևոր է անձի արդար դատաքննության՝ ներառյալ ողջամիտ ժամկետում դատաքննության և դատարանի նկատմամբ վստահության, այն է՝ լեգիտիմության միջև ուղղակի կապի ընդգծումը։ Եթե անձի մասնակցությամբ նրա իրավունքների վերաբերյալ դատական գործընթացն անհարկի երկարում է, իրավական վեճը մնում է չլուծված, չի իրացվում անձի արդար դատաքննության իրավունքը, ինչի հետևանքով խախտվում են դատարանում քննվող գործով պայմանավորված՝ այդ անձի նյութական իրավունքները։ Արդյունքում ստացվում է, որ պետությունը, ի դեմս դատական իշխանության, պատշաճորեն չի իրականացնում դատական կարգով անձի իրավունքները պահպանելու և պաշտպանելու իր պոզիտիվ պարտականությունը՝ նման կերպ խաթարելով իր հանրային վստահությունը՝ լեգիտիմությունը։

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (այսուհետև՝ նաև ՄԻԵԴ)  ևս անդրադարձել է ողջամիտ ժամկետում դատաքննության իրավունքին՝ այն դիտարկելով որպես անձի արդար դատաքննության կոնվենցիոն իրավունքի բաղադրատարրերից մեկը։ Ընդ որում, ՄԻԵԴ-ը հատուկ կարևորել է դատական քննության ողջամիտ ժամկետի ապահովման հարցում դատարանի դերը։ Վերջինիս կողմից գործի քննության ողջամիտ ժամկետի երաշխիքների չպահպանման համար պատասխանատվություն է կրում պետությունը։ Ավելին, պետությունը նաև պատասխանատվություն է կրում այնպիսի օրենքներ ընդունելու համար, որոնք ինստիտուցիոնալ մակարդակում հիմքեր կստեղծեն դատարանների կողմից դատաքննությունը ողջամիտ ժամկետներում իրականացնելու համար[26]։

Համաձայն «Սահմանադրական դատարանի մասին» օրենքի 71-րդ հոդվածի 9-րդ մասի՝ սույն հոդվածում նշված գործերով Սահմանադրական դատարանը որոշում է ընդունում դիմումը մուտքագրելուց ոչ ուշ, քան երեք ամիս հետո: Սահմանադրական դատարանի պատճառաբանված աշխատակարգային որոշմամբ գործի քննության ժամկետը կարող է երկարաձգվել, բայց ոչ ավելի, քան երեք ամսով։

Այսինքն, սահմանադրական հարցումներով սահմանադրական դատաքննությունը կարող է տևել երեքից վեց ամիս։ Առնվազն այդքան ժամանակով քաղաքացիական, քրեական, վարչական, սնանկության գործերն ընդհանուր իրավասության դատարաններում կասեցվում են։ Ակնհայտ է, որ այդպիսի պայմաններում հատկապես հաշվի առնելով հայաստանյան դատարանների աշխատանքային ծանրաբեռնվածությունը՝ անձի ողջամիտ դատաքննության իրավունքը որոշակիորեն խախտվում է, քանի որ իր գործի դատական քննությունը ձգձգվում է։ Կախված դատավարության տեսակից՝ դատավարության կողմերը կարող են կրել վնասներ, այն է՝ կարող են կորչել  ապացույցները, մահանալ, երկրից հեռանալ վկաները, կամ նրանց դատակոչելու համար առաջանալ այլ դժվարություններ և այլն։ Պակաս կարևոր չէ նաև դատարանների կողմից ինչ-ինչ անձնական, խմբային կամ այլ կոռուպցիոն տիպի շահերից ելնելով Սահմանադրական դատարան դիմելը հենց դատական գործի քննությունը ձգձգելու նպատակով։

Արդյունքում սահմանադրական հարցումների խոտելի ինստիտուտի կիրառման հետևանքով կարող է կասկածի տակ դրվել արդար և ողջամիտ դատաքննության՝ անձի սահմանադրական իրավունքը։

ՎՃՌԱԲԵԿ ԵՎ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆՆԵՐԻ ԼԻԱԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սահմանադրական և գերագույն (բարձրագույն, վճռաբեկ) դատարանների միջև հարաբերակցությունն ու հակասություններն ունեն համակարգային բնույթ և բնորոշ են սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգին, ներառյալ այնպիսի երկրների, ինչպիսիք են օրինակ, Գերմանիան, Իտալիան, Լեհաստանը, Ռուսաստանը, Հունգարիան և այլք, քանի որ առկա է նման հակասությունների համար ընդհանուր հիմք՝ այդ պետություններում գործող սահմանադրական արդարադատության մոդելը[27]։

Այդ հակասությունները պայմանավորված են մի շարք հանգամանքներով։  Նախ բազմաթիվ երկրներում սահմանադրորեն հստակեցված չէ, թե որ ատյանն է գլխավորում դատական աստիճանակարգությունը։ Օրինակ, Ավստրիայում, Գերմանիայում, Իտալիայում, Պորտուգալիայում, Իսպանիայում, Լեհաստանում, Ռումինիայում և այլուր սահմանադրությունները լռում են այն մասին, թե նշված դատարաններից որն է կանգնած դատական համակարգի գլուխ, և սահմանադրական ու գերագույն դատարանները փաստացի գործում են հորիզոնական փոխհարաբերությունների ռեժիմում։ Ավելին՝ որոշ երկրներում, օրինակ, նույն Լեհաստանում ընդհանրապես պարզ չէ, թե սահմանադրական դատարանը կամ տրիբունալը մտնում է արդյոք դատական համակարգի մեջ, թե ոչ, ինչն անգամ վիճահարույց է դարձնում այդ մարմնի լեգիտիմությունը՝ իշխանությունների տարանջատման սահմանադրական սկզբունքի տեսանկյունից և էլ ավելի անորոշ է դարձնում սահմանադրական արդարադատության այդ մարմնի որոշումների կատարումը դատական համակարգի կողմից[28]։

Հայաստանի Հանրապետություն Սահմանադրության 163-րդ հոդվածի 1-ին մասին համապատասխան՝ Սահմանադրական դատարանը հանդիսանում է դատական համակարգի մաս, սակայն Հայաստանում ևս բացակայում է Վճռաբեկ դատարանի և Սահմանադրական դատարանի աստիճանակարգման որևէ կառուցակարգ։

Այսպես, Սահմանադրության 167-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ Սահմանադրական արդարադատությունն իրականացնում է Սահմանադրական դատարանը` ապահովելով Սահմանադրության գերակայությունը: Իսկ Սահմանադրության 171-րդ հոդվածի 1-ին մասը սահմանում է, որ Հայաստանի Հանրապետությունում բարձրագույն դատական ատյանը, բացառությամբ սահմանադրական արդարադատության ոլորտի, Վճռաբեկ դատարանն է:

Վերոնշյալ երկու սահմանադրույթներից հետևում է, որ Վճռաբեկ դատարանը չի հանդիսանում բարձրագույն դատական ատյան սահմանադրական գործերով, սակայն պարզ չէ՝ արդյոք Սահմանադրական դատարանը սահմանադրական գործերով բարձրագույն ատյան է։ Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործառութային ձևական տարանջատումը բավարար չէ այդ եզրահանգման համար։

Ի մասնավորի, հայտնի է, որ ընդհանուր սահմանադրական սկզբունք է պետական մարմինների՝ միայն Սահմանադրությամբ և օրենքով ամրագրված լիազորությունների շրջանակներում գործելու պարտականությունը։ Վերջինս տեղ է գտել նաև ՀՀ Սահմանադրության 6-րդ հոդվածի 1-ին մասում։ Այս սկզբունքը բխում է իրավունքի և օրենքի գերակայության և իշխանությունների տարանջատման սահմանադրական սկզբունքներից ու ենթադրում է պետաիշխանական ինստիտուտների պարփակում իրենց լիազորությունների շրջանակում, պետական պաշտոնատար անձանց գործառնական և աշխատանքային կարգապահություն և իշխանության ճյուղերի ու մարմինների հավասարակշռում[29]։ Հետևապես, նշված սկզբունքը չպետք է ենթարկել տարածական մեկնաբանության և ելնել պետական տվյալ ինստիտուտի լիազորություններն ամրագրող իրավանորմի տառացի իմաստից և որևէ կարգադրագրի բացակայությունը չլրացնել գործադիր կամ դատական իրավաստեղծագործությամբ։ Ըստ այդմ, ՀՀ Սահմանադրությամբ դատական համակարգի բարձրագույն ատյանի նախատեսված չլինելը և Սահմանադրական ու Վճռաբեկ դատարանների սահմանադրական լիազորությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ՀՀ դատական համակարգի աստիճանակարգությունը գլխավորում են Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանները՝ առանց փոխադարձ իրավահարաբերությունների համաստորադասության կամ դրա որոշման որևէ կառուցակարգի։  Ներկայացված մոտեցումը հիմնավորվում է նաև նրանով, որ դատական համակարգի բարձրագույն ատյանի հարցին կարգավորում տրված չէ նաև «Դատական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքով, որն ընդունվել է՝ ի զարգացումն և ի կատարումն Սահմանադրության համապատասխան նորմատիվ պահանջների։

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միջև համաստորադասության ֆորմալ բացակայությունը ստեղծում է նշված մարմինների անհարկի մրցակցության միջավայր և պարարտ հող ստեղծում նրանց կողմից իրենց լիազորությունները գերազանցող որոշումների կայացման համար։ Նման պայմաններում մեծ է վտանգը, որ նրանց միջև համաստորադասություն կհաստատվի ոչ ֆորմալ և ոչ իրավական եղանակներով։

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միջև համաստորադասության բացակայությունը բացասաբար է ազդում նաև Սահմանադրական դատարանի որոշումների՝ ընդհանուր իրավասության դատարանների կողմից կատարման վրա՝ ներառյալ Վճռաբեկ դատարանը։ Հատկապես առաջին ատյանի և վերաքննիչ դատարաններն իրապես խնդիր ունեն՝ պարզելու, թե Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների որոշումների հակասության պարագայում՝ այդ թվում օրենքին տրված մեկնաբանության իմաստով, դրանցից որն է կիրառելի։ Հայաստանի դատաիրավական պրակտիկայում Սահմանադրական դատարանի որոշումների կատարման ոչ բավարար ընթացքը երևում է նաև Սահմանադրական դատարանի տարեկան հաղորդումներից[30]:

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միջև հարաբերակցության բացերն ու ինստիտուցիոնալ հակասությունները պայմանավորված են նաև նրանց գործառույթների սահմանադրական տարանջատման անհստակությամբ։ Այսպես, Սահմանադրության 167-րդ հոդվածի 1-ին մասի և 169-րդ հոդվածի 1-ին մասի 8-րդ կետի համադրված վերլուծությունից հետևում է, որ Սահմանադրական դատարանն ապահովում է Սահմանադրության գերակայությունը սահմանադրական արդարադատություն իրականացնելու միջոցով և այդ համատեքստում նաև կոնկրետ գործերի շրջանակներում որոշում է իրավակիրառ՝ ներառյալ դատական պրակտիկայի սահմանադրականությունը՝ այդ թվում դրա համապատասխանությունը Սահմանադրության 2-րդ գլխով սահմանված մարդու հիմնական իրավունքներին և ազատություններին։ Միևնույն ժամանակ Սահմանադրության 171-րդ հոդվածի համաձայն՝

1․ Հայաստանի Հանրապետությունում բարձրագույն դատական ատյանը, բացառությամբ սահմանադրական արդարադատության ոլորտի, Վճռաբեկ դատարանն է:

2․ Վճռաբեկ դատարանը դատական ակտերն օրենքով սահմանված լիազորությունների շրջանակներում վերանայելու միջոցով`

1) ապահովում է օրենքների և այլ նորմատիվ իրավական ակտերի միատեսակ կիրառությունը.

2) վերացնում է մարդու իրավունքների և ազատությունների հիմնարար խախտումները:

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործառույթները սահմանող վերոնշյալ սահմանադրական իրավադրույթների վերլուծությունը ցույց է տալիս, թե ինչպիսի էական համընկնում կա դատական համակարգի երկու բարձրագույն ատյանների իրավասության միջև։  Օրենքների և այլ իրավական ակտերի միատեսակ կիրառությունը, որի ապահովումը սահմանադրորեն դրված է Վճռաբեկ դատարանի վրա, ենթադրում է Վճռաբեկ դատարանի կողմից ստորադաս դատարանների պրակտիկայի իրավաչափության նկատմամբ դատական վերահսկողության իրականացում և այդպիսով օրենսդրության միատեսակ կիրառման երաշխավորում։ Նշված գործառույթն իրացնելիս Վճռաբեկ դատարանը մեծ հավանականությամբ կարող է մտնել նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության քննարկման  ոլորտ՝ միջամտելով Սահմանադրական դատարանի լիազորություններին:

Ի լրումն նշվածի՝ Վճռաբեկ դատարանը նաև լիազորված է վերացնել ստորադաս դատարանների կողմից մարդու իրավունքների և ազատությունների հիմնարար խախտումները, ինչը, ըստ էության, կատարվում է Սահմանադրության 2-րդ գլխի իրավանորմերի վերլուծության և մեկնաբանության միջոցով, որտեղ ևս հստակ տարանջատում չկա Սահմանադրական դատարանի իրավասության մասով։

Սահմանադրական դատարանը, իր հերթին, սահմանադրական արդարադատություն իրականացնելիս ևս մեկնաբանում է Սահմանադրությունը և այդ համատեքստում վերահսկողություն է իրականացնում դատական պրակտիկայի նկատմամբ՝ որոշելով վերջինիս համապատասխանությունը Սահմանադրությանը և այդպիսով նաև վերացնում է մարդու հիմնական սահմանադրական իրավունքների խախտումները։ Կարելի է փաստել, որ Սահմանադրական դատարանը, որոշումներ կայացնելով նորմատիվ իրավական ակտերի և հատկապես օրենքների և իրավակաիրառ պրակտիկայի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանելու վերաբերյալ, ըստ էության, ևս ապահովում է օրենքների միատեսակ կիրառումը:

2005-2020թթ․ Սահմանադրական դատարանը 72 որոշման մեջ քննության է առել տվյալ գործերին վերաբերելի դատական պրակտիկան, ինչը բավական մեծ թիվ է և վկայում է դատական պրակտիկայի վերանայման հարցում Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների զուգահեռ գործունեության մասին[31], ինչը տվյալ ոլորտում երկիշխանության տպավորություն է թողնում։

Եթե սրան ավելացվի նաև, որ Սահմանադրության 81-րդ 1-ին մասով և ի թիվս իրավակիրառ այլ պետական ինստիտուտների՝ նաև դատական մարմինների վրա պարտականություն է դրված հաշվի առնել մարդու իրավունքների վերաբերյալ միջազգային դատական և քվազիդատական պրակտիկան, պատկերն ամբողջանում է․ հայտնի է, որ մարդու իրավունքների միջազգային պրակտիկան Եվրոպայի խորհրդի անդամ պետություններում նախևառաջ հանգում է Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքին, որն իրենց որոշումների հիմնավորումների թվում շարադրում են թե՛ Սահմանադրական և թե՛ Վճռաբեկ դատարանները՝ վերաբերելի դատական պրակտիկային իրավական գնահատական տալիս։ Այսինքն և՛ Սահմանադրական դատարանը, և՛ Վճռաբեկ դատարանն ապահովում են դատական պրակտիկայի համապատասխանությունը միջազգային դատական և քվազիդատական մարմինների որոշումներին։

Ընդհանուր առմամբ, Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործառութային տարանջատման հիմնական տարբերությունը հանգում է միայն Սահմանադրության պաշտոնական մեկնաբանմանը, որի իրավունքը պատկանում է Սահմանադրական դատարանին և ոչ պաշտոնական մեկնաբանմանը, որը ցանկացած դատական ատյանի և հատկապես Վճռաբեկ դատարանի լիազորությունն է։ Արդյունքում կարելի է եզրահանգել, որ օրենքի միատեսակ պրակտիկայի ապահովման և դատարանների կողմից մարդու իրավունքների հիմնարար խախտումների վերացման գործառույթը Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների մոտ համընկնում է․ օրենքի միատեսակ կիրառումն ապահովվում է հենց Սահմանադրության գերակայության ապահովման նպատակով, իսկ մարդու հիմնարար իրավունքները սահմանված են Սահմանադրության 2-րդ գլխում։ Գործունեության նշված ուղղությունները չեն կարող լինել Սահմանադրական դատարանի և Վճռաբեկ դատարանի գործառութային տարանջատվածության հուսալի և որոշակի հիմք, որը թույլ կտա խուսափել պրակտիկայում քննարկվող երկու դատարանի միմյանց հակասող որոշումներից։ Իսկ այդպիսիք բավական մեծ թիվ են կազմում։ Օրինակ, Սահմանադրական դատարանը 24․02․2012թ․ ՍԴՈ-1009 որոշմամբ և Վճռաբեկ դատարանը ԵԱՔԴ/0275/02/18 18․09․2009թ․ որոշմամբ սահմանել են ընդհանուր համատեղ սեփականության առարկա գույքը համասեփականատերերի կողմից տնօրինելու լիովին տարբեր կարգեր, և արդյունքում գործնականում համասեփականատեր քաղաքացիների համար առաջացել է հակասական իրավիճակ, քանի որ Վճռաբեկ դատարանի և Սահմանադրական դատարանի որոշումներում արտահայտված դիրքորոշումները փոխբացառող են, և դրանցից մեկի կիրառումը հակասում է մյուսին։ Հատկանշական է նաև, որ նշված որոշման մեջ Սահմանադրական դատարանը փաստացի քննադատել է նույն հարցով Վճռաբեկ դատարանի իրավական մոտեցումները։

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործառույթների հարաբերակցության անորոշությունից ծնված այս և նմանատիպ իրավական կազուսները խախտում են իրավական որոշակիության, սեփականատիրոջ իրավաչափ ակնկալիքի և մի շարք այլ սահմանադրական և միջազգային իրավական սկզբունքներ՝ խաթարելով թե՛ Սահմանադրական և թե՛ Վճռաբեկ դատարանների լեգիտիմությունը և «խցանելով» Հայաստանում մարդու իրավունքների դատական պաշտպանության իրացման կառուցակարգերը։ Դրանց հետևանքով լուրջ ռիսկ է առաջանում, որ նմանատիպ իրավական անորոշությունների հետևանքով քաղաքացիները կդիմեն Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան, և վերջինիս կողմից նրանց գանգատների բավարարման պարագայում Հայաստանն ստիպված կլինի վճարել գումարային փոխհատուցումներ։ Այսինքն ՀՀ-ը կրում է և կկրի բյուջետային կորուստներ քննարկվող կառուցակարգային խնդիրների պատճառով։

Վճռաբեկ դատարանի և Սահմանադրական դատարանի միջև առկա  ինստիտուցիոնալ հակասության մեկ ուրիշ օրինակ են Վաչագան Ղազարյանի և  Ռոբերտ Քոչարյանի գործերով, համապատասխանաբար, 16․04․2019թ․ թիվ ՍԴՈ-1453 և 07․05․2019թ․ թիվ ՍԴՈ-1459 որոշումները, որոնցով Սահմանադրական դատարանը քննության էր առել Վճռաբեկ դատարանի համապատասխան որոշումները և որոշում կայացրել դրանք նոր հանգամանքի ի հայտ գալու հիմքով վերանայման վերաբերյալ։ Սահմանադրական դատարանի նշված որոշումներում տեղ էին գտել Վճռաբեկ դատարանին ուղղված գնահատականներ․ մի դեպքում Վճռաբեկ դատարանի հայեցողական լիազորությունների իրացումը որակվել է որպես կամայականություն, իսկ մեկ այլ դեպքում Վճռաբեկ դատարանի գործունեության հիմնական ուղղության՝ օրենքի միատեսակ կիրառության և իրավունքի զարգացման ապահովման գործառույթի իրագործումը՝ լիազորությունների, ըստ էության, վերազանցում։ Ի պատասխան Սահմանադրական դատարանի նշված որոշումների՝ Վճռաբեկ դատարանի դատավորները տարածել էին հայտարարություն, որով քննադատել էին Վճռաբեկ դատարանի լիազորությունները կրկնորդելու Սահմանադրական դատարանի վարքագիծը՝ նշելով, որ Սահմանադրական դատարանի նշված գնահատականնեըը խարխլում են դատական իշխանության երկու մարմինների միջև օրենքի մեկնաբանության ոլորտային սահմանները՝ վտանգելով գործառութային տարանջատման սկզբունքը[32]:

Սահմանադրական դատարան-Վճռաբեկ դատարան փոխհարաբերությունների իրավակառուցակարգային և փոխվստահության խնդիրներով է պայմանավորված նաև Սահմանադրական դատարանի որոշումների կատարման ոչ բավարար մակարդակը, որի մասին իր տարեկան հաղորդումներում հայտնում է հենց սահմանադրական արդարադատության նշված մարմինը։

Հարկ է նկատել նաև, որ Սահմանադրական դատարանի որոշումների առավել քան այլ դատարանների ակտերի պատշաճ և ժամանակին կատարումը հիմնված է դատական համակարգի տարբեր ատյանների և ինստիտուտների միջև փոխգործակցության և փոխադարձ հարգանքի վրա խարսխված իրավական մշակույթի վրա, քանի որ Սահմանադրական դատարանի որոշումների հարկադիր կատարման կառուցակարգ որպես այդպիսին գոյություն չունի։ Ընդ որում, սույն երևույթը բնորոշ է ոչ միայն Հայաստանին, այլև մայրցամաքային համակարգի մյուս պետություններին։ Հետևաբար, նման ինստիտուցիոնալ գործակցության և փոխվստահության հարաբերությունների բացակայությունը Հայաստանի ընդհանուր իրավասության դատարանների (Վճռաբեկ դատարանի գլխավորությամբ) և Սահմանադրական դատարանի միջև վերջինիս գործառումը դարձնում են անարդյունավետ և ինչ-որ առումով Սահմանադրական դատարանը վերածում են դատական պրակտիկայի կանխատեսելիությանը ու հետևողականությանը խոչընդոտող գործոնի։

Վերոնշյալ դիտարկումները հանգեցնում են այն եզրահանգմանը, որ Վճռաբեկ դատարանի և Սահմանադրական դատարանի միջև ընթացիկ կառուցակարգային և փաստացի հակասություններն ու ինստիտուցիոնալ փոխվստահության պակասորդը ՀՀ դատական համակարգի բարեփոխումների գլխավոր խոչընդոտներից են։

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԻ ԿՈՂՄԻՑ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՉԵԶՈՔՈՒԹՅԱՆ ԽԱԽՏՈՒՄԸ

Սահմանադրական դատարանների քաղաքական չեզոքությունը նրանց իրավաչափ և արդյունավետ գործունեության անկյունաքարերից է։ Լինելով սահմանադրության գերակայության և պետության քաղաքականության ու հասարակության կենսագործունեության սահմանադրականության երաշխավորման գործառույթ իրականացնող պետական ինստիտուտ՝ սահմանադրական դատարանն անխուսափելիորեն առերեսվում է պետության՝ որպես հասարակության կենսագոյի քաղաքական կազմակերպման ինստիտուտի և քաղաքական, տնտեսական և այլ շահեր հետապնդող շահառուների շահերի բախմանը և դրանց սահմանադրական հունավորման անհրաժեշտությանը։ Հետևաբար, Սահմանադրական դատարանի համար խիստ կարևոր է պահպանել քաղաքական չեզոքություն, այսինքն մի կողմից որպես սահմանադրական արդարադատության մարմին մասնակցել պետական քաղաքականության իրականացմանը, սակայն մյուս կողմից վերոնշյալ տարաբնույթ շահերի միջև պահպանել չեզոքություն և անկախություն։ Ընդ որում, անկախությունը ենթադրում է ինչպես անկախություն պետական իշխանության մյուս ճյուղերից, այնպես էլ որևէ պետական կարգավիճակ չունեցող տնտեսական և քաղաքական խմբերից։ Հակառակ պարագայում Սահմանադրական դատարանը ոչ միայն չի իրականացնի իր վերոգրյալ սահմանադրական առաքելությունը, այլև կամա թե ակամա կդառնա ժողովրդավարական և իրավական պետության հիմքերը խարխլող և սահմանադրական կայունությունը վտանգող պետաիշխանական մարմին։

Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային կամ եվրոպական համակարգի երկրներում և այդ թվում հատկանշականորեն նաև հետխորհրդային պետություններում սահմանադրական դատարանը հաճախ չի պահպանել քաղաքական չեզոքության պահանջը, ինչի արդյունքում սահմանադրական արդարադատության և անգամ սահմանադրական վերահսկողության ողջ համակարգը նկատելիորեն ձևախեղվել է։  Մասնավորապես, սահմանադրական դատարանները քաղաքական-կուսակցական նրբերանգներ ունեցող վիճահարույց հարցերի առնչությամբ շատ հաճախ սկսում են հարմարվել և տուրք տալ օրենսդիր ու գործադիր իշխանությունների տեսակետներին, վերջիններս էլ, իրենց հերթին, փորձում են օգտագործել դատարաններին իրենց ձեռնտու քաղաքական օրակարգ իրացնելու և վիճահարույց քաղաքական որոշումները «սահմանադրականացնելու» համար[33]:

Սահմանադրական դատարանների՝ քաղաքական իշխանությունից կախյալ բնույթը հետխորհրդային երկրներում ակնհայտ է (բացառությամբ մերձբալթյան երեք հանրապետության), ինչպես օրինակ՝ Ռուսաստանում, Ղազախստանում, Բելառուսում, Ուկրաինայում և այլուր։ Կախված քաղաքական իրավիճակից, դատական իշխանության հանրային հեղինակության աստիճանից և իրավական մշակույթից՝ քաղաքական իշխանությունը և հատկապես դրա գործադիր թևը ձևավորում են սահմանադրական դատարանի հետ փոխհարաբերությունների տարբեր ձևեր՝ ուղիղ առճանակատումից մինչը կոոպտացիա, ինտեգրում և սերտաճում[34]։

Սույն համատեքստում հարկ է ընդգծել նաև, որ սահմանադրական դատարանի քաղաքական սուբյեկտիվիզմը, որպես ինստիտուցիոնալ հիմքեր ձգած երկարատև վարքաբանություն, վտանգավոր է նաև այնքանով, որ անգամ իշխանության փոփոխությունից հետո նախորդ վարչակազմերի հետ ասոցացումը և փոխկապվածությունը սահմանադրական դատարանի քաղաքական չեզոքության վրա կարող են բացասաբար ազդել այն իմաստով, որ քաղաքական իշխանությանը լոյալ պետական ինստիտուտից սահմանադրական դատարանը կարող է վերածվել նոր վարչակազմի քաղաքական ընդդիմության, ինչը ևս անթույլատրելի է։ Սահմանադրական դատարանի քաղաքական չեզոքությունը նշանակում է վեր կանգնել կուսակցական և տնտեսական ցանկացած շահից, ղեկավարվել միայն սահմանադրությամբ և երաշխավորել իրավունքի գերակայությունն ու սահմանադրական կայունությունը։

Կարելի է պնդել, որ հետխորհրդային տարածքում սկզբնական շրջանում  իրավական մշակույթի միտումները Միջին Ասիայում և Ադրբեջանում գալիս էին Ղազախստանից, իսկ նախկին Խորհրդային Միության եվրոպական հատվածում, ինչպես նաև Հայաստանում և Վրաստանում (նախքան Ուկրաինայում և Վրաստանում տեղի ունեցած հեղափոխությունները) միտումները ձևավորվում էին՝ հաշվի առնելով ռուսական փորձը։

Ըստ այդմ, Հայաստանում 1996թ․-ից գործող Սահմանադրական դատարանն իր հետագծով նման է Ռուսաստանի սահմանադրական դատարանին՝ այն բացառությամբ, որ եթե Ռուսաստանում 1991-1993թթ․ առաջացած ժողովրդավարության «պատուհանի» ժամանակ այդ երկրի սահմանադրական դատարանը, իրավամբ, ուներ որոշակի կառուցակարգային և փաստացի ինքնուրույնություն և քաղաքական չեզոքություն, Հայաստանում Սահմանադրական դատարանը երբևէ նման ինքնուրույնություն և չեզոքություն չի դրսևորել՝ ի սկզբանե ձեռք բերելով ընդգծված կուսակցական-քաղաքական երանգավորում։

Հայաստանի սահմանադրական դատարանի քաղաքական չեզոքության պահանջն ամրագրված է «Սահմանադրական դատարանի մասին» սահմանադրական օրենքի 4-րդ հոդվածի 5-րդ մասում և 14-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետում, որոնց համադրված վերլուծությունից հետևում է, որ  Սահմանադրական դատարանի դատավորը հրապարակային ելույթներում ցանկացած գործունեություն իրականացնելիս և բոլոր հանգամանքներում պարտավոր է դրսևորել քաղաքական զսպվածություն և չեզոքություն։ Սույն պահանջն այս կամ այն ձևակերպմամբ եղել է նաև «Սահմանադրական դատարանի մասին» նախորդ՝ 1995թ․ և 2006թ․ օրենքներում։

Մինչդեռ Հայաստանի սահմանադրական դատարանի ինստիտուցիոնալ հետագիծը երևակում է սահմանադրական արդարադատության իրականացման գործառույթ ունեցող այս մարմնի հետևելը քաղաքական կոնյուկտուրային և իր գործունեությունն իշխանազոր ֆորմալ և ոչ ֆորմալ սուբյեկտների շահերին համապատասխանեցնելու պրակտիկան։ Որպես այդ վարքագծի ցցուն օրինակ կարելի է առանձնացնել 2003, 2008 և 2013թթ․ նախագահական ընտրությունների արդյունքների վիճարկման և իշխող վարչակազմի քաղաքական կուրսի հետ սերտորեն փոխկապակցված օրենքների և միջազգային պայմանագրերի սահմանադրականության ստուգման գործերով Սահմանադրական դատարանի կայացրած որոշումները, ինչպես նաև որպես նախորդ վարչակազմերի հետ քաղաքական և անձնական կապերով կաշկանդվածության վկայություն՝ Ռոբերտ Քոչարյանի գործով Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարանի դիմումի հիման վրա Ռոբերտ Քոչարյանին առաջադրված մեղադրանքի իրավական հիմքի՝ Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածը ՀՀ Սահամանադրությանը հակասող և անվավեր ճանաչելը։

Չնայած նախագահական ընտրությունների արդյունքների վերաբերյալ  հանրության մեջ առկա խորն անվստահությանը, դիմող կողմի ներկայացրած համոզիչ փաստարկներին և ապացույցներին և միջազգային կազմակերպությունների՝ ընտրությունների որակը քննադատող հայտարարություններին և հրապարակված փաստաթղթերին՝[35] Սահմանադրական դատարանը մշտապես մերժել է նախագահի ընդդիմադիր թեկնածուների դիմումները։ Դա է պատճառը, որ Սահմանադրական դատարանի նշված որոշումներն ունեցել են հանրային լեգիտիմության պակաս։ Ավելին՝ 2003թ. նախագահական ընտրությունների արդյունքների վիճարկման գործով Սահմանադրական դատարանը կայացրել է մի որոշում, որով գերազանցել է իր լիազորությունները, քանի որ որոշել է մեկ տարվա ընթացքում անցկացնել վստահության հանրաքվե, որպիսի լիազորություն Սահմանադրությամբ և օրենսդրությամբ չի ունեցել։

Խնդրահարույց են եղել նաև իշխող վարչակազմի քաղաքականության վրա ուղղակի ազդեցություն ունեցող այնպիսի հարցերի վերաբերյալ Սահմանադրական դատարանի որոշումները, ինչպիսին է «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքի սահմանադրականության խնդիրը, որով իրավական հաստատում է ստացել ժամանակի իշխող վարչակազմի քաղաքական որոշումը հասարակության փաստացի հարկային բեռը ծանրացնելու վերաբերյալ, ինչպես նաև ռուսական «Գազպրոմ» ընկերության դուստր- ընկերության՝ «Հայռուսգազարդի»՝ ՀՀ-ին պատկանող բաժնետոմսերի վաճառքի և հետագա գործունեության պայմանների մասին ՀՀ-ի և ՌԴ-ի միջև կնքված համաձայնագրով սահմանված պարտավորությունների սահմանադրականության հարցով Սահմանադրական դատարանի կայացրած դատական ակտը։

Իրավական որոշակիության, ինչպես նաև խնդրո առարկա հարցով Եվորպայի խորհրդի Վենետիկի հանձնաժողովի և ՄԻԵԴ-ի խորհրդատվական եզրակացություններին համապատասխանության տեսանկյունից խնդրահարույց է նաև Սահմանադրական դատարանի 26․03․2021թ․ թիվ 1586 որոշումը, որի փաստացի շարադրանքից որևէ կերպ չի երևում, թե որոնք են այն իրավական հիմքերը և դրանց հիման վրա Դատարանի կայացրած եզրահանգումները, որոնց ուժով Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածը ճանաչվել է Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր։ Ավելին՝ նշյալ որոշմամբ Սահմանադրական դատարանն անգամ ձևախեղել է իր իսկ դիմումի հիման վրա Վենետիկի հանձնաժողովի և ՄԻԵԴ-ի խորհրդատվական եզրակացությունների բովանդակությունը՝ վերջինս հարմարեցնելով գործով իր կողմից արդեն իսկ ձևավորված կանխակալ դիրքորոշմանը։

Այս գործընթացի վերջնակետը մեկն էր՝ ՀՀ նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի, ՀՀ պաշտպանության նախկին նախարար Միքայել Հարությունյանի, ՀՀ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի նախկին պետ Սեյրան Օհանյանի, ՀՀ պաշտպանության նախարար նախկին տեղակալ Յուրի Խաչատուրովի նկատմամբ հարուցված քրեական գործի կարճումը՝ Սահմանադրական դատարանի նշյալ որոշման հիման վրա։

Արդյունքում Սահմանադրական դատարանին վերապահված առանցքային լիազորությունների իրացման պրակտիկան եղել է այնպիսին, որ ողջամիտ կասկածներ է հարուցել Սահմանադրական դատարանի անդամների անաչառության և  քաղաքական չեզոքության վերաբերյալ: Նման պայմաններում օբյեկտիվորեն նվազել է Սահմանադրական դատարանի՝ որպես սահմանադրական-դատական ատյանի հանրային-իրավական լեգիտիմությունը, ինչը լուրջ խնդիր է պետաիշխանական համակարգի կայունության և հավասարակշռվածության համար:

Ստորև առավել մանրամասն կքննարկվեն Սահմանադրական դատարանի վերոնշյալ որոշ դատական ակտեր՝ հիմնավորելու համար նախընթաց պնդումները։

1 Նախագահի վստահության հանրաքվե անցկացնելու մասին Սահմանադրական դատարանի որոշումը

Հայաստանում 2003թ․ նախագահական ընտրություններն անցկացվեցին երկու փուլով։ Առաջին փուլի արդյունքներով թեկնածուներից ոչ մեկը չստացավ Սահմանադրությամբ և Ընտրական օրենսգրքով նախատեսված անհրաժեշտ թվով ձայներ, և նշանակվեց երկրորդ փուլ, որին մասնակցեցին գործող նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը և ընդդիմության փաստացի առաջնորդ Ստեփան Դեմիրճյանը։ Երկրորդ փուլում պաշտոնական տվյալներով հաղթող համարվեց Ռոբերտ Քոչարյանը։ Ստեփան Դեմիրճյանը, համաձայն չլինելով ընտրությունների արդյունքների հետ, դիմեց Սահմանադրական դատարան՝ վիճարկելով ընտրությունների պաշտոնական արդյունքները։ Հետընտրական շրջանն ուղեկցվում էր բազմահազարանոց հանրահավաքներով, երթերով և ցույցերով՝ ցուցադրելով հասարակության ստվար շրջանակների անհամաձայնությունն ընտրությունների պաշտոնական արդյունքների հետ։

Սահմանադրական դատարանը, քննելով Ստեփան Դեմիրճյանի դիմումը, 16․04․2003թ․ կայացրեց ՍԴՈ 412 որոշումը, որի համաձայն՝ մի կողմից անփոփոխ թողնվեց ՀՀ կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի 2003թ. մարտի 11-ի թիվ 36-Ա որոշումը՝ ՀՀ Նախագահ ընտրվելու մասին, այսինքն ընտրությունների արդյունքները համարվեցին վավեր, իսկ մյուս կողմից որոշվեց դիմել ՀՀ Ազգային ժողովին և Նախագահին՝ մեկ տարվա ընթացքում անցկացնելու վստահության հանրաքվե որպես նախագահական ընտրությունների ընթացքում խորացած հասարակական դիմակայության հաղթահարման արդյունավետ միջոց։

Սահմանադրական դատարանի վերոնշյալ որոշումն ակնհայտորեն անօրինական էր, քանի որ Սահմանադրական դատարանն այդ ժամանակ գործող «Սահմանադրական դատարանի մասին» օրենքով չուներ հանրաքվե նշանակելու կամ նման առաջարկով կամ պահանջով հանդես գալու լիազորություն։ Ավելին, 1995թ․ ուժի մեջ մտած նշյալ օրենքից և այդ ժամանակ գործող Ընտրական օրենսգրքից հետևում է, որ կոնկրետ ընտրական վեճերով Սահմանադրական դատարանն իրավասու էր կայացնել հետևյալ որոշումներից մեկը՝ ՀՀ Նախագահ ընտրվելու մասին Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի որոշումը վերացնելու կամ անփոփոխ թողնելու մասին։ Այլ կերպ ասած՝ Սահմանադրական դատարանը պարտավոր էր իրացնել Նախագահի ընտրությունների արդյունքների հետ կապված վեճը լուծելու իր սահմանադրական գործառույթը, որը նախատեսված էր 1995թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 100-րդ հոդվածի 3-րդ կետով։ Հետևաբար, քննարկվող որոշումն անիրավաչափ է երկու հիմքով․ 1․ Սահմանադրական դատարանը Սահմանադրությամբ, «Սահմանադրական դատարանի մասին» օրենքով կամ Ընտրական օրենսգրքով չուներ վստահության հանրաքվե նշանակելու կամ այդպիսին անցկացնելու պահանջ կամ առաջարկ ներկայացնելու որոշում կայացնելու լիազորություն, 2․ Սահմանադրական դատարանը, համաձայն Սահմանադրության, պարտավոր էր լուծել ընտրական վեճը, ինչը նշանակում է վերջնական և անբողոքարկելի այնպիսի դատական ակտ կայացնել, որը բավարար չափով որոշակի է ընտրական վեճի կողմերի համար առ այն, թե իրավաչափ են արդյոք տվյալ դեպքում Նախագահի ընտրությունների արդյունքները և, ըստ այդմ, ուժի մեջ է մնում արդյոք Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի որոշումը Նախագահ ընտրվելու մասին, թե ոչ։ Այդպիսով, Սահմանադրական դատարանի որոշումը կհամապատասխաներ նաև իրավական որոշակիության սկզբունքին։ Փոխարենը՝ Սահմանադրական դատարանը, մի կողմից ֆորմալ առումով վավերացնելով ընտրությունների արդյունքները, առաջարկ կամ պահանջ էր ներկայացրել Ազգային ժողովին և Նախագահին՝ մեկ տարվա ընթացքում անցկացնել վստահության հանրաքվե։

Անգամ անկախ նրանից, որ նման լիազորություն Սահմանադրական դատարանը չուներ՝ բոլոր դեպքերում այլ պետական ինստիտուտներին առաջարկ կամ պահանջ ներկայացնելը որոշակիության խնդիր ունի, քանի որ չի ենթադրում հասցեատեր պետական ինստիտուտների անվերապահ պարտականություն ընդունել այդ առաջարկը կամ պահանջը՝ ելնելով վերջինիս ոչ հրամայական բնույթից, հետևաբար, այդ մասով պարզ չէ Սահմանադրական դատարանի որոշման իրավական հետևանքը։ Սահմանադրական դատարանը փաստացի վստահության հանրաքվեի անցկացումը թողել էր օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների հայեցողությանը՝ միաժամանակ վերջիններիս հանրաքվեի անցկացնելու պահանջ ներկայացնելու հիմք տալով Սահմանադրական դատարան դիմած Ստեփան Դեմիրճյանին։ Սա կարելի է նաև համարել Սահմանադրական դատարանի կողմից ընտրական վեճը լուծելու իր սահմանադրական լիազորության իրացումից փաստացի հրաժարում։

Սահմանադրական դատարանի վերոնշյալ անիրավաչափ, անորոշ և վիճահարույց որոշման հետևանքը եղավ այն, որ 2004թ․ մարտ ամսից ընդդիմությունը զանգվածային բազմահազարանոց միջոցառումներ կազմակերպեց՝ պահանջելով Նախագահից և Ազգային ժողովից ի կատար ածել Սահմանադրական դատարանի որոշումը։ Ի պատասխան այդ ցույցերի՝ իշխանությունը 12․04․2004թ․ անհամաչափ ուժ կիրառեց ցուցարարների նկատմամբ և ընդդիմության հանդեպ իրականացրեց շարունակական հետապնդումներ։

Սահմանադրական դատարանը, կայացնելով ՍԴՈ 412 որոշումը, ոչ թե իրականացրեց Սահմանադրության գերակայություն ապահովելու գործառույթը և դրանից բխող սահմանադրական կարգի պաշտպանության և հանրային համերաշխության վերականգնմանը նպաստելու իր առաքելությունը, այլ կամա թե ակամա հանրային և քաղաքական ցնցումների ու ոչ ժողովրդավարական գործընթացների պատճառ դարձավ։

Սահմանադրական դատարանի նման գործելակերպը քաղաքական չեզոքության խախտման ակներև ցուցիչ է։ Ընտրական շրջանում, երբ ցանկացած վարչակազմի կոնսոլիդացման աստիճանը նվազում է, և իշխանության՝ ընդդիմությանը հնարավոր փոխանցմամբ պայմանավորված՝ առաջանում է քաղաքական վակուում, Հայաստանի սահմանադրական դատարանը, հաշվի առնելով նաև ընդդիմության թեկնածուներից մեկի հանրային բարձր հեղինակությունը և քաղաքական պայքարում հաղթելու հնարավորությունները, ընտրական վեճը որոշակիորեն լուծելու փոխարեն մի կողմից ճանաչել է ընտրությունների արդյունքների օրինականությունը, իսկ մյուս կողմից իր որոշման մեջ արձանագրելով ընտրախախտումների և հանրային-քաղաքական ճգնաժամի առկայությունը՝ նախատեսել կամ առաջարկել-պահանջել է նշանակել վստահության հանրաքվե՝ փաստացի կասկածի տակ դնելով իր իսկ դիրքորոշումն ընտրությունների արդյունքների օրինականության վերաբերյալ։

Սահմանադրական դատարանը նման վարքագծով ոչ թե պաշտպանության տակ է առել Սահմանադրության 2-րդ անփոփոխ հոդվածը՝ ժողովրդաիշխանության սկզբունքը, այլ փորձ է արել սեփական լիազորություններն օգտագործել քաղաքական գործընթացի կողմերից յուրաքանչյուրի հաջողության պարագայում վերջինիս կողմից կոոպտացվելու և ինտեգրվելու համար։ Ըստ այդմ, Սահմանադրական դատարանի քննարկվող որոշման հիմքում դրված են գերազանցապես քաղաքական, այլ ոչ թե իրավական շարժառիթներ, ինչը հակոտնյա է Սահմանադրական դատարանի իրավական կարգավիճակին և պետական առաքելությանը։

2 «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքի սահմանադրականության դիմումներով Սահմանադրական դատարանի երկու որոշումը

«Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքն (այսուհետ՝ նաև Օրենք) Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է 22․12․2010թ․ և ուժի մեջ է մտել 09․01․2011թ․։ Օրենքով նախատեսվում է փաստացի նոր պարտադիր վճար, որը ենթակա է վճարման 1974թ․ և դրանից հետո ծնված բոլոր աշխատողների, անհատ ձեռնարկատերերի և նոտարների կողմից։ Նոր վճարները, ըստ Օրենքի, նպատակուղղվելու են մասնավոր հիմնադրամներին, որոնք ակումուլացնելու են յուրաքանչյուր վճարողի համար բացված անհատական հաշվում մուտքագրվող գումարները և կենսաթոշակային տարիքի հասնելուց հետո դրանք վճարելու են իրենց հասցեատերերին կամ վերջիններիս մահվան դեպքում՝ նրանց ժառանգներին։ Կենսաթոշակային այս նոր վճարների հիման վրա մեկնարկել է կուտակային կենսաթոշակային համակարգը, որն աստիճանաբար ամբողջովին փոխարինելու է բաշխիչ կենսաթոշակային համակարգին։

Օրենքը հարուցեց լայն հասարակության և խորհրդարանական ու արտախորհրդարանական ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի խորն անհամաձայնությունն ու հակադրությունը, որը դրսևորվեց «Դեմ եմ» քաղաքացիական նախաձեռնության ձևավորմամբ, որին աջակցում էր նաև քաղաքական՝ խորհրդարանական և արտախորհրդարանական ընդդիմությունը։ Սկսվեցին զանգվածային բողոքի ակցիաներ, որոնց զուգահեռ Ազգային ժողովի ընդդիմադիր քաղաքական ուժերը, օգտվելով 2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 101-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետով նախատեսված իրենց լիազորությունից, հավաքեցին անհրաժեշտ թվով պատգամավորների ստորագրություններ և դիմեցին Սահմանադրական դատարան՝ վիճարկելով Օրենքի մի շարք դրույթների սահմանադրականությունը՝ հատկապես հետևյալ հիմքերով․ Օրենքը հակասում է սեփականության սահմանադրական իրավունքին այնքանով, որքանով Օրենքում նշված սուբյեկտների աշխատանքային և ձեռնարկատիրական եկամուտներից նախատեսում է նոր պարտադիր մասհանում, որը չի տեղավորվում Սահմանադրությամբ նախատեսված հարկերի, տուրքերի և պարտադիր այլ վճարումների համակարգում, քանի որ ուղղվում է ոչ թե պետական կամ համայնքային բյուջեներ, այլ մասնավոր հիմնադրամներ, Օրենքում նախատեսվում են անձի իրավական վիճակը վատթարացնող կարգավորումներ, որոնք Սահմանադրության ուժով չեն կարող հետադարձ ուժ ունենալ, Օրենքը հակասում է Սահմանադրությամբ սահմանված՝ չափահաս աշխատունակ երեխաների՝ իրենց ծնողների համար հոգ տանելու դրույթին և Սահմանադրության նախաբանում նշված  քաղաքացիական և սերունդների համերաշխության սկզբունքին։

Սահմանադրական դատարանը 02․04․2014թ․ կայացրեց 1142 որոշումը, որը, ըստ էության, հակասում է իրավական որոշակիության սկզբունքին և հանդիսանում է օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների հետ հարաբերություններում Սահմանադրական դատարանի անհարկի «ինքնազսպման» արտահայտություն։ Այսպես, Սահմանադրական դատարանը Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր ճանաչեց Օրենքի մի շարք դրույթներ, որոնք վերաբերում են կուտակային կենսաթոշակային համակարգի գործառման որոշ կառուցակարգերի, իսկ Օրենքի վիճարկվող այն դրույթները, որոնք առնչվում էին բուն կենսաթոշակային վճարների սահմանման սահմանադրականությանը, ճանաչվեցին Սահմանադրության համապատասխանող։ Ավելին, Սահմանադրական դատարանի որոշման մեջ առկա են իրար հակասող դիրքորոշումներ, երբ կուտակային կենսաթոշակային համակարգի սահմանադրական իրավաչափությունը որոշման մի հատվածում դրվում է կասկածի տակ, իսկ մյուս հատվածում նշվում է այդ համակարգի հիմնավորվածության և միջազգային տարածվածության մասին, քննարկվում են տնտեսագիտական բնույթի խնդիրներ, ինչպիսիք են՝ պետական պարտքը, բյուջեի դեֆիցիտը, ընթացիկ և հեռանկարային կենսապահովումը և այլ կոնցեպտներ, որոնց իրավական վերաբերելիությունը տվյալ հարցին բացակայում է, ինչպես նաև Սահմանադրական դատարանի որոշման պատճառաբանական մասում հստակ անդրադարձ չկա կուտակային կենսաթոշակային վճարների և դրանց պարտադիր գանձման սահմանադրական լինել-չլինելուն, ինչը հենց դիմումի առանցքն էր։ Փոխարենը՝ որոշման պատճառաբանական մասում Օրենքի համապատասխան իրավադրույթները ճանաչվել են Սահմանադրությանը համապատասխանող՝ առանց սպառիչ իրավական հիմքերի ներկայացման։

Սահմանադրական դատարանի որոշման հրապարակումից հետո իրավագիտական և իրավապաշտպան շրջանակներն իրենց մտահոգությունը հայտնեցին Սահմանադրական դատարանի անաչառության և ընդունված որոշման որակի վերաբերյալ։ Մասնավորապես,  այդ ժամանակ ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպան Կարեն Անդրեասյանը տարակուսանք հայտնեց Սահմանադրական դատարանի որոշման որոշակիության վերաբերյալ՝ նշելով, որ ինքը և իր 40 իրավաբանից կազմված աշխատակազմը դժվարանում են մեկնաբանել այդ որոշումը, և ինքը դժվար է կողմնորոշվում՝ կուտակային կենսաթոշակային համակարգը պարտադիր բնույթ է կրում, թե ոչ[36]։

Սահմանադրական դատարանի սույն որոշման բնույթն այնպիսին է, որ կրկին փորձ է արվում «հավասարակշռություն» պահպանել քաղաքական իշխանության և ընդդիմության ու վերջինիս աջակցող քաղաքացիական հասարակության միջև։ Մի կողմից Սահմանադրական դատարանն իշխող վարչակազմի քաղաքականության համար առանցքային նշանակություն ունեցող Օրենքի գործողության համար ստեղծեց սահմանադրական-իրավական հիմք՝ հանձինս իր որոշման, իսկ մյուս կողմից, հաշվի առնելով Օրենքին հասարակության և ընդդիմության սուր հակազդեցությունը, Օրենքի մի քանի՝ համակարգային առումով ոչ էական դրույթներ ճանաչվեցին հակասահմանադրական։

Սույն համատեքստում պատահական չէ, որ Սահմանադրական դատարանն իր որոշման մեջ հիշատակեց դեռևս 2005-2006թթ․ Նախագահի և Կառավարության կողմից ընդունված իրավական ակտերը, որոնցով կուտակային կենսաթոշակային համակարգի ներդրումը հռչակվել էր ռազմավարական նպատակ։ Նման կերպ Սահմանադրական դատարանն առավել ցցուն դարձրեց իր լոյալությունը քաղաքական իշխանության կողմից վարվող կուրսի նկատմամբ։ Հատկանշական է, որ Սահմանադրական դատարանի կողմից մատնանշված՝ Նախագահի հրամանագիրն ու Կառավարության որոշումը, որոնք նաև ընդունվել էին Օրենքից տարիներ առաջ, չէին կարող իրավական նշանակություն ունենալ Օրենքի սահմանադրականության հարցում որևէ որոշման հանգելու համար, քանզի ունեին ավելի ցածր իրավաբանական ուժ և դրանցով հաստատվել էին սոսկ հայեցակարգեր՝ ռազմավարական բնույթի փաստաթղթեր, որոնք ունեին քաղաքական-ծրագրային, սակայն ոչ իրավական նշանակություն։

2014թ․ Ազգային ժողովի ընդդիմադիր 33 պատգամավորի անունից Սահմանադրական դատարան մուտքագրվեց նոր դիմում, որը վերաբերում էր Օրենքի և «Եկամտային հարկի» մասին օրենքի որոշակի դրույթների սահմանադրականությանը։

Դիմողները հիմնականում պնդում էին, որ Օրենքում, այդ թվում ի կատարումն Սահմանադրական դատարանի նախորդ որոշման, կատարված փոփոխությունները կատարվել են, ինչպես նաև «Եկամտային հարկի» մասին օրենքն ընդունվել է ընթացակարգային էական խախտումներով, Օրենքում հստակեցված չէ, թե ի վերջո կուտակային կենսաթոշակային հիմնադրամներ մուտքագրվող վճարներ կատարելն իրավունք է, թե պարտականություն, ինչն իրավական որոշակիության սահմանադրական սկզբունքի խախտում է, «սոցիալական վճար» նոր եզրույթը, որը վերաբերում է մասնավոր հիմնադրամներ կատարվող վճարներին, կրկին չի համապատասխանում պարտադիր վճարները բնութագրող սահմանադրական դրույթին, որպիսի պայմաններում վերջինիս գանձումը դառնում է հակասահմանադրական, և վիճարկվող օրենքները, վատթարացնելով անձի իրավական վիճակը, ըստ էության, ունեն հետադարձ ուժ, ինչը ևս հակասահմանադրական է։

Ինչպես երևում է վերոնշյալից, Սահմանադրական դատարանի նախորդ որոշման իրավական և գործնական խութերի պատճառով անհրաժեշտություն էր առաջացել խնդիրը, իրավական որոշակի ձևափոխումներով հանդերձ, կրկին բարձրացնել սահմանադրական արդարադատության մարմնի առջև։ Ընդսմին, Սահմանադրական դատարանը երկրորդ դիմումի նկատմամբ կիրառեց միևնույն մոտեցումը՝ հայեցակարգային առումով վիճարկվող օրենքներում հակասահմանադրականություն չարձանագրելով, ներառյալ պատշաճ իրավական գնահատական չտալով վիճարկվող օրենքների մշակման և ընդունման գործընթացի ընթացակարգային լուրջ խախտումներին և միևնույն ժամանակ կանգ առնելով ոչ էական բնույթի հարցադրումների վրա և հատկապես քննարկելով դրանց սահմանադրականության հարցը[37]։

Այսպիսով, կարելի է գալ այն եզրակացության, որ Սահմանադրական դատարանի քննարկվող որոշումներով սահմանադրական արդարադատության հայրենական մարմինն առավելապես իրականացրել է իշխող վարչակազմի քաղաքականության իրավաբանական ամրագրում, այլ ոչ թե ներկայացված օրենքների սահմանադրականության անաչառ դատական վերահսկողություն։

3․ 2013թ դեկտեմբերի 2-ին Երևանում ստորագրված՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության և Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության միջև «Հայռուսգազարդ» փակ բաժնետիրական ընկերության բաժնետոմսերի առուվաճառքի և հետագա գործունեության պայմանների մասին համաձայնագրում ամրագրված պարտավորությունների` Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրությանը համապատասխանության հարցը որոշելու վերաբերյալ գործով Սահմանադրական դատարանի որոշումը։

19․12․2013թ․ Սահմանադրական դատարանը, իրացնելով միջազգային պայմանագրի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանությունը որոշելու իր սահմանադրական լիազորությունը, կայացրեց ՍԴՈ 1131 որոշումը, որով Սահմանադրությանը համապատասխանող համարեց ռուսական «Գազպրոմ» ընկերության Հայաստանի դուստր ընկերությունում Հայաստանի Հանրապետությանը պատկանող 20 տոկոս բաժնետոմսերի օտարում և «Հայռուսգազարդ» ՓԲԸ-ին մենաշնորհային և արտոնյալ կարգավիճակի վերապահում նախատեսող միջազգային պայմանագիրը (այսուհետ՝ նաև Պայմանագիր)։

Նշված միջազգային պայմանագիրը, մասնավորապես, նախատեսում է, որ Հայաստանի Հանրապետություն ներմուծվող գազը չի կարող տարանցիկ ճանապարհով  առաքվել այլ երկրներ, Հայաստանի Հանրապետությունը պարտավոր է բարենպաստ պայմաններ ստեղծել «Հայռուսգազարդի» ներդրումների համար, ապահովել «Հայռուսգազարդի» նվազագույն շահութաբերությունը, մինչև 2043թ․ որևէ նորմատիվ ակտով չփոփոխել կամ չվերացնել ռուսական «Գազպրոմ» ԲԲԸ-ի, «Հայռուսգազարդ» ՓԲԸ-ի և նրանց իրավահաջորդների՝ սույն միջազգային պայմանագրով սահմանված իրավունքներն ու արտոնությունները, առանց ռուսական կողմի համաձայնության երրորդ երկրներից գազ չներմուծել և այլն։

Սույն միջազգային պայմանագիրը, ըստ էության, սահմանում է Հայաստանի տնտեսական ինքնիշխանության մասնակի ժամանակավոր զիջում օտարերկրյա մասնավոր կազմակերպությանը՝ խախտելով Սահմանադրության այդ ժամանակ գործող խմբագրության մի շարք դրույթներ։ Այսպես, Սահմանադրության 1-ին հոդվածի համաձայն՝ Հայաստանի Հանրապետությունն ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական, իրավական պետություն է:

Սահմանադրության 2-րդ հոդվածի համաձայն՝ իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին։

Ժողովուրդն իր իշխանությունն իրականացնում է ազատ ընտրությունների, հանրաքվեների, ինչպես նաև Սահմանադրությամբ նախատեսված պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու պաշտոնատար անձանց միջոցով:

Նշված իրավադրույթները 2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 114-րդ հոդվածի ուժով անփոփոխելի են և կազմում են Սահմանադրության համակարգի հիմնասյուները։

Սահմանադրության մեկնաբանություններում Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխանությունը վերլուծվում է երկու առումով՝ ներքին և արտաքին:

Ներքին իմաստով ինքնիշխանության սահմանադրական սկզբունքը նշանակում է պետության գերակայությունը և լիիշխանությունը երկրի ներսում և քաղաքական համակարգի այլ կազմակերպությունների նկատմամբ։ Պետության մենաշնորհային իրավունքն է իրականացնել օրենսդիր, գործադիր և դատական գործառույթները[38]։

Պետության արտաքին ինքնիշխանությունը վերաբերում է միջպետական հարաբերություններում Հայաստանի Հանրապետության անկախությանը և իրավահավասարությանը՝ որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ՝ ներառելով այլ պետությունների կողմից Հայաստանի ներքին գործերին միջամտելու անթույլատրելիությունը և միջազգային կազմակերպություններին անդամակցումն իրավահավասարության սկզբունքով[39]։

Ըստ Սահմանադրության մեկնաբանությունների՝ ժողովրդավարական պետություն նշանակում է այնպիսի պետություն, որտեղ պետության ներկայացուցչական մարմիններն ընտրովի են, ապահովվում է այդ մարմինների մշտական կապը բնակչության հետ, որոշումների ընդունումը կատարվում է մեծամասնության կամքով։ Ժողովրդավարական պետության և ժողովրդաիշխանության սահմանադրական սկզբունքների կենսագործումը պայմանավորված է նաև մարդկանց, նրանց խմբերի  և ողջ հասարակության պետական ներդաշնակեցմամբ[40]։

Սահմանադրության 1-ին և 2-րդ հոդվածներով սահմանված ինքնիշխանության, ժողովրդավարության և ժողովրդաիշխանության սկզբունքները քննարկելով նշյալ իրավամեկնաբանության լույսի ներքո՝ ստացվում է, որ Հայաստանի Հանրապետության ներքին և արտաքին քաղաքականությունը պետք է լինի անկախ այլ պետությունների և մասնավոր կազմակերպությունների միջամտությունից, Հայաստանի Հանրապետությունն ունի մենաշնորհ օրենսդիր, գործադիր և դատական գործառույթների իրացման հարցերում, ինչը բացառում է նշյալ գործառույթներից որևէ մեկի կամ դրա մի մասի հանձնում այլ պետությանը կամ մասնավոր կազմակերպությանը։

2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 89-րդ հոդվածի 4-րդ կետի համաձայն՝ Կառավարությունն իրականացնում է ֆինանսատնտեսական, վարկային և հարկային միասնական պետական քաղաքականություն։

2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 62-րդ հոդվածի համաձայն՝ Հայաստանի Հանրապետությունում օրենսդիր իշխանությունն իրականացնում է Ազգային ժողովը:

Գազի ներմուծումը, գազամատակարարումը և գազի գնագոյացումը հանդիսանում են Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական քաղաքականության ոլորտային ուղղություններից, որը նախորդ խմբագրությամբ Սահմանադրության 89-րդ հոդվածի 4-րդ կետի ուժով Հայաստանի Հանրապետության անունից իրականացնում է Կառավարությունը։

Պետության քաղաքականության իրականացումը գազի ոլորտում նշանակում է ոլորտի կառավարումը՝ ռազմավարությունների ընդունման, օրենսդրական նախաձեռնությունների մշակման և Ազգային ժողովի քննարկմանն ու ընդունմանը ներկայացնելու, ենթաօրենսդրական նորմատիվ իրավական ակտերի ընդունման և դրանց կատարման ապահովման, հարկային և մաքսային վարչարարության, միջազգային տնտեսական հարաբերությունների իրականացման՝ ներառյալ գազամատակարարման այլընտրանքային ուղիների և կոնտրագենտների որոնման, գազի գնագոյացման կառուցակարգերի նկատմամբ վերահսկողության, գազի՝ որպես ապրանքի շուկայական նշանակության, բնակչության սպառման ծավալների ուսումնասիրության և դրանց հիման վրա հանրօգուտ նշանակություն ունեցող որոշումների կայացման և այլ գործիքների միջոցով։

Ազգային ժողովը, իր հերթին, օրենսդրական քաղաքականություն իրականացնելու իր մենաշնորհն իրացնելով, պետք է իրավասու լինի պետության տնտեսական քաղաքականության ոլորտում՝ ներառյալ գազի ոլորտում, ընդունել Կառավարության նշված գործիքակազմերին համահունչ օրենքներ և վերահսկողություն իրականացնել Կառավարության և գործադիր իշխանության այլ մարմինների գործունեության նկատմամբ։

Տվյալ պարագայում ակնհայտ է, որ Պայմանագրով գազի ոլորտում տնտեսական քաղաքականության գործիքակազմի մեծ մասը Հայաստանի Հանրապետության կողմից փոխանցվում է ռուսական «Գազպրոմ» ընկերությանն ու իր հայաստանյան դուստր կազմակերպություն «Հայռուսագազարդին», որը Պայմանագրի վավերացումից հետո անվանափոխվեց «Գազպրոմ Արմենիայի», քանի որ Հայաստանի Հանրապետությունը դադարեց այդ կազմակերպության բաժնետեր լինելուց՝ բաժնետոմսերի վերջին՝ 20 տոկոս փաթեթը վաճառելով ռուսական կողմին։

Կարելի է արձանագրել, որ Պայմանագրի դրույթներն առնվազն այս մասով հակասում են  Սահմանադրական դատարանի քննարկվող որոշման ընդունման ժամանակ գործող խմբագրությամբ Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 1-ին հոդվածին, 2-րդ  հոդվածի 1-ին և 2-րդ մասերին, 62-րդ հոդվածի 1-ին մասին և 89-րդ հոդվածի 4-րդ կետին, քանի որ գազի ոլորտում Հայաստանի Հանրապետության կողմից քաղաքականություն իրականացնելու մենաշնորհը մեծամասամբ փոխանցվել է Ռուսաստանի կապիտալով մասնավոր կազմակերպության, որի նկատմամբ Հայաստանն այսուհետ հաճախ հանդես է գալու որպես ստորադաս սուբյեկտ։ Արդյունքում Հայաստանի Հանրապետության օրենսդիր և գործադիր իշխանությունները չեն ունենալու գործուն կառուցակարգեր՝ ապահովելու իրենց ձևավորած ժողովրդի շահերը գազային քաղաքականության ոլորտում։

Հատկանշական է, որ այդ ժամանակ գործող իշխանությունը, հանձին Նախագահի և Ազգային ժողովի քաղաքական մեծամասնության, իր նախընտրական ծրագրերում չէր նշել, որ ընտրության պարագայում երկրի գազային ինքնիշխանությունը զիջելու է այլ կազմակերպության, որպիսի պայմաններում Պայմանագիրը հակասում է նաև ժողովրդաիշխանության սկզբունքին, քանի որ ինքնիշխանության զիջման որևէ հարց պետք է լուծվի կա՛մ ժողովրդի կողմից ուղղակիորեն՝ հանրաքվեով, կա՛մ առնվազն ժողովրդի գիտակցված պատվիրակմամբ՝ խորհրդարանի և կառավարության կողմից՝ ընտրություններում վստահության քվե տալով նման նախընտրական ծրագրային դրույթ ունեցող քաղաքական ուժին։

Փաստացի Սահմանադրական դատարանը Սահմանադրությանը համապատասխանող ճանաչեց հակասահմանադրական Պայմանագիրը։ Ավելին, Սահմանադրական դատարանի ՍԴՈ 1131 որոշման ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Սահմանադրական դատարանը փաստացի չի իրականացրել Պայմանագրի սահմանադրականության ստուգում, քանի որ այդ որոշման մեջ, ըստ էության, բացակայում է պատճառաբանական մասը, և հայտնի չէ, թե որ հիմքերով և հիմնավորումներով է Սահմանադրական դատարանը հանգել այն որոշման, որ Պայմանագիրը համապատասխանում է Սահմանադրությանը։

Կարելի է վստահորեն պնդել, որ Սահմանադրական դատարանի սույն որոշումն ունեցել է քաղաքական-կուսակցական ենթատեքստ և պայմանավորված է եղել ժամանակի իշխող կուսակցության քաղաքական կուրսի սպասարկման հանձնառությամբ, որը Սահմանադրական դատարանը ենթադրաբար ստանձնել էր։ 2013թ․ դեկտեմբերի 2-ին Պայմանագրի ստորագրմանը նախորդել էր 2013թ․ սեպտեմբերի 3-ին Հայաստանի նախագահի Մոսկվայի հայտարարությունը Մաքսային Միությանը (Եվրասիական Տնտեսական Միությանը) Հայաստանի միանալու մասին, որի տրամաբանական շարունակությունն էր Հայաստանում Ռուսաստանի տնտեսական դիրքերի ամրապնդմանն ուղղված Պայմանագիրը։ Սահմանադրական դատարանը ստանձնեց այս քաղաքական գործընթացի սահմանադրական լեգիտիմացման գործառույթը՝ շեղվելով իր սահմանադրական կարգավիճակից։

4 Քրեական օրենսգրքի 3001 հոդվածը հակասահահմանադրական ճանաչելու մասին Սահմանադրական դատարանի որոշումը

Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարանի դիմումի հիման վրա Սահմանադրական դատարանը 26․03․2021թ․ կայացրեց 1586 որոշումը, որի համաձայն՝ ՀՀ նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի, ՀՀ պաշտպանության նախկին նախարար Միքայել Հարությունյանի, ՀՀ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի նախկին պետ Սեյրան Օհանյանի, ՀՀ պաշտպանության նախարար նախկին տեղակալ Յուրի Խաչատուրովի մասնակցությամբ քրեական գործով վերջիններիս առաջադրված մեղադրանքի հիմքում ընկած Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածը ճանաչվեց ՀՀ Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր։

Որոշման հիմքում ընկած է այն թեզը, թե խնդրո առարկա հոդվածը, սահմանելով սահմանադրական կարգի տապալման հանցակազմը, վերջինս սահմանել է անորոշ, և ամբաստանյալների համար օբյեկտիվորեն պարզ չէ, թե ինչում են իրենք մեղադրվում, ինչպես նաև դատարանը չի կարող քրեական գործով դատական ակտ կայացնել՝ ելնելով քրեական օրենքի նշյալ նորմի անորոշ և, հետևաբար, անհասկանալի լինելուց։

Սահմանադրական դատարանը, կայացնելով նշյալ որոշումը, այն, ըստ էության, չի պատճառաբանել, որոշումը համեմել է իր նախընթաց որոշումներից կատարված բազմաթիվ հղումներով՝ առանց դրանք ենթարկելու պատշաճ իրավավերլուծության, որպեսզի պարզ դառնա, թե այդ որոշումներն ինչ առնչություն, վերաբերելիության և կարևորություն ունեն խնդրո առարկա գործի հետ, և որոնք են այդպիսով Սահմանադրական դատարանի եզրահանգումներն այդ որոշումների մասով, Վենետիկի հանձնաժողովի և ՄԻԵԴ-ի՝ նույն գործով ընդունված խորհրդատվական եզրակացությունների բովանդակությունը ձևախեղելով՝ վերջիններս անհիմն կերպով որակել է որպես Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածի անորոշությունը հիմնավորող ակտեր այն դեպքում, երբ այդ եզրակացությունները վկայում են ճիշտ հակառակի մասին, սահմանել է, որ ՀՀ Սահմանադրության 1-5 հոդվածները և 6-րդ հոդվածի 1-ին մասը և փաստացի նաև «սահմանադրական կարգ» իրավական եզրույթը բավարար չափով որոշակի չեն, որպեսզի վերջիններիս գործողության փաստացի դադարեցումն իբրև Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածի օբյեկտիվ կողմի հատկանիշ համարվի որոշակի՝ առանց պատշաճ կերպով պատճառաբանելու իր այդ պնդումը, իսկ իրականում կատարելով իրավական պետության սահմանադրական դատարանին անհարիր իրավական պնդումներ։

Արդյունքում Սահմանադրական դատարանի նշյալ որոշման հիման վրա ամբաստանյալ նախկին պաշտոնատար անձանց նկատմամբ հարուցված քրեական գործը Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարանի կողմից կարճվել է։

Սահմանադրական դատարանի այս դատական ակտը․ լինելով անորոշ, անհիմն և կանխակալ, ակնհայտորեն ի ցույց է դնում Սահմանադրական դատարանի քաղաքական մոտիվացվածությունը և Սահմանադրական դատարանի մի շարք դատավորների և նախորդ վարչակազմերի հետ անձնական կապերով կաշկանդված լինելու հետևանքով նրանց վերաբերող հարցով օբյեկտիվ որոշում կայացնելու անընդունակությունը։

   Սահմանադրական դատարանի գործունեության վերոնշյալ ինստիտուցիոնալ և գործնական թերությունները պայմանավորում են հանրության շրջանում այս ինստիտուտի նկատմամբ վստահության ցածր մակարդակը, որը հիմնավորվում է նաև սոցիոլոգիական տվյալներով։ Այսպես Եվրոպական Միության «Արդարադատության մոնիթորինգ ծրագիր Հայաստան» ծրագրի շրջանակներում 2016թ․ կատարված ուսումնասիրությունը փաստում է, որ Հայաստանի հանրության շուրջ 67 տոկոսը չի վստահում դատական համակարգին՝ ներառյալ Սահմանադրական դատարանին[41]։ Համանման տվյալներ են պարունակում նաև ԱՄՆ-ի միջազգային հանրապետական ինստիտուտի (IRI) կողմից Հայաստանում 2019թ․ սեպտեմբեր- հոկտեմբեր ամիսներին անցկացված հարցման արդյունքները[42]։

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐԱԴԱՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌՈՒՑԱԿԱՐԳԵՐԻ ԲԱՐԵՓՈԽՄԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

Վերոշարադրյալն ի ցույց է դնում Հայաստանի սահմանադրական արդարադատության համակարգում առկա կառուցակարգային, քաղաքական և համակարգային խորքային խնդիրները։ Վերջիններս չեն կարող լուծվել կոսմետիկ փոփոխություններով․ հարկավոր են հատու միջոցներ, որոնք կփոխեն սահմանադրական արդարադատության համակարգի կառուցակարգային հիմքերը և կչեզոքացնեն կուսակցական կողմնորոշումներով պայմանավորված արդարադատության իրականացման արատավոր ավանդույթը։

Հաշվի առնելով այն, որ շուրջ 25 տարի Հայաստանում գործում է սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգը, որը քննարկված օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պատճառներով կենսունակ չի գտնվել և պատշաճորեն չի ապահովել Սահմանադրության գերակայությունը և իրավակիրառ պրակտիկայի սահմանադրականացումը՝ նպատակահարմար է քննարկել Հայաստանում սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի ներդման հարցը, որի ներքո առաջարկվում է հետևյալ քայլերի կատարումը՝

1 Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միաձուլում և բարձրագույն դատական ատյանի՝ Գերագույն դատարանի ստեղծում, որը կունենա նորմատիվ իրավական ակտերի՝ ՀՀ Սահմանադրությանը համապատասխանության հարցերով վերջնական որոշում կայացնելու լիազորություն,

2 Բոլոր ատյանների դատարաններին իրենց վարույթում գտնվող գործերով կիրառման ենթակա նորմատիվ իրավական ակտերի՝ ՀՀ Սահմանադրությանը համապատասխանության որոշման լիազորության տրամադրումը՝ տվյալ դատարանի համապատասխան դատական ակտը վերադաս դատական ատյան բողոքարկելու հնարավորությամբ,

3 Գերագույն դատարանի դատավորների նշանակման համար կիրառել այն նույն կարգը, ինչ գործում է գործող Սահմանադրությամբ Սահմանադրական դատարանի պարագայում և  ձևավորել երեք պալատ՝ քրեական, քաղաքացիական և վարչական գործերով, որոնցից յուրաքանչյուրում կգործի տասնմեկական դատավոր, իսկ սահմանադրական գործերը Գերագույն դատարանը կքննի ամբողջ կազմով՝ պլենումի սկզբունքով։

Գերագույն դատարանի ստեղծմամբ Հայաստանի դատական համակարգում կգործի մեկ միասնական բարձրագույն դատական ատյան, որի որոշումները կունենան համապարտադիր նշանակություն բոլոր մնացյալ դատարանների, ինչպես նաև իրավակիրառող պետական մարմինների և այլ սուբյեկտների համար, կլուծվի նաև Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների լիազորությունների հակասության և հարաբերակցության անորոշության հարցը։ Գերագույն դատարանը կմեկտեղի ընդհանուր իրավասության բարձրագույն դատարանի և սահմանադրական ատյանի կարգավիճակները՝ ստանձնելով իրավանախորդ երկու դատարանների լիազորությունները՝ նոր կառուցակարգերով և նորմատիվ նոր միջավայրում։

Նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության որոշման գործառույթ վերապահելով բոլոր ատյանների դատարաններին՝ վերջիններիս հնարավորություն կտրվի իրենց վարույթում գտնվող գործերով իրականացնել Սահմանադրության պաշտոնական մեկնաբանում և հակասահմանադրական ճանաչել և այդ հիմքով չկիրառել օրենքների ու այլ նորմատիվ իրավական ակտերի դրույթներ։ Ընդ որում, ստորադաս դատարանների այդ դատական ակտերը կարող են բողոքարկվել վերադաս ատյաններ՝ ընդհուպ մինչև Գերագույն դատարան, որը լիազորված կլինի կայացնել վերջնական որոշումներ։

Նշված փոփոխությունը, որն ամերիկյան մոդելի եվրոպական իմպլեմենտացիայի դրսևորում է և այս կամ այն ձևով գործում է Իսպանիայում, Պորտուգալիայում, Էստոնիայում, Սկանդինավյան երկրներում, թույլ կտա լուծել սահմանադրական վերահսկողության գործառույթը կենտրոնացնելու և ընդհանուր իրավասության դատարանից այն տարանջատելու հետ կապված մի շարք գործառութային խնդիրներ՝ դատարանների միջև սիներգիայի ապահովում, սահմանադրականության վերաբերյալ որոշումների կիրառում և կատարում, դատական վարույթի ժամկետների անհարկի երկարացման խնդրի էական կանոնակարգում, սահմանադրական իրավունքների արդյունավետ պաշտպանություն։

Առաջարկվող փոփոխությունները կլուծեն այնպիսի հիմնարար սոցիալ-իրավական խնդիր, ինչպիսին է՝ հետհեղափոխական Հայաստանում Սահմանադրական դատարանի նկատմամբ հանրային վստահության ահռելի պակասորդը։ Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միավորումը թույլ կտա ազդարարել դատական համակարգի խորհրդանշական «նոր սկիզբ», դատական համակարգի վերագործարկում՝ այդպիսով կիրառելով դատական իշխանության համակարգում անցումային արդարադատության գործիքակազմ և որպես արդյունք լեգիտիմություն հաղորդելով վերագործարկված դատական համակարգին։

Այս համատեքստում խիստ կարևոր է մատնանշել նաև, որ «նոր սկզբին» զարկ տալը հնարավոր չէ առանց կադրային վերափոխումների։ Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործունեության նկատմամբ հանրային ցածր վստահությունը, այլևայլ ինստիտուցիոնալ խնդիրներից բացի կապված է այդ դատարանների կազմի հետ։ Գերագույն դատարանի ստեղծումը, կարծում ենք, հնարավորություն կտա լուծել գործող դատավորների հետագա պաշտոնավարման և նոր դատավորների նշանակման հարցը՝ Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների վերացման հիմքով դադարած համարելով այդ դատարանների այն դատավորների պաշտոնավարումը և ձեռնարկելով նոր դատավորների նշանակումը, որոնց շարքում կարող են լինել նաև գործունեությունը դադարած նշյալ դատարանների դատավորները, եթե նրանց առաջադրող և հաստատող պետական մարմինները նման որոշումների հանգեն։

Սա կարելի է համարել դատական համակարգի վեթինգի մի բաղադրիչ, որը կլուծի բարձրագույն դատական ատյանի դատավորների բարեվարքության համատարած ստուգման և, ըստ անհրաժեշտության, զտման հարցը։

4ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐԻ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏԱՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՎԵՐԱՆԱՅՈՒՄ

Դատաիրավական համակարգի ֆունկցիոնալության մակարդակի նկատելի բարելավման և այդ թվում նոր բարձրագույն դատական ատյանի գալիք բոլոր հնարավոր կազմերի մասնագիտական որակների, իրավագիտակցության և արհեստավարժության մակարդակի բարձրացման համար հարկավոր է էապես բարելավել կադրային բանկի կրթական և որակավորման աստիճանը։ Այդ նպատակով հարկավոր է ստեղծել ինստիտուցիոնալ և գործնական նախադրյալներ իրապես արհեստավարժ դատավորներ ունենալու համար։ Մասնավորապես, անհրաժեշտ է Արդարադատության ակադեմիայի խորքային բարեփոխում, դատավորների թեկնածուների մրցույթների, ընտրության, նրանց կրթության, վերապատրաստման և առաջխաղացման գործընթացի բարձր արդյունավետության համակարգի ներդրում։ Ըստ այդմ հարկ է վերանայել Արդարադատության ակադեմիայի կազմավորման կարգը՝ դրանում, ի թիվս Արդարադատության նախարարության, Դատախազության և դատարանների ներկայացնուցիչների ընդգրկելով նաև փաստաբանների, Նախագահի և իրավապաշտպան հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների։ Բացի այդ հարկավոր է բարձրացնել նաև Դատավորների ընդհանուր ժողովի ուսումնական, էթիկայի և կարգապահական հարցերով ու դատավորների գործունեության գնահատման հանձնաժողովների կազմավորման և գործունեության թափանցիկությունն ու գործառնման արդյունավետությունը։

Պակաս կարևոր չէ նաև իրավաբանական կրթության նոր հայեցակարգի մշակումը՝ նպատակադրվելով արմատապես վերանայել իրավաբանների պատրաստման ամբողջ կոնցեպտը՝ սկսած դասավանդվող առարկաներից մինչև դասավանդման մեթոդներն ու դասախոսների բարեվարքությունը:

Նշված փոփոխությունների կատարումը հնարավորություն կտա ստեղծել անհրաժեշտ իրավական, քաղաքական և բարոյահոգեբանական հիմքեր դատական իշխանության նկատմամբ հանրության սասանված վստահությունը վերականգնելու և այդպիսով երկրում սահմանադրական օրինականության պաշտպանության մակարդակը բարձրացնելու համար։

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1]    Конституционный мониторинг в механизме конституционнго правообразования, Евразийский юридический портал,  https://www.eurasialegal.info/index.php?option=com_content&view=article&id=4121%253,             Ստեփանյան Ա.  Սահմանադրական մշտադիտարկումը սահմանադրականության մակարդակի  գնահատման հարցում, «Արդարադատություն»  գիտական հանդես, 2018 2 (43), էջ 15-18։

[2]   John Marshall, Marbury v. Madison, and Judicial Review, https://edsitement.neh.gov/lesson-plans/john-marshall-marbury-v-madison-and-judicial-review

[3] Նաև Նազարյան Հ․, Սահմանադրական արդարադատության միջազգային փորձից, 2002թ․, http://www.concourt.am/armenian/structure/members/nazaryan/nazaryan2002.pdf, էջ 5, 8-10, 13-14։

[4] Campillay Emilio AG Constitution and Judicial Review: Comparative Analysis, 2017, p. 9, https://www.researchgate.net/publication/317226092_Constitution_and_Judicial_Review_Comparative_Analysis

[5]   Նաև Mead Lawrence M., Teaching Public Policy: Linking Policy and Politics, Journal of Public Affairs Education, 2013, file:///C:/Users/Admin/Downloads/JPAE-Yildiz-etal-PPinTR-2011.pdf , pp. 389-403։

[6]   Նաև Solyom L., Constitutional Justice-Some Comparative Remarks, Report, Conference “Constitutional Justice and the Rule of Law”, 2003, https://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-JU(2003)030-e 

[7]   Конституции стран мира, библиотека конституций Пашкова Р., https://worldconstitutions.ru

[8]   Նույն տեղում։

[9]  Ֆրանսիայի Սահմանադրության 61-րդ հոդվածի 1-ին մաս

[10]   Stone S. Alec, The Politics of Constitutional Review in France and Europe, International Journal of Constitutional Law, 2007, pp. 84-85, https://watermark.silverchair.com/mol041.pdf?token=AQECAHi208BE49Ooan9kkhW_Ercy7Dm3ZL_9Cf3qfKAc485ysgAAAlIwggJOBgkqhkiG9w0BBwagggI_MIICOwIBADCCAjQGCSqGSIb3DQEHATAeBglghkgBZQMEAS4wEQQM6QB0i7hXy8KoPjEVAgEQgIICBWpDUiRPAGnc8Y46mPh05C6hb2TSzn3ZFly9rFNhhcj_WFwiw7GNYttyMIWzrdhdvFUXwiYBbqyUaBygyVPJua_jlX-5qApZ84WIbNurAae0VGdom842qEBGw6Z6l_zMvMXFBJzKExZ6JEbRbZ06XaAR-x8iKgMVccwk3bK7ssAVWJjkxTOPsGIULo7xlc17JyQeOIHfRT2ROI1w6HA1zf-vcFX9q6hLOJOW5gq0cDXRzzxf_OngppxZuSwgLRbJnrK4uiLnIp8Le3PXK4EY6B_VvY-CmHrFcnMxNtjp4heiUPif_2zbLYKiCmUBXYwxqSje-N9Zm5Z2wkqpO0BM-yMzG1xo3SGGvfWljm7wfULyz7aL1SV1OAy5QrU1HP1lBG3hF4HiaWNHdlMMM6oneSWkaGbO5q55YczSFtdgdCsiJCjIwYkboQ-Y0ht9a01kNTA22b5neQYyIX0-lQYmVQnowgdjbU_NTw4KxWXK8sdv0j1zBjGCyYo_ApRVbTx5Ox4PWNPgLTOlguZ3MBC9vTXw-8EIfDXryQD1HGaHQN4jf3U3dtI6Z064KZIxKtYfBcfgMmY6995qWyplChwcla7UyMuw5Vm4EDBWWwQ_GGqnJXkek9WQDj4U-ciEuS5zxe-hPBu_HAReZdyhKqmg3VIGLUsfREA1HES8LMOG7mnMM_EaHn4

[11]  Kelsen H․ La garantie juridictionnelle de la Constitution [ The Jurisdictional Protection of the Constitution ], 44 R.D.P. 197 (1928) pp. 221-241։

[12]  European Commission for Democracy Through Law (Venice Commission),  Study on Individual Access to Constitutional Justice, 2010, p. 23, https://www.venice.coe.int/WebForms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2010)039rev-e

[13] Նաև Stone S. Alec, նշվ․ աշխ․, էջ 89։

[14]  Նաև նույն տեղում, էջ 10։

[15] Իրավունքի  և քաղաքականության հարաբերակցության մասին,  Սաֆարյան Գ, Դիլանյան Ա․․, Մելքոնյան Դ, Մեղրյան Ս, Ստեփանյան Վ և այլք,  Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության մեկնաբանություններ,  «Իրավունք», 2010թ․, էջ 918-920։

[16]   Նույն տեղում, էջ 13-14, Campillay Emilio AG, նշվ․ աշխ․, էջ 20։

[17] Гаджиев Г., Самостоятельная и сильная судебная власть, 2003, http://www.concourt.am/armenian/con_right/3.21-2003/G.%20Hajiev.htm

[18] Марченко М.Н. Судебное правотворчество и судейское право, 2017, с. 76-77, Гаджиев Г.А., Конституционный принцип самостоятельности судебной власти в Российской Федерации на основе решений Конституционного суда РФ, Журнал российского права, 2003, N, с.10-11.

[19]    Милчакова О., Конституционный суд Македонии как гарант верховентства права, Конституционное правосудие, выпуск 1(59) 2013г., с. 58-59․

[20] Սահմանադրական դատարանի 2006-2019թ․ հաղորդումներ, http://www.concourt.am/armenian/report/index.htm

[21]   Բարձրագույն դատական խորհրդի տարեկան հաղորդում, Երևան 2019թ․, էջ 52, http://new.court.am/storage/uploads/files/service-page/T63G7RkWdVgDqUNjPVQM5ddAQiTGmCyQJhrhWaXm.pdf?fbclid=IwAR2Wruyn9nr0apSwlqOUUMT3CQjEtsTgi7AOHX0pdNOA8EMrAr0QmjbqaoQ

[22]   Սահմանադրական դատարանի 2008թ․ հաղորդում, էջ 4, 2009թ․ հաղորդում, էջ 4, http://www.concourt.am/armenian/report/index.htm

[23]   Սարգսյան Ա․, Դատարանների սահմանադրական հարցումները  մարդու սահմանադրական արդարադատության իրավունքի համատեքստում, Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 2014 (3), էջ 160, http://lraber.asj-oa.am/6353/1/2014-3(155).pdf

[24]   Туманянц Е., Полномочия судов по обращению в конституционный суд Республики Армения с запросом о проверке конституционности закона  как условие реализации принципа самостоятельности судов и судебной власти, Вестник Омской юридической академии. 2016. № 4 (33),  с.4-8:

[25] Օրինակ Սահմանադրական դատարանի 06․03․2012թ․ որոշում, ՍԴՈ-1010

[26]  Roagna I, The right to trial within reasonable time under Article 6 ECHR a practical handbook, 2018, p. 5, https://rm.coe.int/the-right-to-trial-within-reasonable-time-eng/16808e712c, Զիմմերմանը և Շտայներն ընդդեմ Շվեյցարիայի, վճիռ, 13․07․1983թ․ և այլն։

[27]     Delledonne J., Constitutional Courts, Relation to Supreme Courts, Max Planck Encyclopedia of Comparative Constitutional Law, 2017  file:///C:/Users/Admin/Downloads/SSRN-id3065471.pdf , p.9, Garlicki L  Constitutional Courts Versus Supreme Courts International Journal of Constitutional Law, Vol. 5, Issue 1, 2007, p.44, 50-63, https://watermark.silverchair.com/mol044.pdf?token=AQECAHi208BE49Ooan9kkhW_Ercy7Dm3ZL_9Cf3qfKAc485ysgAAAlEwggJNBgkqhkiG9w0BBwagggI-MIICOgIBADCCAjMGCSqGSIb3DQEHATAeBglghkgBZQMEAS4wEQQMpF_Pi33PCR2uN0UVAgEQgIICBADLvPDiYOEj275S8I7ypJXeXEniR0HBJxNXz4yDyiQxCZmfG0rWx4OpUIwAPQCu7CAQUQSikySZo-U6iXspQeTzEqZwcOPklFHAsmSxNiPkqlU-UFLXA0UDVPiIfiEw6AGE-Xcm5D0IXfCa5ebAhwiRr3nCzQIJBZYiWdnVle3YxTUhgxNsPtnMQ3SNAugbhPkiHr4Acd-sSUhGHDR4TWj-S2VjWWCuShmg0dJCl0atmj1ySI8BubmJx7Yy6Y2FLMggDtWcaY0xnRZZaTdU7E_4-62idXoJVdAqxScEV6-iKQKqRQd2O4y_yzJqyPRInuTEaigjnxdEGJGl2HzpNLLMN9mXs_9zWhcX10QjtoSPZMjg2hOhCf2y-ODkaQCERZl5it5lN6q5mn1LsjMVzTh4Keur2ip9jJ56-bM82OzlzuKC5yfVH5c4I8hN7ktQIa72c6zVm8dzrd1lpQweCcON78oVfy8qn5DajIUIQG754Uy8VOWGUhCp302i0PWPhpQjc3b58csVsuDJTwb-BTmEFL0J_vaBDw6cNi2F2a6lPV47DibX0iRdY2fVW42kNHSI53lPt_tRnTLs2lcFd5IR6bX9mAVqoQGXz1pvfe5qS2ubsp_zMVup_Z7ldpq_XPKzATI3H0No5w4goDcod-Yzg5YKz0GhldDljJj6FhvLxXj-Bg

[28]   Նշված երկրների սահմանադրությունները, Конституции стран мира, библиотека  конституций, Пашкова Р.,  https://worldconstitutions.ru

[29] Նաև Хессе К.,  Основы Конституционного права ФРГ М., 1981, с. 237:

[30] Սահմանադրական դատարանի 2006-2019թթ․ տարեկան հաղորդումները, http://www.concourt.am/armenian/report/index.htm

[31] Սահմանադրական դատարանի 2006-2019թթ․ տարեկան հաղորդումները http://www.concourt.am/armenian/report/index.htm, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի որոշումներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումներն ու դրանց իրացումը, ուղեցույց- ձեռնարկ, հատոր 1 և հատոր 2, խմբ Դանիելյան Գ, Երևան, 2016թ․

[32]  Վճռաբեկ դատարանի քրեական պալատի դատավորների հայտարարությունը՝ ուղղված ԲԴԽ-ին,  https://news.am/arm/news/514336.html

[33]   Նաև Beširević V., «Governing without Judges»: The Politics of the Constitutional Court in Serbia // International Journal of Constitutional Law, Volume 12, № 4, 1 October 2014, p. 955, Половченко К Актуальные вопросы производства в конституционном суде Сербии, https://cyberleninka.ru/article/n/aktualnye-voprosy-proizvodstva-v-konstitutsionnom-sude-serbii/viewer

[34]  Հետխորհրդային տարածքում սահմանադրական դատարանի և քաղաքական իշխանության միջև փոխհարաբերությունների մասին, Саттер Д., Провокация, 2013, https://www.svoboda.org/a/25124710.html, Gaeta P The Armed Conflict in Chechnya before the Russian Constitutional Court, 7 Eur. J. Int’l L.,  Cameron R Putin’s Federal Reforms and the Consolidation of Federalism in Russia: One Step Forward, Two Steps Back!, 36(1) Communist & Post-Communist Stud. 29 (2003),  Parlett W Valery Zorkin’s State and Revolution, Brookings (Feb. 13, 2012), t http://www. brookings.edu/research/opinions/2012/02/13-russia-zorkin-partlett”>http://www.brookings.edu/ research/opinions/2012/02/13-russia-zorkin-partlett., Mazmanyan A. Judicialization of politics: The post-Soviet way, International Journal of Constitutional Law, Volume 13, Issue 1, 2015, pp. 200-218 

[35] Հայաստանի Հանրապետությունում վիճահարույց ընտրական գործընթացների մասին միջազգային հեղինակավոր կազմակերպությունները` ԵԱՀԿ-ը, ԵԽ-ը, Հյումըն Րայթս Ուոթչը և այլք, ինչպես նաև ժողովրդավարական բազմաթիվ առաջատար պետություններ՝ մասնավորապես ԱՄՆ-ը մշտապես հեղինակել են քննադատական փաստարկված զեկույցներ և հայտարարություններ՝ մատնանշելով օրենսդրական բացթողումները, իրավակիրառ անկատար պրակտիկան և ընտրախախտումների բազմաթիվ դեպքեր, որոնք ձևախեղել են Հայաստանում տեղի ունեցած ընտրությունները, որոնք, սակայն, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի որոշմամբ համարվել են օրինական, մասնավորապես հետևյալ հղումները՝ https://www.hrw.org/report/2009/02/25/democracy-rocky-ground/armenias-disputed-2008-presidential-election-post-electionhttps://www.azatutyun.am/a/3552226.htmlhttp://semantic-pace.net/tools/pdf.aspx?doc=aHR0cDovL2Fzc2VtYmx5LmNvZS5pbnQvbncveG1sL1hSZWYvWDJILURXLWV4dHIuYXNwP2ZpbGVpZD0xNzY0MyZsYW5nPUVO&xsl=aHR0cDovL3NlbWFudGljcGFjZS5uZXQvWHNsdC9QZGYvWFJlZi1XRC1BVC1YTUwyUERGLnhzbA==&xsltparams=ZmlsZWlkPTE3NjQzhttps://www.osce.org/odihr/elections/armenia/14054?download=true, https://www.csce.gov/sites/helsinkicommission.house.gov/files/2003%255FArmenia%255Felections.pdf, http://hrlibrary.umn.edu/research/armenia/HRW_report2005.pdf

[36]    Կարեն Անդերասյան․ ՄԻՊ գրասենյակի 40 իրավաբաններն էլ չեն կարողանում մեկնաբանել ՍԴ որոշումը, https://mediamax.am/am/news/politics/9851

[37] Սահմանադրական դատարանի որոշում, 07․07․2015թ․, թիվ ՍԴՈ — 1224

[38]   Սաֆարյան Գ, Դիլանյան Ա, Մելքոնյան Դ, Մեղրյան Ս, Ստեփանյան Վ և այլք, նշվ․ աշխ․, էջ 40։

[39]   Նույն տեղում։

[40]   Սաֆարյան Գ, Դիլանյան Ա, Մելքոնյան Դ, Մեղրյան Ս, Ստեփանյան Վ և այլք, նշվ․ աշխ․, էջ 42։

[41] Եվրոպական Միության «Արդարադատության մոնիթորինգ» ծրագիր Հայաստան, Արդարադատության ոլորտի վերաբերյալ հանրության կարիքները և ակնկալիքները Հայաստանում, էջ 111, http://www.justice.am/storage/files/legal_acts/legal_acts_1057954891731_Justice_Monitoring.pdf?fbclid=IwAR2VSEzYlaP6rV2ig39A5wzNmwHKg1qqfOxTn0ZHlBN8H1wZtrP0lYoNBv4

[42]   Public Opinion Survey: Residents of Armenia, September–October 2019, https://www.iri.org/sites/default/files/wysiwyg/iri_poll_armenia_september-october_2019.pdf

Ադրբեջանում կտրուկ բարձրացել են գազի և դեղորայքի գները

Ադրբեջանի սակագների խորհուրդը ոչ միայն կրկնապատկել է գազի գինը բնակչության մեծ մասի համար, այլև բարձրացրել է դեղամիջոցների գները: Շուրջ 50 անուն դեղորայք թանկացել է 10-40%-ով: Այդ մասին հայտարարել է ադրբեջանցի ընդդիմադիր գործիչ Հեբիբ Մունթեզիրը:

Եվրոպայում ապաստանած ընդդիմադիր գործիչն ընդգծել է, որ այդ որոշումն անբարեխղճություն է նրանց կողմից, որոնց պատկանում է Ադրբեջանի դեղորայքի մենաշնորհը: Մունթեզիրը նաև նշել է, որ որոշումը կայացնողները հաշվի չեն առել հետպատերազմական իրավիճակը երկրում, երբ բազմաթիվ քաղաքացիներ դեղորայքի կարիք ունեն, դեղերն անորակ են: Ընդդիմադիրը հիշեցրել է նաև երկրում համաճարակային իրավիճակի մասին:

Նկարը` © Իլյա Վառլամով \ Բաքու

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Նոր անվանակոչություններ` Բյուրականի աստղադիտարանում

ՀՀ ԳԱԱ Վ․ Համբարձումյանի անվան Բյուրականի աստղադիտարանի (ԲԱ) ստեղծման և կայացման գործում մեծ ավանդ ունեցած անձանց հիշատակը հավերժացնելու նպատակով, ինչպես նաև աստղադիտարանի 75-ամյակի կապակցությամբ, օրերս կայացած ԲԱ գիտական խորհրդի որոշման հիման վրա, աստղադիտարանի մի շարք կառույցներ և տարածքներ ևս անվանակոչվել են։

Աստղադիտարանի մամուլի ծառայության հաղորդմամբ` այսուհետ Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնական տարածքում գտնվող Վիկտոր Համբարձումյանի տուն-թանգարանի ու հյուրատան միջև ընկած հրապարակը կկոչվի «Բադալյանի հրապարակ»` Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնադիրներից մեկի՝ աստղագետ Հայկ Բադալյանի անունով, ԲԱ հյուրատունը՝ «Սաֆարյանի անվան հյուրատուն»` աստղադիտարանի ճարտարապետական համալիրի առաջին հերթափոխի գլխավոր ճարտարապետ, ակադեմիկոս Սամվել Սաֆարյանի անունով, իսկ ԲԱ ծառայողական բնակելի շենքերի գիտավանն այսուհետ կկրի «Աստղավան» անվանումը։

Հիշեցնենք, որ ավելի վաղ տեղի էին ունեցել մի շարք կառույցների անվանակոչություններ։ Այդ ժամանակ անվանակոչվել էին ԲԱ կարևորագույն երկու աստղադիտակները (2․6մ-ը՝ Իոաննիսյանի անվան և 1մ-ը՝ Մարգարյանի անվան), Վիկտոր Համբարձումյանի ընտանեկան և այլ աստղագետների գերեզմանատունը («Բյուրականի աստղադիտարանի պանթեոն») և ԲԱ հիմնական մուտքը («Աստղային դարպասներ»)։

Նկարը` © BAO \ ԲԱ հյուրատուն

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Ստյոպա Սաֆարյանն ու Մեծ Բրիտանիայի դեսպանը տարածաշրջանային հարցերի լայն շրջանակ են քննարկել

Մայիսի 20-ին Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտի (ՄԱՀՀԻ) հիմնադիր և հետազոտական ծրագրերի ղեկավար, Հանրային խորհրդի նախագահ Ստյոպա Սաֆարյանը հյուրընկալել է Հայաստանի Հանրապետությունում Նորին Մեծություն Թագուհու դեսպան Ջոն Գալագերին ու Քաղաքական և մամուլի հարցերով բաժնի ղեկավար Ստիվ Դոդզին:

ՄԱՀԻԻ-ի լրատվական ծառայության հաղորդմամբ` դեսպանը հետաքրքրվել է Ինստիտուտի գործունեությամբ և իրականացվող ծրագրերով, ինչպես նաև ծանոթացել փորձագիտական թիմի անդամների հետ:

Հաղորդագրության համաձայն` հանդիպման ընթացքում քննարկվել է տարածաշրջանային հարցերի լայն շրջանակ: Հանդիպման մասնակիցները հետազոտական աշխատանքների բնագավառում համագործակցության ու կանոնավոր հաղորդակցության շահագրգռվածություն են հայտնել։

Նկարը` © AIISA

Միացեք մեր Telegram ալիքին

ՀՀ բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները 1992-2020թթ․ և 2020թ․ ժողովրդագրական գործընթացները

Վերջին շրջանում շատ են մտահոգություններն առ այն, թե Հայաստանի Հանրապետության որ նախագահի (ներկա փուլում վարչապետի) կառավարման ժամանակաշրջանում է տեղի ունեցել ամենամեծ արտագաղթը Հայաստանից։ Բնականաբար պետք է հաշվի առնել նաև ժամանակահատվածները, քանի որ նախորդ դարի 90-ականների սկզբի իրադարձությունների հետևանքով տեղի ունեցած արտագաղթն ամենամեծն է եղել։ 1994թ․ հաջորդած տարիներին ևս տեղի ունեցած արտագաղթի հետևանքով Հայաստանի Հանրապետությունը զրկվել է հսկայական մարդկային ներուժից, որի հետևանքները ներկայումս ցայտունորեն արտահայտվում են։

            Արտագաղթի խնդիրն այն է, որ դրա ցուցանիշները ներկայացնելու համար երբեմն օգտագործվում են ՀՀ սահմանային անցակետերով իրականացված մուտքերի և ելքերի սահմանային գրանցումների տվյալները, որոնք բուն միգրացիայի ցուցիչ չեն, սակայն այդ տվյալները ևս օգտագործվում են միգրացիայի մնացորդի հաշվարկման ժամանակ։ Հնարավոր է, որ ՀՀ սահմանային անցակետերով իրականացված մուտքերի և ելքերի ընդհանուր ցուցանիշը լինի դրական, սակայն միգրացիոն սալդոն՝ բացասական։ Եվ սրանից հետևում է այն ընկալումը, որ տեղի է ունեցել ներգաղթ, թեև միգրացիոն սալդոն ցույց է տալիս հակառակը։ Այս պարագայում, բնականաբար, միգրացիայի գնահատման ցուցիչ է համարվում միգրացիայի մնացորդի ցուցանիշը, որը, ցավոք, Հայաստանի Հանրապետությունում միայն 2020թ․ է դրական եղել, այն էլ կորոնավիրուսի հետևանքով փակ սահմանների և տեղաշարժերի սահմանափակման արդյունքում։

Աղյուսակ 1․ Մշտական բնակչության թվաքանակի փոփոխության բաղադրիչները 1992-2020թթ.[1](հազ․ մարդ)

ՏարիԲնակչության թվաքանակը տարեսկզբինԸնդհանուրհավելաճԲնական հավելաճՄիգրացիայի մնացորդԲնակչության թվաքանակը տարեվերջինՏարեկանհավելաճ/նվազում %  
19923633,3-169,644,7-214,33463,7-4,67
19933463,7-107,031,6-138,63356,7-3,09
19943356,7-96,426,5-122,93260,3-2,87
19953260,3-11,524,1-35,63248,8-0,35
19963248,8-2,823,2-26,03246,0-0,03
19973246,0-7,820,0-27,83238,2-0,24
19983238,2-6,116,2-22,33232,1-0,19
19993232,1-5,212,4-17,63226,9-0,16
20003226,9-11,610,3-21,93215,3-0,36
20013215,3-7,08,1-15,13208,3-0,22
20023208,3-17,16,7-23,83191,2-0,53
20033191,2-17,49,8-27,23173,8-0,55
20043173,8-17,811,8-29,63156,0-0,56
20053156,0-19,211,1-30,33136,8-0,61
20063136,8-19,410,4-29,83117,4-0,62
20073117,4-20,113,3-33,43097,30,64
20083097,3-20,513,8-34,33076,8-0,66
20093076,8-21,616,8-38,43055,2-0,68
20103055,2-20,716,9-37,63034,5-0,68
20113034,5-13,115,4-28,53021,4-0,43
20123021,4+5,514,9-9,43026,9-0,18
20133023,9-9,814,6-24,43017,1-0,32
20143017,1-6,515,3-21,83010,6-0,22
20153010,6-12,013,9-25,92998,6-0,40
20162998,6-12,512,4-24,92986,1-0,42
20172986,1-13,410,6-24,02972,7-0,45
20182972,7-7,410,8-18,22965,3-0,25
20192965,3-5,69,8-15,42959,70,19
20202959,24,43,31,12964,3+0,20

Ինչ վերաբերում  է 2020թ․ գրանցված դրական ժողովրդագրական գործընթացներին, ապա Հայաստանի Հանրապետությունում գրանցվել է մշտական բնակչության թվաքանակի աճ: 1991թ․-ից ի վեր առաջին անգամ, նաև կորոնավիրուսի համավարակի հետևանքով փակ սահմանների պայմաններում Հայաստանում գրանցվել է միգրացիայի մնացորդի դրական  ցուցանիշ, որը կազմել է 3300 մարդ։ Ընդ որում, 2018թ․ միգրացիայի մնացորդը բացասական էր՝ 18,2, իսկ 2019թ․՝ 15,4 հազար մարդով: Բնական հավելաճի, ինչպես նաև միգրացիոն դրական ցուցանիշի շնորհիվ է, որ Հայաստանի բնակչությունը 2020թ․ աճել է 4400 մարդով և տարվա վերջին կազմել է 2964,1 հազար մարդ:

Հայաստանի Հանրապետության բնական շարժի ցուցանիշները 2017-2020թթ (հազ մարդ)
 2017201820192020
Բնակչության թիվը2972,92965,12959,22964,1
Ծնվածներ37699365743604136448
Մեռելածիններ637632605450
Մահացածներ27367256452625235571
Բնականհավելաճ103321085798791077
Ամուսնություն15214148221556112179
Ամուսնալուծություն3940381938793155
Սահմանահատումների ելքի և մուտքի հաշվեկշիռ, որից    
Ընդհանուր-2689715313-652912093
ՀՀ անձնագրերով-36191-4588-458542786

1 Ծնվածներ

2020թ․ բնակչության շարժի դրական դրսևորումներից է ծնունդների բացարձակ թվի աճը, որը 2019թ․ համեմատ աճել է 1,1 տոկոսով կամ 407 երեխայով և կազմել 36․448 երեխա: Ընդ որում, ծնունդների ընդհանուր թվի 52,3 տոկոսը տղաներ են, իսկ 47,7-ը՝ աղջիկներ: Ծնունդների թվաքանակի աճի նախապայման է դիտարկվում վերարտադրողական տարիքի մարդկանց դրական սպասումները, ինչպես նաև այն հանգամանքը, որ 2020թ․ հուլիսի 1-ից մեկնարկած ժողովրդագրական իրավիճակի բարելավման ծրագրերից, մասնավորապես 1-ին և 2-րդ երեխայի բարձրացված միանվագ դրամական նպաստից օգտվելու համար (1-ին երեխայի պարագայում՝ 50 հազար դրամ և 2-րդի պարագայում՝ 150 հազար դրամ, որը դարձավ 300 հազար դրամ) ծնողները, հնարավոր է, երեխայի ծնունդը պլանավորել էին 2020թ․ հուլիսի 1-ից հետո։

Վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ 2020թ․ 1-ին կիսամյակում ծնունդների բացարձակ թիվը նվազել է 181-ով, իսկ 2-րդ կիսամյակում աճել է 588-ով, որոնց տարբերությունն էլ 2020թ․ գրանցված 407 երեխայի հավելաճն է։ Միաժամանակ, հարկ է նշել, որ կորոնավիրուսն ու Արցախյան 2-րդ պատերազմը որևէ ազդեցություն չեն ունեցել  ծնունդների վրա, քանի որ կորոնավիրուսի համավարակի տարածման պահին, այսինքն 2020թ․ մարտ ամսից հաշվարկած մինչև տարեվերջ, ծնունդներն արդեն իսկ պլանավորված էին։

3 Մեռելածիններ

Հարկ է նշել, որ վերջին տարիներին, նաև բժշկական ծառայությունների որակի բարձրացման հետևանքով մեռելածին նորածինների թվաքանակի կրճատում է դիտարկվում։

4 Մահացածներ

Կորոնավիրուսի համավարակն ու Արցախյան 2-րդ պատերազմն էականորեն ավելացրեցին մահերի թիվը, և 2020թ․ նախորդ տարվա համեմատ մահերի բացարձակ թիվն աճել է 35,1 տոկոսով կամ 9185 մարդով: Մահացածների այսպիսի բարձր ցուցանիշ վերջին անգամ Հայաստանում գրանցվել է 1988թ․, երբ Սպիտակի երկրաշարժի հետևանքով Խորհրդային Հայաստանում գրանցվել էր 35567 մարդու մահ: Մահացությունների աճի հիմնական պատճառ են հանդիսացել արյան շրջանառության համակարգի հիվանդություններից մահացածների թվի ավելացումը՝ 2987-ով, շնչառական օրգանների հիվանդություններից՝ 841-ով, կորոնավիրուսից՝ 3405 մարդ և հիվանդացության ու մահացության արտաքին պատճառներից՝ 2136-ով ավելի գրանցված դեպքով: Ընդ որում, հիվանդացության և մահացության արտաքին պատճառներից բաժնում մահերի 2291 դեպք գրանցվել է Արցախյան 2-րդ պատերազմի ժամանակ։

5 Բնական հավելաճ

Մահերի վերոնշյալ աճի պայմաններում Հայաստանի Հանրապետությունում գրանցվել է 1991թ․-ից ի վեր արձանագրված բնական աճի ամենացածր ցուցանիշը, որը 2020թ․կազմել է 1077 մարդ և նախորդ տարվա նույն ցուցանիշից պակաս է 8778 մարդով:

6․Ամուսնություն և ամուսնալուծություն

Կորոնավիրուսի համավարակն ու պատերազմն ազդել են նաև պաշտոնապես գրանցված ամուսնությունների թվաքանակի վրա և 2020թ․, ի տարբերություն 2019թ․, նվազել է 3382 դեպքով և կազմել 12719 ամուսնություն: Նույն ժամանակահատվածում ամուսնալուծությունների թիվը կրճատվել է 725-ով և կազմել է 3155 դեպք:

7․Ելքի և մուտքի հաշվեկշիռ

Կորոնավիրուսային համավարակի հետևանքով փակ սահմանների և մասնավորապես 2020թ․ մարտ, ապրիլ, մայիս, հունիս ամիսներին տնտեսական և սոցիալական դժվարությունների հետևանքով ՌԴ-ից մեր հայրենակիցների մեծ ներհոսքով պայմանավորված՝ 2020թ․, 2011թ․-ից ի վեր առաջին անգամ ՀՀ սահմանային անցակետերովիրականացված մուտքերի և ելքերի՝ ՀՀ փաստաթղթերով գրանցումներն ունեցել են դրական ցուցանիշ՝ 42․786 մարդ: 2019թ․ ՀՀ փաստաթղթերով մուտքերի և ելքերի տարբերությունը բացասական էր 6529 մարդով:

Արտակ Մարկոսյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, ժողովրդագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1]Հայաստանի ժողովրդագրական ժողովածու 2020թ․, Բնակչություն, էջ 39։

Մանե Թանդիլյանն ու Մեսրոպ Առաքելյանը «Ապրելու Արցախ» հիմնադրամ են ստեղծում

Արցախի Հանրապետության Աշխատանքի, սոցիալական և միգրացիայի հարցերի նախարար Մանե Թանդիլյանը հայտնել է, որ ՀՀ Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախկին նախարար Մեսրոպ Առաքելյանի հետ նախաձեռնել են «Ապրելու Արցախ» հիմնադրամի ստեղծման մասին: Գրառումը ներկայացնում ենք ամբողջությամբ.

«Արցախյան պատերազմից հետո Արցախի նկատմամբ հոգածությունը և այն հզորացնելու հանձնառությունը պետք է դառնա համայն հայության կարևորագույն առաքելություններից մեկը՝ Արցախը նորովի ապրեցնելու համար:

Պատերազմի ողբերգական հետևանքները, մարդկային կորուստները անվերականգնելի են, սակայն մենք պարտավոր ենք ապրեցնել Արցախը նաև հանուն իրենց կյանքը զոհած հայորդիների հիշատակի: Արցախի և արցախցու մասին խոսում են բոլորը, երբեմն գալիս Արցախ՝ նկարվելու, մինչդեռ անցյալի ու ներկայի հավերժ բանավեճի մեջ, մենք կորցնում ենք ապագան՝ այն նորից վերածելով ներկայի ու անցյալի միջև կործանիչ առճակատման շրջապտույտի:

Առանց ապրող Արցախի, ապրող արցախցու, քաղաքական տեքստերը չունեն որևէ արժեք: Ընդ որում, Արցախն ապրեցնելու համար պետք է նվիրում, ոչ թե պաշտոն կամ կարգավիճակ:

Արցախի նկատմամբ մեր հոգածությունը բազմաթիվ նվիրյալ հայրենասերների հետ փորձել ենք իրականացնել սկսած պատերազմից անմիջապես հետո՝ կարևորելով անհատական ջանքը՝ որպես համատեղ նպատակի՝ Արցախն արագ վերակենդանացնելու և ապրեցնելու հաջողության գրավական:

Արցախն այսօր ապրում է, ապրում է՝ ի հեճուկս շատերի: Արցախցին ապրում է` իր երեխայի որակյալ կրթության սպասումով, ավելի լավ աշխատանքի ձգտումով, ավելի ուժեղ Արցախ ունենալու երազանքով: Մենք այդ նպատակների ու երազանքների կողքին ենք՝ անկախ մեր ներկայի ու ապագայի կարգավիճակների:

Մենք նախաձեռնում ենք «Ապրելու Արցախ» հիմնադրամի ստեղծումը, որի նպատակը բացառապես լինելու է Արցախում տնտեսական զարգացման, կրթական, առողջապահական, սոցիալական ծրագրերի արդյունավետ իրականացումը՝ հանուն Ապրելու Արցախի:

Մենք հավատում ենք, որ բազմաթիվ նվիրյալներ կմիանան մեր նախաձեռությանը՝ Արցախը դարձնելով իրենց ապրելու մի փոքր, բայց կարևոր մասը»:

Թանդիլյանը նաև խոստացել է առաջիկայում առավել մանրամասն տեղեկացնել նախաձեռնության մասին:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

3 օր է Տավուշում եմ. ամեն ինչ հանգիստ է եղել ու կա. Սաֆարյան

Մամուլում շարունակում են տարածվել խուճապ առաջացնող տեղեկությունները ՀՀ սահմանի տարբեր հատվածներում լարվածության մասին: Դրանցից մի քանիսը` Սյունիքի և Գեղարքունիքի մասին, արդեն որոշակիորեն պարզաբանվեցին պատկան մարմինների կողմից, շեշտվեց, որ զինված միջադեպեր չեն գրանցվել: Այժմ նոր լուրեր են սկսել տարածվել, այս անգամ` Տավուշից: Հանրային խորհրդի նախագահ, ՄԱՀՀԻ հիմնադիր Ստյոպա Սաֆարյանը հայտնում է, որ Տավուշում ամեն ինչ հանգիստ է: Նրա գրառումը ներկայացնում ենք ստորև` ամբողջությամբ.

«3 օր է Տավուշում եմ։ Իմ տան գտնվելու վայրի մասին քանիցս գրել եմ’ գյուղի «դիտարկվող տեղամաս»-ում, թուրքի պոստից ուղիղ նշանառությամբ 1 կիլոմետր։ Արդեն 4-րդ զանգն եմ ստանում Բաղանիսում (իմ տունը Բաղանիս Ոսկեվան հատման կետում է), Ոսկեպարում «մարտերի» ու կրակոցների մասին։

Բառացիորեն կես ժամ առաջ ընկերոջս հետ գտնվել եմ մի վայրում, որը թուրքի պոստից 300-500 մետր է հեռու։ Այն պոստից, որը նայում է Ոսկեվանին, Բաղանիսին, Ոսկեպարին։ 3 օր է Տավուշում հանգիստ է, սիրելի հայրենակիցներ։ Այսքանը դրա համար եմ գրում, որ հասկանաք, թե որքան մոտ եմ սահմանին։

Ու ցավոք կարգավիճակս խանգարում է ամենավերջին բառերը գրեմ Տավուշի եւ ողջ Հայաստանի հանրության անդորրը խանգարող այդ թուրքերին, Ալիևի վկաներին, ստորներին, որոնք ոչ մի սրբություն ու կարմիր գիծ չունեն։ Սիրելի ժողովուրդ, հանգիստ եղեք։ Ամեն ինչ հանգիստ է եղել ու կա»։

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Քննարկվում է Չեմպիոնների լիգայի եզրափակիչը Թուրքիայի փոխարեն Անգլիայում անցկացնելու հարցը

Անգլիայի ֆուտբոլային ասոցիացիան Եվրոպական ֆուտբոլային ասոցիացիաների միության (UEFA) հետ քննարկում է Չեմպիոնների լիգայի եզրափակիչ խաղը Թուրքիայի փոխարեն Մեծ Բրիտանիայում անցկացնելու հնարավորությունը:

Լոնդոնում նշել են, որ անգլիական երկու ակումբներ են անցել եզրափակիչ, ուստի պատրաստ են ընդունել խաղը, սակայն որոշումն ՈՒԵՖԱ-յինն է: Առաջարկի հիմքն այն է, որ Մեծ Բրիտանիան Թուրքիային ներառել է «կարմիր» ցանկում, որտեղ ուղևորությունն արգելված է: Այդ երկրներից վերադառնալու դեպքում անհրաժեշտ է սեփական միջոցներով 10 օր հյուրանոցում կարանտին անցկացնել:

Մրցաշարի եզրափակչում են հայտնվել Մանչեսթր Սիթին և Չելսին: Եզրափակիչ խաղը նախատեսված էր անցկացնել մայիսի 29-ին` Ստամբուլի Օլիմպիական մարզադաշտում: Այն տեղավորում է մինչև 80 հազար հանդիսատես, սակայն սպասվում է, որ խաղին կթույլատրվի 25 հազար մարդկանց մուտքը:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Քաղաքացիական ինստիտուտները հետպատերազմյան Իսրայելում` որպես բանակի զարգացման գործոն

Քաղաքացիական ինստիտուտների կողմից իրականացվող գործունեությունը երկրի ներսում բավականին կարևոր է իշխանությունների կողմից ավելի թափանցիկ, հաշվետու և պատասխանատու գործելակերպի համար: Այսինքնայս ինստիտուտները հանգեցնում են պետության որակապես առավել զարգացմանը, երբ երկրում քաղաքացիները մասնակից են դառնում երկրի ղեկավարման գործընթացին, իսկ իշխանությունները պատասխանատու են դառնում հասարակության առջև: Այս գործոններն իրենց ազդեցությունն ունեն նաև Զինված ուժերի (ԶՈւ)վրա: Սա կարևոր է հատկապես պաշտպանական ոլորտի կառավարման համար, այդ թվում՝ ԶՈւքաղաքացիական վերահսկողության ապահովման առումով, իսկ երկրում մեծացող ժողովրդավարական գործընթացներն էլ իրենց որոշակի ազդեցությունն են ունենում ԶՈՒ-ի վրա: Սա ունի երկու հիմնական պատճառ՝ նախ հասարակությունում քաղաքացիների պահանջատիրության և տեղեկատվություն ստանալու պահանջի մեծացումը և երկրորդ՝ հանրային կառավարման նկատմամբ քաղաքացիների վստահությունն ու աջակցությունն ունենալու անհրաժեշտությունը:

 Ուստի հասարակություն-քաղաքացի կապը պետք է լինի անխախտելի, երկուստեք գործենհամաժամանակացված, որն էլ կհանգեցնի հասարակության կողմից բանակի կազմակերպման, ինչպես նաև բանակի մասին պատկերացումների և կերպարի փոփոխության: Երկրի ԶՈւ-ի նկատմամբ քաղաքացիական վերահսկողության հաստատման արդյունավետությունը պայմանավորված է տվյալ հասարակության ժողովրդավարացման, բարեկեցության աստիճանով։ ԶՈւ-ի նկատմամբ հասարակության վերահսկողությունը սոցիալական, հասարակական բնույթի շարունակական, բազմաշերտ գործընթաց է, որում ներգրավված է հասարակությունն իր բոլոր ինստիտուտներով ու գործառույթներով։ Տվյալ երկրի և հասարակության ժողովրդավարական որակական աստիճանից է կախված, թե բանակի նկատմամբ հասարակական վերահսկողությունն ինչ արդյունավետությամբ կներկայացվի բանակ-պետություն հարաբերություններում: Սա առավել ակնհայտ ձևավորում ու զարգացում ստացավ Իսրայելում 20-րդ դարի կեսերին:

Իսրայելը, շրջափակված լինելով իրեն թշնամի արաբական պետություններով, չունենալով նաև հարուստ բնական ռեսուրսներ, ստիպված էր կառուցել բանակ, պետություն և տնտեսություն: Առաջին հայացքից թվում է, թե Իսրայելն առաջնահերթ պետք է ուշադրություն դարձներ բանակի վրա՝ անուշադրության մատնելով պետական, տնտեսական, քաղաքացիական ինստիտուտների ձևավորումը և առավել ևս դրանց զարգացումը: Իսրայելն առաջինը ձեռնամուխ եղավ պետականություն կառուցելու իր գործընթացին, չնայած դեռևս 20-րդ դարի առաջին տասնամյակներից հրեա քաղաքական-հասարակական գործիչներն ակտիվ աշխատանքներ են իրականացրել պաշտպանական-քաղաքացիական հարաբերությունների կանոնակարգման ուղղությամբ։

Իսրայելում պաշտպանական ոլորտի հարցերում ի հայտ եկավ մի սկզբունք, այսպես կոչված՝ «քաղաքացի-զինվորական»-ը, որը պետք է ուղենիշային լիներ բոլոր հրեաների համար։ Պետության հիմնադրումից հետո «քաղաքացի-զինվորական» մոդելը զգալի ազդեցություն ունեցավ երկրի պաշտպանական-քաղաքացիական հարաբերությունների կանոնակարգման առումով, որը նախատեսում էր ԶՈւ-ի զարգացման գործում հասարակության ինտեգրման մեխանիզմների ներդրում։ Սա, ընդհանուր առմամբ, իրենից չէր ներկայացնում միլիտարիզացիայի մակարդակի աճ, այն ուղղակիորեն հասարակությանը բերում էր մի կարգավիճակի, երբ Իսրայելի յուրաքանչյուր քաղաքացի ռազմական գործողությունների ժամանակ դառնում էր պատրաստի պրոֆեսիոնալ զինվոր: Այս իրավիճակին հասնելու համար Իսրայելից երկար ժամանակ չպահանջվեց, քանզի այդ երկիրը գրեթե յուրաքանչյուր 10 տարին մեկ լայնածավալ պատերազմի մեջ էր մտնում 300մլն-անոց արաբական աշխարհի դեմ: Այդ պատճառով այս գործընթացներն Իսրայելում տեղի ունեցան բավականին արագ, քանի որ այլընտրանքն ուղղակիորեն բացակայում էր:

1949թ. Բանակի կիրառման դոկտրինի հրապարակված կետերն ամբողջապես ներկայացնում են Իսրայելի իրավիճակն իր սահմաններից դուրս, ինչը գրեթե ամբողջապես համապատասխանում է հայաստանյան ներկայիս իրականության հետ, ինչպես օրինակ՝

  • Վեճը հարևանների հետ կայանում է ոչ թե սահմանների անհամաձայնության, այլ Իսրայելի գոյության համար: Իսրայելի թշնամիները պատերազմ կվարեն նրա դեմ այն ոչնչացնելու նպատակով:
  • Հաշվի առնելով աշխարհագրական դիրքը, ինչպես նաև թշնամու կենդանի ուժի և զինտեխնիկայի առավելությունը՝ իրական նպատակը պետք է լինի թշնամու զինված ուժերին այնպիսի հարված հասցնելը, որպեսզի այն շարքից դուրս գա հնարավորինս երկար ժամանակով:
  • Փոքր տարածքը, խիստ կտրտված սահմանները և ռազմաճակատին մոտ գտնվող բնակավայրերը զրկում են Իսրայելին ցանկացած ռազմավարական նշանակալիությունից: Պաշտպանվելու համար ոչ մի բնական խոչընդոտ գոյություն չունի:
  • Իսրայելը չի կարող վարել երկարատև պատերազմ: Պատերազմը ստիպում է իրականացնել բնակչության այնպիսի մեծ տոկոսի մոբիլիզացում, որ տնտեսությունը մի քանի շաբաթ անց պարզապես կդադարի գործել, իսկ պատերազմը կհանգեցնի ժողովրդագրական խնդիրների և այլն:

Իսրայելը ստեղծված իրավիճակում սկսեց նաև պետական, քաղաքացիական ինստիտուտների ձևավորման և զարգացման գործընթացը: Այն առաջնահերթ ենթադրում էր պետություն-բանակ տարանջատում: Սրա լավագույն օրինակը մեր օրերում պաշտպանության բանակի և պաշտպանության նախարարի հաստիքներն են (Հայաստանում՝ Գլխավոր շտաբ և Պաշտպանության նախարարություն), երբ պաշտպանության նախարարը հանդես է գալիս քաղաքացիական անձ, իսկ նախարարությունը՝ որպես քաղաքացիական վերահսկողության գործոններից մեկը, իսկ պաշտպանության բանակը՝ բուն մարտական գործողություններ և առաջադրանքներ իրականացնող մարմին: Իսրայելում ևս այս ձևն օգտագործվեց բանակի կառավարման համար։

 Իսրայելում իր ձևավորման առաջին տասնամյակումամբողջ հասարակությունն էր ռազմականացված և սերտաճած զինված ուժերին, իսկ քաղաքական վերնախավը տասնամյակներ շարունակ ամբողջապես ձևավորվում էր այն անհատներից, ովքեր ծառայել կամ նկատելի հաջողությունների էին հասել զինված ուժերում, այս ամենը, սակայն, առանց հարցականի տակ դնելու երկրի ժողովրդավարական բնույթը և բանակի ենթակայությունը քաղաքական ու քաղաքացիական իշխանություններին: Այս տեսանկյունից ռազմականացված հասարակության առավելություն կարող է դիտվել ռազմական բարձր արդյունավետությունը, սակայն դժվար կլինի դա վստահաբար պնդելը, քանի որ հասարակության մեծ մասը ծառայում է Զինված ուժերում կամ գտնվում է պահեստազորում ուկատարյալ պատրաստի բանակ ունենալու համար պատրաստ է որոշ «արժեքներ» ստորադասել մեծ մարտահրավերներին:

Այս համատեքստում անհրաժեշտ է նշել, որ օբյեկտիվ պատճառներով բանակը որոշակի ազդեցություն է ունենում պետության կամ քաղաքական գործընթացների վրա, ինչպես օրինակ, Իսրայելի պատմության ընթացքում վարչապետների մեծամասնությունը կամ նախկին գեներալներ են կամ զինվորականներ: Իհարկե,այս խնդրի օբյեկտիվությունը բխում է նրանից, որ Իսրայելում փողոցում քայլող յուրաքանչյուր քաղաքացի զինվորական է կամ այդպիսի ծառայության փորձ ունի: Նշված փաստը, սակայն, չի խանգարում, որ բանակը ենթարկվի երկրի քաղաքական ղեկավարությանը, որտեղ քաղաքացիական վերահսկողության ինստիտուտները կարևոր դեր են խաղում: Իհարկե, երկրում ռազմական հեղաշրջումներիվտանգմշտապես կա, սակայն քաղաքացիական ինստիտուտների զարգացման, ինչպես նաև ժողովրդավարության մակարդակի աճն ամբողջապես կանխում է երկրում խոշոր ցնցումները: Սակայն սրան պետք է ավելացնել այն փաստը, որ քաղաքական ղեկավարության հետ միասին երկրի ղեկը մշտապես եղել է նաև ռազմական ղեկավարների ձեռքին, ուստի այս երկու թևերի համընդհանուր գործունեությունն ամբողջապես կանխում է ԶՈւ-ի՝ քաղաքական գործընթացների մեջ խառնվելը: Ինչպես նաև չի կարելի շրջանցել այն փաստը, որ Իսրայելը մշտական լարվածության մեջ էր արաբական երկրների հետ, ուստի ռազմական թևը ոչ թե նայում էր երկրի սահմաններից ներս՝ որոշ գործընթացներին մասնակցելու գայթակղությամբ, այլ երկրի սահմաններից այն կողմ: Սա Իսրայելի Զինված ուժերի համարհիմնարար արժեք է:

Անկախացումից հետո բանակ-տնտեսություն հարաբերություններն ամենահետաքրքրականն էին Իսրայելում: Ամենահիմնական ու ամենասկզբունքային բաղադրիչն այն է, որ անվտանգությունը և ռազմական բաղադրիչը չեն դիտարկում մեկուսի։ Երկրի ու ժողովրդի անվտանգությունն այնտեղ դիտարկվում է ռազմական, քաղաքական, աշխարհաքաղաքական, իրավական, տնտեսական ու կրթամշակութային մի բազմաշերտ համապատկերում, որում յուրաքանչյուր շերտ ծառայում է համընդհանուր նպատակին և յուրովի կարևոր ու անփոխարինելի է։ Իսրայելում բանակի հզորացմանը զուգընթաց կամ նույնիսկ մի քայլ առաջ ապահովվել է սեփական երկրում ազատ ու ստեղծագործ աշխատանքով զբաղվելու և այն դեպի բանակ մղելուն միտված ռազմավարությունը։ Իսրայելի պաշտպանության բանակը, թերևս, ամենաշատն է հետաքրքրված երկրի բնակչության արհեստավարժության և համակրթվածության մակարդակի բարձրացմամբ, բանակի մարտունակությունն էլ անմիջականորեն առնչված է երկրի տնտեսական հրաշքին։ Բանակն ամենամեծ սպառող կառույցներից է, որը ցանկացած պետության, հատկապես անվտանգության լուրջ խնդիրներ ունեցող երկրների բյուջեների համար մեծ բեռ է։ Սակայն Իսրայելում բանակը «ֆինանսական բեռից» վերածվել է տնտեսական շարժիչ ուժի, քանի որ մատակարարումները լինում են առավելագույնս թափանցիկ, և այդ գործում խրախուսվում է հատկապես փոքր ու միջին բիզնեսների մասնակցությունը։

Այսպիսով, Իսրայելում պաշտպանական կառույցների նկատմամբ հասարակական վերահսկողության հաստատման գործիքակազմի կիրառությունը, որպես կանոն, աչքի է ընկել արդյունավետությամբ և նպաստել այդ պետությունում պաշտպանական-քաղաքացիական հարաբերությունների կանոնակարգմանը, հասարակությունում զինված ուժերի ինտեգրմանը, զինված ուժերի նկատմամբ հասարակական կարծիքում առկա կարծրատիպերի հաղթահարմանն ու բանակի դրական կերպարի ամրապնդմանը։

Բարդ ու բազմաշերտ է ազգ-բանակի կամ զանգվածային բանակի իսրայելական մոդելը։ Նրա բոլոր բաղադրիչները մի կողմ դնելով շեշտը դնել միայն համատարած զորակոչման վրա՝ պարզունակ ու վնասակար մոտեցում է։ Իսրայելում երիտասարդներին պատրաստում են բանակի համար՝ ուշադրություն դարձնելով ամեն մի մանրուքի վրա։ Իսրայելի բանակին պետք են ոչ միայն նվիրված ու հայրենասեր, այլև գիտակից ու բազմահմուտ զինծառայողներ, ինչի ուղղությամբ էլ բանակը լուրջ միջոցներ է ձեռնարկում քաղաքացիական կյանքում։

Այստեղ բանակ-պետությունը հանդես է գալիս ոչ թե որպես փոխզսպող ուժ, այլ համակարգը հստակ գործում է ուղղահայացով, ինչն արդեն հնարավորություն է տալիս բանակին հեռու պահել քաղաքական գործընթացներից, որքան էլ դրա գայթակղությունը բավականին մեծ է:

Պետությունը քաղաքացի-զինվոր կոնցեպցիայով առաջ է շարժվում՝ հիմնականում կենտրոնանալով երկու գործոնի համընթաց գործելու համար, ինչը պետությանը, բանակին, տնտեսությանը հնարավորություն է տալիս գործել առանձին, բայց ոչ մեկուսի, մեկը մյուսի հետ համաձայնեցնելով՝ երկիրը դարձնել աշխատող ամբողջական համակարգ:

Հարություն Մաթևոսյան

Ժողովրդավարության XVI դպրոցի շրջանավարտ

Աղբյուրներ և գրականություն

Սույն հոդվածի թեզերը զեկուցվել են Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտի (ՄԱՀՀԻ) 6-րդ՝ «Պաշտպանություն, անվտանգություն և ժողովրդավարություն» երիտասարդական ֆորումի ժամանակ։

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)

Նկարը՝ ՄԱՀՀԻ-ի

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Վեթինգը՝ որպես Հայաստանի դատաիրավական համակարգի վերափոխման կառուցակարգային գրավական

ՆԱԽԱԲԱՆ

Հայաստանի Հանրապետությունը, միջազգային չափորոշիչների համաձայն, տարիներ շարունակ դասվել է կիսաավտորիտար պետությունների շարքին[1], ինչի առանցքային պատճառներից մեկը դատական և իրավապահ մարմիններում համակարգային կոռուպցիան էր և այդ մարմինների քաղաքականացվածության բարձր աստիճանը։

2018թ․ ապրիլ-մայիսին տեղի ունեցած Թավշյա հեղափոխությամբ սկիզբ դրվեց քաղաքական ռեժիմի տրանզիտի գործընթացին դեպի ժողովրդավարություն։ Այս առումով 2018թ․ դեկտեմբերի 6-ին տեղի ունեցած խորհրդարանական արտահերթ ընտրությունները, լինելով ազատ, արդար և թափանցիկ, կարևոր քայլ էին Հայաստանի ժողովրդավարացման ճանապարհին, քանի որ գցում էին ընտրական ինստիտուտի ֆունկցիոնալության վերականգնման հիմքերը՝ սկիզբ դնելով հանրային իշխանության համակարգի ինստիտուցիոնալ լեգիտիմացման գործընթացին։ Այդուհանդերձ, մեկ համապետական ընտրության օրինական բնույթը, այն էլ ժողովրդական ապստամբության միջոցով ոչ ժողովրդավարական իշխանության հեռացումից հետո ձևավորված էյֆորիկ տրամադրությունների և կուսակցական  համակարգի կոլապսի պայմաններում, չի կարող երաշխավորել գործուն սահմանադրական ժողովրդավարություն։ Դրա համար անհրաժեշտ են խորքային ինստիտուցիոնալ փոփոխություններ, որոնք ուղղված կլինեն քաղաքական, վարչա-դատական և տնտեսական համակարգերի իրական ապակենտրոնացմանը, դատական և իրավապահ (ուժային) մարմիններում համակարգային կոռուպցիայի և քաղաքական աֆիլացվածության երևույթների և ռիսկերի չեզոքացմանը, ընտրական և կուսակցական համակարգերի ժողովրդավարական բարեփոխումներին, այդ թվում՝ քաղաքական համակարգի հնարավորին դեկապիտալիզացիային։

Ցանկացած բարեփոխում բացի ինստիտուցիոնալ բաղադրիչից ունի կոնկրետ սոցիալական և կադրային տարրեր, հատկապես, երբ խոսք է գնում ժողովրդավարական փոխակերպման փուլում պետական և քաղաքական ինստիտուտների բարեփոխումների մասին։ Անցյալի ավտորիտար քաղաքական պրակտիկան և պետական ինստիտուտների կոռուպցիոն վարքագիծը հանգում են կոնկրետ կազմակերպիչների և կատարողների՝ պաշտոնատար անձանց և քաղաքական գործիչների, սոցիալական որոշակի շահառու շերտերի, որոնց իրավական և փաստացի սոցիալական կարգավիճակի, քաղաքական և պետական որոշումների վրա ունեցած ազդեցության չչեզոքացման պարագայում ավտորիտար ինստիտուցիոնալ հիշողությունը կպահպանվի, և «օլիգարխիայի երկաթյա օրենքի» տրամաբանության համաձայն՝ 2018թ․ ժողովրդավարական նվաճումներն արագորեն կփոշիանան՝ ճանապարհ հարթելով բռնապետական քաղաքական ռեժիմի վերահաստատմանը[2]։

Սույն հետազոտության շրջանակում անդրադարձ կկատարվի պետական համակարգի զտման ամենագործուն մեխանիզմին՝ վեթինգին, Հայաստանում վերջինիս կիրառման հնարավորությանը և վեթինգի կարևորությանը ժողովրդավարական փոփոխությունների համակարգային կայունության և անշրջելիության ապահովման համար։

ՎԵԹԻՆԳԻ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՓՈՐՁԸ

Վեթինգը հայերեն թարգմանությամբ նշանակում է «բարեվարքության ստուգում» կամ «զտում»։ Այն հանրային ծառայողների բարեվարքության և արհեստավարժության ստուգում է, որի նպատակն է զբաղեցրած պաշտոններից ազատել կամ կարգապահական պատասխանատվության այլ միջոցի ենթարկել հանրային այն ծառայողներին, ովքեր ունեն անձնական, քաղաքական, տնտեսական, ընտանեկան, բարեկամական կամ այլ անթույլատրելի առնչություններ և շահեր՝ կապված նախորդ ավտորիտար վարչակազմի կոռուպցիոն հանցագործությունների, մարդու իրավունքների կոպիտ և (կամ) պարբերական խախտումների, այդ թվում՝ ակնհայտ անարդար և ապօրինի դատական ակտերի կայացման, լիազորությունների չարաշահման հետ[3]։

Վեթինգն անցումային արդարադատության հիմնական գործիքներից է և կիրառվում է քաղաքական ռեժիմի փոփոխության ժամանակ, երբ ավտորիտարիզմից անցում է կատարվում դեպի ժողովրդավարություն։ Ժողովրդավարական անցման ժամանակ վեթինգի շնորհիվ ապահովվում է պետական ինստիտուտների փոխակերպումը մարդու իրավունքները խախտող և հասարակության որոշակի շերտի շահերը ներկայացնող համակարգից դեպի մարդու իրավունքների պաշտպանությանն ուղղված, չարաշահումները կանխող և անկողմնակալորեն ամբողջ հանրությանը ծառայող համակարգի[4]։ Փաստորեն վեթինգը յուրօրինակ քավարան է, որի շնորհիվ տեղի է ունենում քաղաքական և պետական համակարգի «մաքրագործում» և այդպիսով «նոր սկզբի» ինստիտուցիոնալ, քաղաքական և բարոյական հիմքերի ձևավորում։

Ըստ էության, վեթինգը կոռուպցիայի դեմ պայքարի ինստիտուցիոնալ համակարգի կարևոր ենթաբաժին է և առանձնահատուկ ուղղություն։ Հակակոռուպցիոն սովորական միջոցներից վեթինգը տարբերվում է իր համապարփակ բովանդակությամբ և արտակարգ էությամբ, երբ նպատակ է հետապնդվում ոչ թե գործող պետական համակարգի շրջանակում պայքարել կոռուպցիոն հանցագործությունների կամ շահերի բախման առանձին դեպքերի դեմ, այլ փոփոխել հենց համակարգն ինքնին՝ կազմաքանդելով պետական մարմինները, հանրային ծառայողներին շաղկապող անօրինական կապերն ու դրանց վրա հիմնված հասարակական հարաբերությունները՝ նեպոտիզմը, հովանավորչությունը, կուսակցական կամ քաղաքական լոյալության հետևանքով քաղաքական չեզոքության խախտումը, քրեական ենթամշակույթի ներկայացուցիչների հետ առնչությունները և այլն։ Արդյունքում ինստիտուցիոնալ և գործնական հիմքեր են ստեղծվում կոռուպցիայի, անօրինական վարչարարության և հանրային ռեսուրսների օգտագործմամբ կազմակերպված հանցավորության պատճառներն ու պայմանները հիմնովին վերացնելու և հանցավորության դեմ պայքարը նոր բարենպաստ մեկնարկային պայմաններում ծավալելու համար։

Վեթինգը չի լուծում կոռուպցիայի իսպառ վերացման հարցը, սակայն զրկում է կոռուպցիան իր համակարգային հատկանիշից, ինչի արդյունքում կոռուպցիոն հանցագործությունները դառնում են ավելի փոքրաթիվ և նվազ վտանգավոր, իսկ դրանց դեմ պայքարը՝ ավելի արդյունավետ և պակաս ռեսուրսատար։

Վեթինգը կարող է ընդգրկել հանրային ծառայության ամբողջ համակարգը կամ կենտրոնանալ դրա առանձին՝ մարդու իրավունքների պաշտպանության հետ առավել կապված, ինչպես նաև կոռուպցիայի և մարդու իրավունքների խախտման առավելագույն ռիսկ պարունակող պետական ինստիտուտների՝ իրավապահ մարմինների և դատարանների վրա։ Բացի այդ բարեվարքության ստուգում կարող են անցնել համապատասխան պետական մարմինների միայն բարձր պաշտոններ զբաղեցնող անձինք, կամ ստուգման գործընթացում կարող է ընդգրկվել ամբողջ պաշտոնեական անձնակազմը։

Որպես կանոն անցումային արդարադատության ինստիտուտ համարվող այս իրավական գործիքի թիրախները երկուսն են՝ հանրային ծառայողի ազնվությունը (integrity) և մասնագիտական կարողունակությունը (capacity)։ Վերջինս ներառվում է նաև ավելի լայն ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների համատեքստում, սակայն դրա սինթեզումը մասնագիտական ազնվության հետ կարող է տալ ավելի լավ արդյունք[5]։ Իրականում ժողովրդավարական անցման շրջանում մեծագույն մարտահրավերներից մեկի՝ պետա-իշխանական համակարգի և հատկապես դրա դատա-իրավական սեգմենտի ժողովրդավարական և իրավական դիսֆունկցիոնալության հաղթահարման համար կարևոր է մի կողմից նախընթաց ոչ ժողովրդավարական փուլում մարդու իրավունքների և օրենքի կոպիտ խախտումների համար անհատական պատասխանատվություն կրող պետական պաշտոնատար անձանց պաշտոնանկությունը, իսկ մյուս կողմից ակնհայտ ոչ արհեստավարժ կադրերի զտումը, որոնք, օրինակ, պաշտոնի են նշանակվել օրենսդրության պահանջների և ընթացակարգերի խախտմամբ։

Ավտորիտար կամ կիսաավտորիտար ռեժիմի պայմաններում գործառող պետական համակարգն ունի բոլորովին այլ անձնակազմ, կառուցվածք և կորպորատիվ վարքագիծ։ Հանրային հաշվետվողականության և թափանցիկության պակասորդը, կոռուպցիայի տարատեսակ դրսևորումների անխափան ընթացքը ենթադրում են անձնական և մասնագիտական անկայուն որակներ ունեցող, կորպորատիվ լոյալության չգրված կանոններին հետևող, անգամ քրեական աշխարհի հետ աղերսներ ունեցող պաշտոնատար անձանց առկայություն, կոռուպցիան խթանող և կոռուպցիոն գործարքների արդյունավետ իրականացման տրամաբանությամբ գործող ինստիտուտներ՝ օրենքներ, ներքին իրավական ակտեր, պետական մարմինների ուռճացված հաստիքացուցակներ, ներքին հաշվետվողականության և աստիճանակարգության համապատասխան ենթահամակարգեր և այլն։

Նոր պայմաններում հին կազմով և ինստիտուցիոնալ տրամաբանությամբ գործող պետական համակարգը կարող է դառնալ ժողովրդավարական բարեփոխումների հիմնական խոչընդոտը։ Հետևաբար, ժողովրդավարական քաղաքական ռեժիմի հաստատման համար վեթինգի կարևորությունը դժվար է գերագնահատել։ Ընդ որում, կարևոր է նաև նկատառել, որ վեթինգը չունի պատժելու նպատակ, հետևաբար այս գործընթացը չպետք է գնահատվի քրեական օրենսդրության սկզբունքներով։ Փոխարենը վեթինգն ունի կանխարգելիչ նպատակ, այսինքն միտված է պետաիշխանական համակարգը կամ առնվազն դրա դատաիրավական հատվածը «զտել» այնպիսի պաշտոնյաներից, ովքեր հավատարիմ չեն ժողովրդավարական պետությանն ու սահմանադրական կարգին։ Անձի պաշտոնանկությունը լոկ հանրային ծառայողի՝ նոր դեմոկրատական չափանիշներին անհամապատասխանության իրավական հետևանքն է, այլ ոչ թե պատժի միջոց[6]։

Իհարկե, վեթինգի կոնկրետ միջոցառումներ ձեռնարկելիս հարկ է հաշվի առնել նաև հնարավոր ռիսկերը՝ գործազրկության աճը, պաշտոնից ազատված անձանց հետագա զբաղվածության բացակայության պայմաններում հնարավոր հակումը հանցավոր գործունեության, նոր արհեստավարժ և բարեխիղճ կադրերի հարցը չլուծելու պարագայում մեծաթիվ ազատումների հետևանքով կառավարման ճգնաժամի առաջացման հնարավորությունը և այլն։ Այս բոլոր գործոնները կարող են խոչընդոտել ժողովրդավարական լիարժեք անցմանը և առաջացնել կառավարելիության խնդիրներ։

Հետևաբար ցանկացած երկրում վեթինգի մեխանիզմներ ներդնելիս հարկ է հաշվի առնել այդ երկրի պատմա-քաղաքական, սոցիալ-իրավական, տնտեսական, մշակութային և այլ պայմաններ ու իրողություններ՝ հնարավորինս հավասարակշռված լուծումներ գտնելու համար։

Հաշվի առնելով, որ վեթինգը որոշակիորեն քաղաքական գործընթաց է, քանի որ խոսքը քաղաքական ռեժիմի փոփոխության մասին է, շատ կարևոր է, որ բացակայի քաղաքական խտրականությունն ու ընտրովի մոտեցումը։ Դրա համար անհրաժեշտ է, որ նոր ժողովրդավարական վարչակազմի կողմից ներդրվող վեթինգի կառուցակարգերը, ներառյալ բարեվարքության ստուգման ենթարկվող պաշտոնատար անձանց շրջանակը և վեթինգի չափորոշիչները, լինեն առավելագույնս հստակ և որոշակի՝ պահպանելով իրավունքի գերակայության, պատշաճ վարչարարության և արդար դատաքննության սահմանադրական և միջազգային երաշխիքները՝ վեթինգի շուրջ համահասարակական կոնսենսուս ձևավորելու և ավտորիտարիզմի էջը մեկընդմիշտ փակելու համար։

Միաժամանակ հարկավոր է նաև կառավարել հասարակական մեծ սպասումներից գեներացվող «անհամբերության» գործոնը, այսինքն, երբ հանրությունը սպասում է վեթինգի գործընթացի արագ մեկնարկին և արագ հանգուցալուծմանը։ Քաղաքական և իրավական ասպեկտների սինթեզումը ստեղծում է մի վիճակ, երբ քաղաքական ռեժիմի փոփոխությամբ պայմանավորված՝ սոցիալական արդարությանը և հանրային համերաշխությանն ուղղված այս կառուցակարգը հագեցվում է ստուգման ենթարկվող պաշտոնատար անձանց նյութական և ընթացակարգային իրավունքների պահպանման երաշխիքներով, որոնք, բարձրացնելով վեթինգի օբյեկտիվության աստիճանը, անխուսափելիորեն դանդաղեցնում են այն։ Պատահական չէ, որ կախված վեթինգի ենթարկվող պաշտոնատար անձանց թվակազմից և կատեգորիալ շրջանակից՝ գործընթացը կարող է տևել մի քանի տարի[7]։

Վեթինգի կիրառման միջազգային փորձը բավականին խայտաբղետ է։ Վեթինգ իրականացրել են Մերձբալթյան երկրները, Խորվաթիան, Սերբիան, Լեհաստանը, Ուկրաինան, Վրաստանը, Չեխիան, Ալբանիան,  Քենիան և այլ երկրներ։

Որպես ընդհանուր միտում երկրների զգալի մասում, օրինակ, Մերձբալթյան երկրներում, Վրաստանում, Չեխիայում և այլուր նախքան վեթինգի իրականացումն իրավաքաղաքական գնահատական է տրվել նախընթաց բռնապետական ռեժիմին, և դրա հիման վրա իրականացվել են որոշակի և կանխատեսելի համակարգային բարեփոխումներ։ Ի լրումն դրա՝ վեթինգն այս կամ այն կերպ ընդգրկել է նախկին ոչ լեգիտիմ քաղաքական ռեժիմի հետ պետական պաշտոնատար անձանց առնչակցության, կոռուպցիոն գործարքներում ներգրավվածության, ինչպես նաև արհեստավարժության ստուգումը։

Ստորև ավելի մանրամասն կներկայացվեն մի շարք երկրներում կիրառված վեթինգի կառուցակարգերն ու ձեռնարկված համապատասխան քայլերը։

ՈՒԿՐԱԻՆԱ

Ուկրաինայում վեթինգը սկսվել է 2014թ․՝ Արժանապատվության հեղափոխությունից (Մայդան) հետո։ Այն ունեցել է հետևյալ հիմնական ուղղությունները՝ Ուկրաինայի նախկին նախագահ Վիկտոր Յանուկովիչի ռեժիմի բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց վեթինգ և որպես վեթինգի առանձին տեսակ՝ խորհրդային ռեժիմի հետ համագործակցած անձանց լյուստրացիա, այսինքն խորհրդային հատուկ ծառայությունների կոնտակտավոր անձանց և գործակալների բացահայտում ու պետական համակարգից հեռացում: [8]

Նախևառաջ վեթինգի ենթարկվեցին Ուկրաինայի սահմանադրական դատարանի անդամները, ովքեր մասնակցել էին 2010թ․ ապօրինի որոշման կայացմանը, որի արդյունքում 2004թ․ սահմանադարական փոփոխություններն ուժը կորցրած ճանաչվեցին, և վերականգնվեց 1996թ․ խմբագրությամբ սահմանադրությունը՝ վերահաստատելով նախագահի ընդարձակ լիազորությունները, որոնք կրճատվել էին 2004թ․ Նարնջագույն հեղափոխությունից հետո տեղի ունեցած սահմանադրական հանրաքվեով։

Վեթինգի արդյունքում ստուգվեց Սահմանադրական դատարանի անդամների մասնակցության փաստը 2010թ․ նշյալ որոշման կայացմանը, և Ուկրաինայի խորհրդարանը որոշում կայացրեց հետ կանչել իր կողմից նշանակված 5 անդամի և պահանջեց Դատավորների կոնգրեսից հետ կանչել վերջինիս կողմից նշանակված անդամներին, սակայն Դատավորների կոնգրեսը հրաժարվեց դա անել[9]։ Այսինքն դատական իշխանությունը, որը մասնակցել էր նախորդ քաղաքական ռեժիմի օրոք կատարված ապօրինությանը, դեմ դուրս եկավ վեթինգի գործընթացին։

Վեթինգի հաջորդ միջոցառումը խորհրդարանի կողմից օրենքի ընդունումն էր, որի համաձայն՝ պետք է ստուգվեր բոլոր դատավորների նախընթաց գործունեությունը, և պետք է պաշտոնանկ լինեին այն դատավորները, որոնք քաղաքականապես մոտիվացված դատական ակտեր էին կայացրել ընդդիմադիր գործիչների և ցուցարարների դեմ, ում դատական ակտերն անիրավաչափ էին ճանաչվել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից, ովքեր ներգրավված են եղել կոռուպցիոն հանցագործություններում և այն դատավորները, ում դատական ակտերով Ուկրաինայի 7-րդ գումարման խորհրդարանի բազմաթիվ պատգամավորների լիազորությունները դադարեցվել էին։

Օրենքով դադարեցվեցին նաև երկրի բոլոր դատարանների նախագահների և փոխնախագահների, ինչպես նաև դատական իշխանության ինքնակառավարման և  կարգապահական մարմինների ներկայացուցիչների և Բարձր դատական խորհրդի անդամների (բացառությամբ ի պաշտոնե անդամների) լիազորությունները՝ անկախ նրանց կողմից վերը նշված գործողությունները կատարելու կամ դրանց կատարմանը մասնակցելու հանգամանքից[10]։

Վեթինգի գործընթացը պետք է սկսվեր օրենքն ուժի մեջ մտնելուց հետո մեկ տարվա ընթացքում և իրականացվեր Ժամանակավոր հատուկ հանձնաժողովի կողմից, որը կազմված էր Գերագույն դատարանի, խորհրդարանի և հակակոռուպցիոն հարցերով Կառավարության ներկայացուցչի կողմից նշանակված 15 անդամից[11]։

Վեթինգի շրջանակներում հաջորդ քայլը խորհրդարանի կողմից Կառավարության զտման մասին օրենքի ընդունումն էր։ Այդ օրենքի համաձայն՝ պաշտոնից ազատվում էին նախարարները, կենտրոնական գործադիր մարմինների և իրավապահ մարմինների ղեկավարները, պետական հանձնաժողովների նախագահները, պետական ընկերությունների ղեկավարները, ինչպես նաև մի շարք այլ կատեգորիաների բարձրաստիճան պաշտոնատար անձինք, ովքեր մեկ տարի և ավելի պաշտոնավարել են 2010-2014թթ․ կամ պաշտոնավարել են 2013թ․ նոյեմբերից 2014թ․ փետրվարը և հրաժարական չեն տվել, դատախազներն ու քննիչները, ովքեր պաշտոնավարել են 2013թ․ նոյեմբերից մինչև 2014թ․ փետրվար ամիսը և քրեական վարույթ են իրականացրել ցուցարարների դեմ, տեղական իշխանության մարմինների ներկայացուցիչները, ովքեր օժանդակել են Վիկտոր Յանուկովիչի կողմից իշխանության բռնազավթմանը, բոլոր այն հանրային ծառայողները, ովքեր խախտել են Ուկրաինայի քաղաքացիների հավաքների և այլ սահմանադրական իրավունքները, կենտրոնական և տեղական իշխանության մարմինների պաշտոնատար անձինք, ովքեր կատարել են պետական դավաճանություն կամ այլ կերպ խաթարել են երկրի ազգային անվտանգությունը, բարձրաստիճան պետական պաշտոնատար անձինք, ովքեր իրենց գույքային դրության մասին ներկայացրել են ոչ հավաստի տեղեկատվություն և այլն։ Ապահովվում էին նաև վեթինգի ենթարկվող անձանց բոլոր ընթացակարգային իրավունքները՝ սեփական դիրքորոշման ներկայացում, հրապարակայնություն, իրավաբանական օգնություն և այլն[12]։ Վեթինգի նշյալ ակտերը վեթինգի ենթարկված անձի կողմից կարող էին բողոքարկվել վարչական դատարան, ինչպես նաև գործում էր երկրի Նախագահի ներման ինստիտուտը[13]։

Վեթինգի շրջանակում նախքան ստուգման ընթացակարգի սկսվելը պետական պաշտոնատար անձից պահանջվում էր ներկայացնել գրավոր հայտարարություն առ այն, որ նա չի կատարել օրենքով նախատեսված ստուգման ենթակա որևէ գործողություն։ Հայտարարություն չներկայացնելը համարվում էր մեղքի ընդունում, և պաշտոնատար անձը պետք է հրաժարական ներկայացներ։ Ընդ որում, նման հայտարարության ներկայացում պահանջվում է նաև պետական պաշտոնի հավակնորդներից։

Պաշտոնազրկումից հետո անձը 5-ից 10 տարի ժամկետով զրկվում է պետական ծառայության անցնելու հնարավորությունից։

Վեթինգի գործընթացը համակարգում էր Արդարադատության նախարարությունը, որն ուներ վերահսկողական լիազորություններ[14]։ Հատկանշական է, որ Արդարադատության նախարարությունն առաջինը ենթարկվեց վեթինգի՝ ապահովելու համար հետագա գործընթացի իրավաչափությունն ու օբյեկտիվությունը[15]։

Վեթինգի ուկրաինյան մոդելն աչքի է ընկնում նրանով, որ այն մեկտեղում է նաև լյուստրացիայի տարրեր, քանի որ պաշտոնազրկում է նախատեսում նախկին ԽՍՀՄ-ի հատուկ ծառայությունների հետ համագործակցած անձանց համար։ Մյուս առանձնահատկությունը վեթինգի առարկայական շրջանակի ընդարձակ բնույթն է․ փաստացի վեթինգն ընդգրկել է Ուկրաինայի ողջ պետական համակարգը։

ՎՐԱՍՏԱՆ

Վրաստանում վեթինգի գործընթացը սկիզբ առավ 2003թ․ Վարդերի հեղափոխությունից հետո՝ որպես անցումային արդարադատության գործիքներից մեկը։

Այդ երկրում վեթինգի առանձնահատկություններից մեկն այն էր, որ զուգահեռ իրավաքաղաքական գնահատական տրվեց նախորդ քաղաքական ռեժիմին: Ընդ որում, ըստ էության, խոսքը գնում էր Վրաստանի անկախությունից հետո շուրջ 12-ամյա շրջանին, ինչպես նաև Վրաստանի խորհրդային կարգերին։ Օրենքն ընդունվել է 2011թ․ և կոչվում է «Ազատության խարտիա»:

Այդ օրենքով արգելվեցին կոմունիստական և նացիստական գաղափարախոսություններն ու քարոզչությունը՝ որպես մարդու իրավունքների և ազատությունների ոտնահարում՝ ներառյալ մտքի, խոսքի, խղճի և հավաքների իրավունքները, խոշտանգում, սովամահություն, ջրազրկում, ֆիզիկական և հոգեբանական ահաբեկչություն, զանգվածային հետապնդումներ և սպանություններ քարոզող ու արդարացնող գաղափարախոսություններ, ինչպես նաև արգելվեց կոմունիզմի և նացիզմի խորհրդանիշների օգտագործումը։ Խորհրդային հատուկ ծառայությունների աշխատակիցներն ու արտահաստիքային գործակալները, ինչպես նաև կոմունիստական կուսակցության անդամները զրկվում էին օրենսդիր և գործադիր մարմիններում աշխատելու իրավունքից։ Նշյալ օրենքով ստեղծվող հատուկ հանձնաժողովը պետք է համակարգեր պետական համակարգի զտման գործընթացը և, մասնավորապես, հավաքեր անհրաժեշտ տեղեկատվություն խորհրդային շրջանի գործակալական ցանցի վերաբերյալ, ցուցակագրեր ԽՍՀՄ-ի ՊԱԿ-ի հետ համագործակցող այն անձանց, ովքեր շարունակում էին պետական համակարգում բարձր պաշտոններ զբաղեցնել և իրավասու էր հրապարակել նրանց անունները, եթե վերջիններս հանձնաժողովի կողմից ծանուցվելուց հետո կամավոր հրաժարական չէին տալիս[16]։

Քանի որ Վարդերի հեղափոխության արդյունքում Վրաստանի պաշտոնազրկված նախագահ Էդուարդ Շևարնաձեն Խորհրդային Վրաստանի և ԽՍՀՄ-ի կարկառուն գործիչ էր, զբաղեցրել է ԽՍՀՄ-ի արտգործնախարարի պաշտոնը, եղել է ԽՍՀՄ-ի կոմունիստական կուսակցության քաղբյուրոյի անդամ, ՎԽՍՀ-ի ներքին գործերի նախարար, ՎԽՍՀ-ի կոմունիստական կուսակցության առաջին քարտուղար, վերջինիս և իր քաղաքական թիմի՝ «Վրաստանի քաղաքացիների միություն» կուսակցության առնվազն ղեկավար կազմի առնչակցությունը խորհրդային հատուկ ծառայությունների և խորհրդային էլիտայի հետ կասկած չէր հարուցում, և նշված օրենքով փաստացի իրավաքաղաքական գնահատական էր տրվում 1992-2003թթ․՝ գործնականում նախահեղափոխական գրեթե ողջ ժամանակաշրջանին, որը խորհրդային բռնատիրության ձևափոխված շարունակությունն էր նախկին խորհրդային նոմենկլատուրայի ներկայացուցիչների գլխավորությամբ, ովքեր շարունակում էին ղեկավար պաշտոններ զբաղեցնել արդեն անկախ Վրաստանում։

Ազատության խարտիան հեշտացնում էր վեթինգի գործընթացը, քանի որ հստակեցնում էր անցումային արդարադատության օբյեկտների շրջանակը և կանխատեսելի էր դարձնում իրավական գործողությունների  էությունն ու բովանդակությունը։

Մասնավորապես, Վրաստանի նոր նախագահ Միխեիլ Սահակաշվիլիի և իր կուսակցության՝ Միացյալ ազգային շարժման կողմից նախաձեռնվեցին Ոստիկանության և Ազգային անվտանգության ծառայության ամբողջական զտում և վերակազմավորում՝ այդ կառույցները համալրելով նոր՝ նախկինում կոլաբորացիոնիստական և կոռուպցիոն գործունեությամբ աչքի չընկած կադրերով։

Վրաստանի Սահմանադրության մեջ կատարված փոփոխություններով Նախագահին տրվեց Արդարադատության բարձր խորհուրդը նախագահելու լիազորություն՝ հնարավորություն տալով Վարդերի հեղափոխության առաջնորդին անձամբ վերահսկել դատական համակարգի վեթինգի գործընթացը[17]։ Դրան հաջորդեց Վրաստանի խորհրդարանի կողմից Վրաստանի գերագույն դատարանի մասին օրենքում լրացում կատարելու մասին օրենքի ընդունումը, որով Գերագույն դատարանի դատավորներին առաջարկվում էր հրաժարական տալ՝ վաղաժամ կենսաթոշակի վճարման պայմանով։ Այդ օրենքի հիման վրա Գերագույն դատարանի 5 դատավոր հրաժարական տվեց[18]։

Դատական վեթինգի գործընթացում կարևոր դերակատարում վերապահվեց Դատական կարգապահության հանձնաժողովին, որն իրավասու էր կարգապահական վարույթներ հարուցել անցյալում և ներկայում ոչ պատշաճ վարքագիծ դրսևորած դատավորների նկատմամբ։ Իսկ կարգապահական վարույթներով վերջնական որոշումը կայացնում էր Արդարադատության բարձր խորհուրդը՝ ընդհուպ մինչև դատավորի պաշտոնից ազատում[19]։

Վրաստանում վեթինգի գործընթացն աչքի է ընկել քաղաքականացվածության բավական բարձր մակարդակով և նախագահ Միխեիլ Սահակաշվիլիի անձնական ներգրավման նկատելի աստիճանով։ Վերջին հանգամանքն ուներ երկակի նշանակություն․ մի կողմից Վրաստանի այն ժամանակվա քաղաքական համակարգում Վարդերի հեղափոխության ամենագաղափարական  և բարեփոխիչ առաջնորդի սահմանադրական և փաստացի առանցքային կարգավիճակը նպաստում էր բարեփոխումների արագ և հստակ ընթացքին, իսկ մյուս կողմից անհարկի սուբյեկտիվիզմ էր մտցնում վեթինգի գործընթացում, ինչն առանց այն էլ իրավունքի և քաղաքականության սահմանագծում գտնվող այս ինստիտուտի կիրարկման արդյունավետության համար կարող է խնդրահարույց լինել։

Պակաս կարևոր չէ նաև այն փաստը, որ հատկապես հետհեղափոխական միանձնյա կառավարման համակարգի հիմնադրման պարագայում երկրի ղեկավարի հեռանալուց հետո վերջինիս նախաձեռնած հիմնարար բարեփոխումները կարող են էապես դանդաղել և անգամ սառեցվել։ Պատահական չէ, որ Միխեիլ Սահակաշվիլիին փոխարինած Բիձինա Իվանիշվիլիի օրոք թե՛ վեթինգի և թե՛ մնացյալ բարեփոխումների ընթացքը Վրաստանում որոշակիորեն դանդաղել է, իսկ առանձին դեպքերում նաև՝ ձևախեղվել։

Ի հակառակ Վրաստանի՝ Ուկրաինայում հեղափոխության արդյունքում նախագահ ընտրված Պյոտր Պորոշենկոյին հաջորդած Միխայիլ Զելենսկիի օրոք Ուկրաինայի բարեփոխումների օրակարգը, այդ թվում վեթինգի գործընթացը հայեցակարգային իմաստով փոփոխություն չի կրել և ընթանում է նախանշված օրակարգով։ Սա, այլևայլ հանգամանքներով հանդերձ, պայմանավորված է նաև Ուկրաինայի քաղաքական համակարգի ավելի պլյուրարիստական բնույթով և ղեկավար անձի գործոնի համեմատաբար ավելի նվազ նշանակությամբ։

ՉԵԽԻԱ

Չեխիայում անցումային արդարադատության, այդ թվում վեթինգի գործիքներ ներդրվեցին 1989թ․ տեղի ունեցած Թավշյա հեղափոխությունից և կոմունիստական միակուսակցական կարգերի տապալումից հետո։

Չեխիայում ևս վեթինգի գործընթացի մեկնարկին նախորդեց կոմունիստական բռնապետական ռեժիմին տրված իրավաքաղաքական գնահատականը։ Այսպես՝ 1993թ․ Չեխիայի պառլամենտի կողմից ընդունվեց «Կոմունիստական ռեժիմի հակաիրավականության և դրան դիմադրելու մասին» օրենքը, որի համաձայն՝ Չեխիայում գործած կոմունիստական քաղաքական ռեժիմը ճանաչվում էր ոչ լեգիտիմ, այն հռչակվում էր ապօրինի, իսկ կոմունիստական կուսակցությունը որակվում էր որպես հանցավոր կազմակերպություն։ Այս օրենքով կոմունիստական կուսակցությունը, վերջինիս անդամներն ու կողմնակիցները պատասխանատու էին ճանաչվում կոմունիստական իշխանության օրոք կատարված հանցագործությունների, անարդարությունների, քաղաքական հետապնդումների և մարդու իրավունքների զանգվածային այլ խախտումների համար[20]։

Օրենքը Չեխիայի հասարակությունում առաջացրեց բանավեճ առ այն, թե որքանով են վերջինիս կարգավորումները գործնականում կիրառելի, քանի որ դրանք իրենց էությամբ առավելապես քաղաքական էին։ Դա հանգեցրեց նրան, որ Չեխիայի խորհրդարանի մի խումբ կոմունիստ պատգամավորներ օրենքի սահմանադրականությունը վիճարկեցին Սահմանադրական դատարանում։

Սահմանադրական դատարանը, փաստելով, որ նախընթաց ռեժիմի գնահատականը տվող օրենքն ունի խորհրդանշական բնույթ, ընդգծեց դրա կարևոր նշանակությունը կոմունիստական ռեժիմի դեմ պայքարի և դրա հաղթահարման առումներով։ Ըստ այդմ, Չեխիայի սահմանադրական դատարանը գտավ, որ օրենքը համապատասխանում է Սահմանադրությանը[21]։

Պետական համակարգի զտման գործընթացն ազդարարվեց «Չեխիայի ու Սլովակիայի Հանրապետության պետական մարմիններում և կազմակերպություններում որոշակի գործառույթների կատարման լրացուցիչ պայմաններ ստեղծելու մասին» թիվ 451/1991 բանաձև-օրենքի ընդունմամբ, որով պաշտոնազրկվում էին ոստիկանության, անվտանգության, հետախուզության և քրեակատարողական մարմիններում աշխատող այն անձինք, ովքեր հանդիսացել են խորհրդային հատուկ ծառայությունների գաղտնի աշխատակիցներ կամ համագործակցել են կոմունիստական կուսակցության հետ, հանդիսացել են կուսակցության պատասխանատուներ և ֆունկցիոներներ, այդ թվում մասնակցել են քաղաքական հետապնդումների։ Նրանք օրենքով չէին կարողանալու զբաղեցնել պաշտոններ դատական իշխանությունում, դատախազությունում, քաղաքացիական ծառայության բարձրագույն օղակներում, զինված ուժերում, ոստիկանությունում, անվտանգության մարմիններում, կենտրոնական բանկում, պետական ձեռնարկությունների կառավարման մարմիններում, երկաթգծի մարմիններում, հանրային էլեկտրոնային լրատվամիջոցներում, իրավունք չէին ունենալու նշանակվել ավագ ակադեմիական պաշտոնների[22]։ Հետաքրքրական է, որ նշյալ սահմանափակումները չէին տարածվում ժողովրդական ընտրություններով համալրվող պետական պաշտոնների վրա[23]:

Վեթինգի գործընթացը, այդ թվում պետական պաշտոնատար անձանց վերաբերյալ առկա տեղեկատվության մշակումն ու պահպանությունն իրականացնում էր ներքին գործերի նախարարության աշխատակազմը։

Վեթինգի գործընթացի օրինականությունը վերահսկելու և ներքին գործերի նախարարության կողմից իրականացվող վարչական վարույթների դեմ ստացված բողոքները քննելու նպատակով հիմնադրվեց անկախ հանձնաժողով, որը կազմավորվել էր հետևյալ համամասնությամբ. մեկ անդամ նշանակվել էր խորհրդարանի նախագահի կողմից, երկու անդամ նշանակվել էր ներքին գործերի նախարարի կողմից և վեց անդամ՝ խորհրդարանի հանձնաժողովների կողմից[24]։

Հանձնաժողովի կազմը վկայում է այն մասին, որ վերջինս արտահայտում էր օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների միջև ձևավորված որոշակի հավասարակշռությունը և արտացոլում էր գործընթացի պատշաճ իրականացման համար քաղաքական իշխանության ստանձնած պատասխանատվությունը։

Վեթինգի արդյունքում կայացված ակտերը շահագրգիռ անձանց կողմից կարող էին բողոքարկվել նաև դատական կարգով։

Հարկ է նշել նաև, որ բարեվարքության ստուգում նախատեսված էր նաև իրավապահ, դատական մարմիններում, ինչպես նաև քաղաքացիական ծառայության բարձրագույն պաշտոններում նշանակվելու համար։ Այդ նպատակով թեկնածուն պետք է դիմեր ներքին գործերի նախարարության անվտանգության գրասենյակ՝ խնդրելով իրեն տրամադրել բարեվարքության ստուգման հավաստագիր։ Եթե հավաստագրով հաստատվում էր, որ անձը կապ է ունեցել խորհրդային անվտանգության մարմինների հետ, այդ թվում մասնակցել է քաղաքական հետապնդումների իրականացմանը, անձը զրկվում էր տվյալ պաշտոնին նշանակվելու հնարավորությունից։ Այդ դեպքում պաշտոնի հավակնորդը կարող էր բողոք ներկայացնել ներքին գործերի նախարարություն, և եթե հավաստագիրը մնում էր անփոփոխ, կարող էր այն վիճարկել քաղաքացիական դատարանում[25]։

Ընդհանուր առմամբ, կարող ենք արձանագրել, որ վեթինգը Չեխիայում ուներ առավելապես միակողմանի բնույթ և կենտրոնացած էր խորհրդային հատուկ ծառայությունների հետ համագործակցած անձանց բացահայտման և պետական համակարգը նրանցից զտելու վրա։ Ստուգման ընթացակարգը չէր ընդգրկում հակակոռուպցիոն բաղադրիչը, որը շատ կարևոր է ժողովրդավարական անցման շրջանում գտնվող պետության իրավակարգը կայացնելու համար։

ԱԼԲԱՆԻԱ

Ալբանիայում վեթինգի և անցումային արդարադատության այլ գործիքների կիրառման հիմքերը ստեղծվեցին 1992թ․, երբ տապալվեց կոմունիստական ռեժիմը, և անցում կատարվեց դեպի ժողովրդավարություն։ Չնայած դրան՝ շուրջ քառորդ դար Ալբանիայում որևէ արմատական քայլ չի կատարվել իրավունքի գերակայության և ներքին ժողովրդավարացման ուղղությամբ։ Իրավիճակը փոխվեց արտաքին ազդեցությամբ, երբ Ալբանիան սկսեց առարկայական բանակցություններ Եվրոպական Միությանն անդամակցելու նպատակով։ Եվրոպական Միության կողմից որպես անդամակցության պահանջ առաջադրվեց դատաիրավական խորքային բարեփոխումներ իրականացնելու հարցը։

Եվրոպական Միության և Եվրոպայի խորհրդի կողմից Ալբանիային տրամադրվեց անհրաժեշտ փորձագիտական և մեթոդաբանական աջակցություն, ինչպես նաև սահմանվեցին մոնիթորինգի կառուցակարգեր՝ հետևելու համար վեթինգի գործընթացի իրավաչափությանն ու արդյունավետությանը[26]։

Վեթինգի կառուցակարգը սահմանվեց «Դատավորների և դատախազների անցումային վերագնահատման մասին» օրենքով, որը հայտնի է նաև «Վեթինգի մասին օրենք» անվանմամբ։ Այդ օրենքով բարեվարքության համապարփակ ստուգման պետք է ենթարկվեին Ալբանիայում գործող բոլոր դատավորներն ու դատախազները։ Օրենքի ընդունումից հետո մեծ թվով դատավորներ և դատախազներ հրաժարական ներկայացրեցին և հեռացան համակարգից վեթինգից խուսափելու համար։ Ստուգման ընթացակարգն ուներ երեք բաղադրիչ՝ ակտիվների ստուգում, կասկածելի կապերի ստուգում, գիտելիքների և հմտությունների ստուգում[27]։

Ակտիվների ստուգման ներքո ներդրվեց դատավորների և դատախազների գույքային դրության համատարած հայտարարագրման ինստիտուտը։ Ըստ այդմ, բոլոր դատախազներն ու դատավորները պարտավոր էին հայտարարագրել իրենց ակտիվները, որոնց օրինականությունը ենթակա էր ստուգման։ Ընդ որում, այս դեպքում գործում էր գույքի անօրինականության կանխավարկածը, և նման կասկածի դեպքում հայտարարատուն անձամբ պետք է հիմնավորեր իր ունեցվածքի ծագման օրինականությունը։ Եթե դատավորի կամ դատախազի գույքը կրկնակի անգամ գերազանցում էր նրա օրինական եկամուտները, ապա նա պաշտոնանկ էր լինում[28]։

Կասկածելի կապերի ստուգման նպատակը դատավորի կամ դատախազի հնարավոր կոռուպցիոն կապերի և առնչությունների, կազմակերպված հանցավորության մեջ ներգրավման բացահայտումն է։ Այս դեպքում ևս գործում էր մեղավորության կանխավարկածը, և հիմնավոր կասկածի դեպքում ստուգվող անձն անձամբ պետք է փարատեր այն, հակառակ պարագայում կենթարկվեր պաշտոնազրկման։

Գիտելիքների և հմտությունների վերագնահատումն ուղղված էր դատավորների և դատախազների կրթական ցենզի, իրենց պաշտոնի համար անհրաժեշտ գիտելիքների պաշարի և հմտությունների, էթիկական և անձնական բավարար որակների առկայության ստուգմանը՝ ներառյալ պաշտոնի նշանակման օրենսդրական պահանջների պահպանման ստուգումը[29]։

Վեթինգի մասին օրենքով դատավորների և դատախազների բարեվարքության ստուգման համար նախատեսված էր երկաստիճան համակարգ՝ կազմված հանձնաժողովից և գանգատարկման պալատից, որոնց անդամների թեկնածուներին առաջադրվում էին կրթական, մասնագիտական փորձի, անվտանգության մարմինների հետ համագործակցած չլինելու և այլ պահանջներ։

Նշյալ մարմինների անդամության թեկնածուների բարեվարքությունը ստուգվում էր խորհրդարանական խմբակցություններից կազմված հատուկ խորհրդարանական հանձնաժողովի կողմից, որից հետո թեկնածուի ընտրությունը կատարվում էր մեկ այլ հատուկ խորհրդարանական հանձնաժողովի կողմից։ Վերջինիս հավանությանն արժանացած թեկնածուների տվյալները ներկայացվում էին Ալբանիայի նախագահին, ով դրանք ուղարկում էր Մոնիթորինգի միջազգային մարմնին՝ կարծիքի համար։ Ստանալով թեկնածուների մասին նշյալ միջազգային մարմնի հիմնավորված կարծիքը՝ Նախագահն այն պետք է ուղարկեր Ալբանիայի խորհրդարան, որը կայացնում էր վերջնական որոշումը[30]։

Ալբանիայի վեթինգի համակարգը համարվում է հաջողվածներից մեկը։ Դրա պատճառներից է, թերևս, Եվրոպական Միության և Եվրոպայի խորհրդի մեծ աջակցությունն ու հետևողական վերահսկողությունը դատավորների և դատախազների բարեվարքության ստուգման ողջ գործընթացի նկատմամբ։

Ակնհայտ է, որ Եվրոպական Միությանն անդամակցության հեռանկարը լիովին նոր իրավիճակ էր ստեղծել Ալբանիայում և բարձրացրել էր վեթինգի ու հակակոռուպցիոն միջոցառումների նկատմամբ Ալբանիայի հանրության և միջազգային գործընկերների ակնկալիքների նշաձողը։ Միևնույն ժամանակ հարկ է նշել, որ վեթինգն Ալբանիայում  չէր ընդգրկում իրավապահ ողջ համակարգն ու լուծում էր խիստ կոնկրետ խնդիրներ՝ անբարեխիղճ կադրերից «մաքրել» արդար դատաքննության իրավունքի ապահովումն իրականացնող երկու առանցքային ինստիտուտները՝ դատական իշխանությունն ու դատախազությունը։

Վեթինգի օբյեկտների սահմանափակ շրջանակը մի կողմից կարող է իրականացվող բարեփոխման անլիարժեքության տպավորություն ստեղծել, սակայն մյուս կողմից արդյունքները կարող են ավելի տպավորիչ լինել, քանի որ պետությունը, իրապաշտորեն գնահատելով սեփական ռեսուրսները և հանրային շահագրգիռ շերտերի հակազդեցության հավանականությունը, նախընտրել է ամբողջապես բարեփոխել որոշակի թիրախային ոլորտներ, քան հռչակել ողջ իրավապահ կամ պետական համակարգի վերակազմավորումը, սակայն փաստացի ի վիճակի չլինել դա անել՝ հանգեցնելով հանրային հիասթափության ինչպես բարեփոխումների օրակարգի, այնպես էլ քաղաքական իշխանության նկատմամբ։

ՎԵԹԻՆԳԻ ԻՐԱՎԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆՆ ԸՍՏ ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ

Անցումային արդարադատությունը և դրա առանցքային բաղադրիչներից վեթինգն արևմտյան իրավաքաղաքական մտքի արգասիք են, և պատահական չէ, որ եվրոպական գետնի վրա վեթինգի լեգիտիմությունն ու նշանակությունը հիմնավորապես հաստատված են մարդու իրավունքներով զբաղվող եվրոպական կառույցների փաստաթղթերում։ Ընդ որում, վեթինգի անհրաժեշտության գիտակցումն ուժգնացավ ԽՍՀՄ-ի փլուզումից և Վարշավյան պակտի երկրներում կոմունիստական իշխանության տապալումից հետո, երբ Արևելյան Եվրոպայի երկրները և հետխորհրդային պետություններից շատերը կանգնեցին ռեժիմափոխության և ժողովրդավարական կարգերի հաստատման մարտահրավերի առջև։

Նորելուկ ժողովրդավարությունները զգում էին արևմտաեվրոպական «չափահաս» ժողովրդավարությունների (mature democracies) աջակցությունն ամբողջատիրական ինստիտուտներից ու պրակտիկայից ազատվելու և ժողովրդավարական գործընթացներն անշրջելի դարձնելու գործում։ Այդ աջակցությունը դրսևորվեց ինչպես ֆինանսական, ինստիտուցիոնալ և փորձագիտական առումներով, այնպես էլ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի (այսուհետ՝ նաև ԵԽԽՎ), Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (այսուհետ՝ նաև ՄԻԵԴ) և Իրավունքի միջոցով ժողովրդավարության եվրոպական հանձնաժողովի (Եվրոպայի խորհրդի Վենետիկի հանձնաժողով) (այսուհետ՝ նաև Վենետիկի հանձնաժողով) ընդունած ակտերով։ Վերջիններս լիովին իրավաչափ համարեցին բռնապետությունից դեպի ժողովրդավարություն անցման շրջանում վեթինգի կիրառումը, որը, լինելով արտակարգ կառուցակարգ, արդարացված է ժողովրդավարության կայուն հիմքեր ստեղծելու և սահմանադրական նոր կարգն ամրապնդելու համար։

Այսպես՝ ԵԽԽՎ-ը 1996թ 1096 բանաձևով արձանագրել է, որ վեթինգի օրենքները կարող են համահունչ լինել իրավունքի գերակայության ներքո գործող ժողովրդավարական պետության հետ, եթե բավարարվում են մի շարք չափանիշներ։ Մասնավորապես, անձի մեղքը պետք է լինի անհատական, և չկիրառվի կոլեկտիվ մեղքի կոնցեպտը, յուրաքանչյուր անձի մեղքն իրեն մեղսագրվող արարքում պետք է ապացուցվի, անձը պետք է օժտված լինի պաշտպանության, անմեղության կանխավարկածի և իր նկատմամբ կայացված որոշումը դատական կարգով բողոքարկելու իրավունքներով և երաշխիքներով, վեթինգը չպետք է կիրառվի վրեժխնդրության նպատակով, ինչպես նաև վեթինգն ու դրա արդյունքները չպետք է քաղաքանապես և սոցիալապես չարաշահվեն։

Ըստ ԵԽԽՎ-ի նշյալ բանաձևի՝ վեթինգի նպատակը պետք է լինի ոչ թե պատժելը, այլ նորաստեղծ ժողովրդավարության պաշտպանությունը։

Վենտիկի հանձնաժողովը 2012թ «Amicus Curiae Brief on the Law on Determining a Criterion for Limiting the Exercise of Public Office, Access to Documents and Publishing, the Co-Operation with the Bodies of the State Security»  թիվ  694/2012 խորհրդատվական կարծիքում նշել է, որ վեթինգը թույլատրելի է պատմական և քաղաքական առանձնահատուկ պայմաններում, այն է՝ մասնավորապես բռնապետությունից ժողովրդավարություն անցման շրջանում։

Իր հերթին, ՄԻԵԴ-ը բավականաչափ մանրամասնորեն անդրադարձել է վեթինգի ինստիտուտին և դրա կիրառման իրավաչափության հիմքերին։

Մասնավորապես, ՄԻԵԴ-ը դիրքորոշում է հայտնել, որ վեթինգը պետական համակարգում արդարացված է, քանի որ հավատարմությունը պետությանն ընդհանուր շահի պահպանության և պաշտպանության հանձնառություն ունեցող պետական իշխանությունում աշխատելու անմիջական պայմաններից է (Sidabras and Dziautas v Lithuania, Judgment 24.07.2014):

Soro v Estonia գործով 03.09.2015թ կայացված վճռում ՄԻԵԴ-ը որոշակի պայման է դրել, թե երբ է հիմնավորված համատարած վեթինգի կիրառումը, իսկ երբ՝ ոչ։ Ըստ ՄԻԵԴ-ի՝ համատարած վեթինգը կարող է հիմնավորված լինել բացառիկ դեպքերում, օրինակ, անկախության ձեռքբերումից կարճ ժամանակ անց։ Երբ ժողովրդավարական ինստիտուտները կայանում են, վեթինգը պետք է լինի հնարավորինս անհատական և ունենա կիրառման նեղ շրջանակ։

Վերոնշյալ նույն գործում, ինչպես նաև Zdanovka v. Latvia գործով 16032006թ կայացված վճռում, վեթինգի կառուցակարգերի վերաբերյալ ՄԻԵԴ-ի հաջորդ հետաքրքիր դիտարկումը վերաբերում է բարեվարքության ստուգումը չանցած պետական պաշտոնատար անձանց՝ հանրային ծառայությունում հետագա ներգրավման արգելքի շրջանակին։ ՄԻԵԴ-ը գտնում է, որ այդ արգելքը պետք է կիրառվի հանրային ծառայության ոչ ընտրովի պաշտոնների մասով, քանի որ այս դեպքում քաղաքական լոյալությունը վերաբերելի է հանրային ծառայության ոչ ընտրովի պաշտոններին, սակայն չի առնչվում, օրինակ, խորհրդարանի պատգամավորի պաշտոնին։ Միևնույն ժամանակ ՄԻԵԴ-ն այս կանոնը կիրառելի է համարում այն դեպքում, երբ ժողովրդավարական տրանզիտից անցել է երկար ժամանակ (ավելի քան 15 տարի) և հատկապես այն պարագայում, երբ ժողովրդավարական քաղաքական ռեժիմի օրոք անձը 10 և ավելի տարիներ գտնվում է հանրային ծառայության մեջ։

ՄԻԵԴ-ը համակարծիք է Վենետիկի հանձնաժողովի հետ, որ վեթինգը չպետք է ունենա պատժի նպատակ։ 

Zdanovka v. Latvia գործով նշյալ վճռում ՄԻԵԴ-ը վեթինգի նպատակը սահմանել է որպես կանխարգելիչ։ Ըստ Ստրասբուրգի դատարանի՝ վեթինգը կոչված է պաշտպանել ժողովրդավարական գործընթացի անձեռնմխելիությունը՝ պետական համակարգից դուրս թողնելով այն անհատներին, ովքեր ունեցել են ակտիվ և ղեկավար դեր այն կուսակցությունում, որն ուղղակիորեն կապված է նորահայտ ժողովրդավարական ռեժիմի բռնի տապալման փորձի հետ։

Վերջապես Եվրոպական դատարանը կատարել է վեթինգի համակարգային կարևորությունը ցեմենտող կարևորագույն արձանագրում։ Նշյալ վճռում ՄԻԵԴ-ը ճանաչել է «ժողովրդավարությունը պետք է կարողանա պաշտպանել իրեն» կամ այլ կերպ ասած՝ «կենսունակ ժողովրդավարության» (militant democracy) հայեցակարգի լեգիտիմությունը և սահմանել է, որ ժողովրդավարական համակարգի կայունության և արդյունավետության երաշխավորման նպատակով պետությունը կարող է անհրաժեշտ համարել պաշտպանել իրեն առանձնահատուկ միջոցներով։ Այս համատեքստում հանրային ծառայողների քաղաքական լոյալությունը ժողովրդավարական ռեժիմին ճանաչվել է որպես իրավաչափ նպատակ վեթինգի իրականացման համար։

Կենսունակ ժողովրդավարության հայեցակարգը, երկար տարիներ տարածված լինելով ակադեմիական շրջանակներում, ՄԻԵԴ-ի կողմից ստացել է նորմատիվ բնույթ։ Վերջինս ելնում է այն կանխավարկածից, որ մարդու իրավունքներն ու ազատությունները բացարձակ չեն և ենթակա են սահմանափակման այն դեպքերում, երբ վտանգում են լիբերալ-ժողովրդավարական հասարակարգն ու վերջինիս արժեքային համակարգը: Ըստ էության, ընդունվում է այն ելակետը, որ գաղափարախոսական բազմակարծությունը լեգիտիմ է և պետության կողմից ենթակա է պաշտպանության, եթե չի հակասում ժողովրդավարական սահմանադրական կարգի հիմունքներին:

Կենսունակ ժողովրդավարության հայեցակարգը, ի լրումն վեթինգի իրավաչափության նշյալ մյուս հիմնավորումների, իրավական այս կառուցակարգը դարձնում է միջազգայնորեն լեգիտիմ գործիք ավտորիտար ինստիտուտների և պրակտիկայի կազմաքանդման, ժողովրդավարական քաղաքական մշակույթի սերմանման և որպես արդյունք՝ ժողովրդավարության անշրջելիության իրավաքաղաքական միջավայրի ձևավորման համար։

Այսպիսով, վեթինգի կառուցակարգի լեգիտիմությունը հաստատվում է ոչ միայն ամենատարբեր պետությունների սահմանադրական համակարգերում դրա լայն կիրառությամբ, այլև միջազգային իրավունքի գետնի վրա իրավական այս գործիքի ճանաչմամբ՝ իբրև ամուր և կենսունակ ժողովրդավարության իրավական, քաղաքական և սոցիալ-մշակութային հիմքերի գցման կարևոր մեխանիզմ։

ՎԵԹԻՆԳԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄԽՈՍՏՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Վեթինգի մասին խոսակցությունները սկիզբ առան Թավշյա հեղափոխությունից հետո՝ գերազանցապես փորձագիտական մակարդակում և միայն ուշացումով դարձան բարեփոխումների իշխանական օրակարգի մաս։

Հատկանշական է, սակայն, որ 2018թ․ խորհրդարանական արտահերթ ընտրություններից հետո Ազգային ժողովի հավանությանն արժանացած Կառավարության ծրագրում վեթինգը որևէ կերպ հիշատակցված չէր։ Ծրագրի՝ արդարադատությանը նվիրված 4․1 կետում մատնանշված չէր որևէ արմատական բարեփոխում, և շեշտը դրված էր առավելապես արդարադատության համակարգի կատարելագործման կառուցակարգային և տեխնիկական միջոցների վրա՝ հաշվի չառնելով այն հանգամանքը, որ Թավշյա հեղափոխությունից հետո տեղի է ունեցել քաղաքական ռեժիմի տրանզիտ, որը ենթադրում է նախկին ավտորիտար պետական ինստիտուտների ժողովրդավարական փոխակերպում համապատասխան արմատական գործիքակազմով[31]։

Վեթինգի գաղափարը քաղաքական իշխանության համար դարձավ արդիական, երբ դատարանները մի շարք վիճահարույց դատական ակտեր կայացրեցին նախկին իշխող վարչակարգի առանցքային դեմքերի մասնակցությամբ քրեական գործերով։ Մասնավորապես, ՀՀ վարչապետը 2019թ․ փետրվարի 25-ին դատաիրավական համակարգի բարեփոխման հարցով կայացած խորհրդակցության ժամանակ հանդես եկավ ծավալուն ելույթով, որում նախանշեց դատական իշխանության բարեփոխման հիմնական ուղղությունները՝ ներառյալ վեթինգը։ Վարչապետը, ի մասնավորի, ասաց հետևյալը․ « ․․․ Հայաստանի Հանրապետությունում ինչպես չի եղել, այնպես էլ չկա ժողովրդի վստահությունը վայելող դատական իշխանություն: Եվ դատական իշխանության գործունեությունը շարունակաբար ալեկոծություններ է առաջացնում մեր հանրության շրջանում:(…)

Հայաստանի ժողովուրդը դատական իշխանությունն ընկալում է որպես նախկին կոռումպացված համակարգի մնացուկ, որտեղ անընդհատ դավադրություններ են նախագծվում և իրագործվում ժողովրդի դեմ:(…)

… Դատական իշխանությունը չունի ժողովրդի վստահությունը, նշանակում է չունի նաև գործելու բավարար լեգիտիմություն, ինչն այսօր արդեն ուղղակի սպառնալիք է մեր երկրի բնականոն կյանքին, կայունությանն ու ազգային անվտանգությանը: (…)

 …Հենվելով մեկ տարի առաջ տեղի ունեցած ոչ բռնի, ժողովրդական, Թավշյա հեղափոխության արժեքների վրա՝ համարել եմ, որ յուրաքանչյուր ոք պետք է Նոր Հայաստանի կառուցմանը մասնակցելու, իր նպաստը բերելու հնարավորություն ունենա, այդ թվում քաղաքական կամ իրավական ապաշխարության միջոցով, կոնկրետ քայլերով ժողովրդի վստահությանն արժանանալու միջոցով:

Նաև հույս ունեի, որ բազմաթիվ դատավորներ, հասկանալով, որ իրենց նախորդ դատական գործունեությունը և արժեքային համակարգն անհամապատասխան է Նոր Հայաստանի ձգտումներին և նրանց իրավունք չի տալիս վճիռներ կայացնել հանուն Հայաստանի Հանրապետության, կհրաժարվեն դատավորի կարգավիճակից։

Նման բան, սակայն, տեղի չունեցավ, և դատական համակարգի՝ ժողովրդական վստահության արժանանալու ընթացիկ հնարավորությունը համարում եմ այլևս սպառված: Մենք չենք կարող հանդուրժել այս իրավիճակը, որովհետև, ինչպես ասացի, սա երկրի կայունության, բնականոն կյանքի և ազգային անվտանգության խնդիր է:

Հայաստանում գործող բոլոր դատավորները պետք է ենթարկվեն, այսպես ասած, vetting-ի: Այսինքն հանրությունը պետք է ամբողջական տեղեկատվություն ունենա դատավորի ունեցած քաղաքական կապերի ու ծագումնաբանության, գույքային վիճակի, դատավորի կարգավիճակում և նախորդ շրջանում ծավալած գործունեության, անհատական և պրոֆեսիոնալ հատկանիշների մասին:

2. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի որոշումներով հաստատված՝ քաղաքացիների իրավունքների կոպիտ խախտումներով դատավճիռների հեղինակ բոլոր դատավորները պետք է հրաժարական տան, հեռանան կամ հեռացվեն պաշտոններից:

3. Բոլոր այն դատավորները, ովքեր իրենց ներսում գիտեն, որ չեն կարող լինել անաչառ և օբյեկտիվ դատավորներ, պետք է հրաժարական տան՝ այդպիսով կարևոր ծառայություն մատուցելով Հայաստանի Հանրապետությանն ու նրա ժողովրդին:

4. Հիմա արդեն անցումային արդարադատության մեխանիզմների ներդրումը կենսական անհրաժեշտություն է Հայաստանի Հանրապետության համար, և մենք պետք է մեկ-երկու ամսվա ընթացքում ամփոփենք վերջին յոթ-ութ ամիսներին այս ուղղությամբ մեր կատարած աշխատանքը։ (…)

… Ազգային ժողովում պետք է տեղի ունենա օրենսդրական համապատասխան աշխատանք՝ մեր երկրի համար կենսական այս օրակարգը կյանքի կոչելու և Հայաստանում իրապես, երաշխավորված անկախ դատական համակարգ ունենալու համար: Եթե սրա համար անհրաժեշտ լինի իրականացնել սահմանադրական փոփոխություններ, մենք պետք է գնանք նաև այդ քայլին, եթե պետք լինի դա անել համաժողովրդական հանրաքվեով, մենք պետք է գնանք նաև նման լուծումների:
Այս ողջ աշխատանքը, ընդ որում, պետք է տեղի ունենա այս ոլորտի միջազգային հեղինակավոր կազմակերպությունների հետ համագործակցության, միջազգային լավագույն փորձի և Հայաստանի ստանձնած միջազգային պարտավորությունների շրջանակներում։» (…)[32]։

Վարչապետի նշյալ ելույթն ուներ ծրագրային բնույթ և փաստացի լավ իմաստով շեղվում էր Կառավարության գործունեության ծրագրից, որում արդարադատության ոլորտի բարեփոխման հարցում ցուցաբերվել էր անհարկի զգուշավորություն և հանրային սպասելիքները չարտացոլող էվոլուցիոն մոտեցում։

Ըստ էության, գործադիր իշխանության ղեկավարն արձանագրել է, որ Հայաստանը գտնվում է ժողովրդավարական անցման փուլում, և անհրաժեշտ է հստակորեն տարանջատվել անցյալի ինստիտուցիոնալ բեռից։ Որպես այս թեզի լրացուցիչ հիմնավորում՝ ուշագրավ է վարչապետի հղումն անցումային արդարադատության ինստիտուտին, որի շրջանակում կիրառվելիք միջոցներից մեկը հենց վեթինգն է։ Մանրամասնելով վեթինգի հասկացությունը՝ Վարչապետը ներկայացրել է վերջինիս անհրաժեշտ բաղադրատարրերը՝ դատավորի ունեցած քաղաքական կապերի ու ծագումնաբանության, գույքային վիճակի, դատավորի կարգավիճակում և նախորդ շրջանում ծավալած գործունեության, անհատական և պրոֆեսիոնալ հատկանիշների ստուգում՝ ներառյալ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի որոշումներով հաստատված՝ քաղաքացիների իրավունքների կոպիտ խախտումներով դատական ակտերի ուսումնասիրություն և դրանց հեղինակ դատավորների հրաժարական կամ պաշտոնանկություն։

Միևնույն ժամանակ Վարչապետը վեթինգի անհրաժեշտությունն արձանագրեց միայն դատական համակարգում, մինչդեռ որևէ խոսք չհնչեց առնվազն իրավապահ համակարգում նմանատիպ գործընթաց սկսելու մասին։

Վարչապետի նշյալ ելույթին հաջորդեցին վեթինգի հարցով քաղաքական իշխանության խորհրդատվությունները քաղաքացիական հասարակության և միջազգային փորձագետների հետ։ Արդյունքում, սակայն, վեթինգի հայեցակարգը՝ որպես ավարտուն գաղափար, չնյութականացավ որևէ քաղաքական կամ իրավական փաստաթղթում՝ ռազմավարությունում կամ օրենքում։

Փոխարենն օրենսդիր և գործադիր իշխանության կողմից մինչ օրս իրացվել են վեթինգի առանձին տարրեր, որոնք, սակայն, չեն կարող համարվել հարցի լուծում։ Այդ քայլերը, որպես նպատակային թիրախներ, տեղ են գտել ՀՀ դատական և իրավական բարեփոխումների 2019-2023թթ․ ռազմավարությունում, իսկ որոշներն արդեն իսկ ստացել են օրենսդրական ամրագրում։

Ստորև կներկայացվեն արդեն իսկ կատարված բարեփոխումները։

1 Սահմանադրական դատարանի կազմավորման կարգի համապատասխանեցում 2015թ տեղի ունեցած սահմանադրական փոփոխությանը

Չնայած իշխող մեծամասնությունը վերջին շրջանում դիստանցավորվել է վեթինգի գաղափարից, այդուհանդերձ, ձեռնարկել է որոշ քայլեր, որոնք ուղղված են պետական համակարգի զտման գործընթացին։ Դրանցից առաջինը ՀՀ Սահմանադրական դատարանի կառուցվածքի և կազմի համապատասխանեցումն է փոփոխված Սահմանադրությանը։

Ինչպես վերը նշվեց, վեթինգի դրսևորումներից է պետական մարմնի ձևավորման օրինականության ստուգումը և, ըստ այդմ, այդ մարմնի համարժեք վերակազմավորումը։

2015թ․ սահմանադրական բարեփոխումներով արմատապես փոխվել են Սահմանադրական դատարանի կազմավորման կարգը և դատավորների պաշտոնավարման ժամկետները։ Այսպես, ի տարբերություն 2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության, երբ Սահմանադրական դատարանի 9 անդամից 5-ին նշանակում էր Ազգային ժողովը, իսկ 4-ին՝ Նախագահը, այսուհետ սահմանադրական արդարադատության բարձրագույն մարմնի 9 անդամից 3-ական անդամի թեկնածու առաջադրում են Կառավարությունը, Ազգային ժողովը և Դատավորների ընդհանուր ժողովը, իսկ ընտրությունն ու նշանակումը կատարում է Ազգային ժողովը։ Նույն անձը կարող է Սահմանադրական դատարանի դատավոր լինել միայն մեկ անգամ։ Բացի այդ Սահմանադրական դատարանի դատավորները ցկյանս պաշտոնավարելու փոխարեն պաշտոնավարելու են 12 տարի, իսկ Սահմանադրական դատարանի նախագահն ընտրվելու է Սահմանադրական դատավորների կազմից՝ 6 տարի ժամկետով՝ առանց վերընտրվելու իրավունքի՝ ի հակառակ 2005թ․ սահմանադրական փոփոխությունների, երբ Սահմանադրական դատարանի նախագահը ցկյանս նշանակվում էր Ազգային ժողովի կողմից, իսկ դրա անհնարինության դեպքում՝ Նախագահի կողմից։

Փաստորեն, Սահմանադրական դատարանի կազմի ձևավորման ամբողջ փիլիսոփայությունն ու ինստիտուցիոնալ հավասարակշռությունը 2015թ․ փոփոխված Սահմանադրությամբ փոխվեց, սակայն միևնույն ժամանակ անցումային դրույթներով (Սահմանադրության 209-րդ հոդվածի 6-րդ մաս) նախատեսվեց, որ Սահմանադրական դատարանի ձևավորման նոր ընթացակարգը (Սահմանադրության 166-րդ հոդվածի 1-2-րդ մասեր) չի տարածվելու նախկին կարգով նշանակված դատավորների վրա։ Այսինքն ձևավորվել էր ներսահմանադրական հակասություն, երբ Սահմանադրական դատարանի նոր մոդելը պետք է լիարժեք գործեր շուրջ երկու տասնամյակ անց, երբ անգամ կասկածելի է՝ կգործեր 2015թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրությունը, թե ոչ։ Այսինքն Սահմանադրությունում առկա նորմատիվ խոտանի հետևանքով Սահմանադրության մի ամբողջ ինստիտուտ հնարավոր է՝ երբևէ լիարժեքորեն չկիրարկվեր։

Բացի այդ անհավասար իրավիճակ էր ստեղծվել Սահմանադրական դատարանի ներսում, երբ կար 2 դատավոր, ովքեր նշանակվել էին նոր կարգով՝ 12 տարի ժամկետով, մինչդեռ մնացյալ 7 դատավորը պաշտոնավարում էին մինչև 65 տարին լրանալը։ Դրան զուգահեռ՝ Սահմանադրական դատարանի մնացյալ դատավորները զրկվում էին Սահմանադրական դատարանի նախագահի պաշտոնում ընտրվելու հնարավորությունից, քանի որ Սահմանադրական դատարանի նախագահը, նշանակված լինելով նախքան սահմանադրական փոփոխությունների ընդունումը, պաշտոնավարելու էր ցկյանս, այլ ոչ թե 6 տարի ժամկետով։

Ըստ էության, նախորդ քաղաքական ռեժիմի օրոք կատարված սահմանադրական փոփոխություններով նպատակ էր հետապնդվում մի կողմից բարեփոխել Սահմանադրական դատարանի ձևավորման մոդելը, իսկ մյուս կողմից դրա կիրառումը հնարավորինս հետաձգել՝ խուսափելու համար կենտրոնաձիգ պետական ապարատի ապակենտրոնացման և ավտորիտար եզրութաբանությամբ՝ «թուլացման» վտանգից։

Փաստն այն է, սակայն, որ անցումային դրույթներով նախատեսված նորմը դելեգիտիմացնում էր ինչպես Սահմանադրական դատարանի նոր մոդելը, այնպես էլ իրավաչափության խնդիր էր ստեղծում Սահմանադրական դատարանի գործող կազմի համար։

Նշյալ խնդիրը սկզբնապես փորձ արվեց լուծել Սահմանադրական դատարանի՝ հին կարգով ընտրված 7 դատավորին վաղաժամկետ կենսաթոշակի ուղարկելու օրենսդրական փաթեթի ընդունմամբ (2019թ․)՝ կիրառելով մասնավորապես Վրաստանի և վեթինգի փորձ ունեցող որոշ այլ երկրների պրակտիկան։ Սակայն, քանի որ վաղաժամկետ կենսաթոշակի նշանակումն ուներ կամավոր բնույթ, նշյալ 7 դատավորից ոչ մեկը չհամաձայնեց դրան։ Դրան հաջորդեց սահմանադրական փոփոխությունների միջոցով դատավորներին պաշտոնանկ անելու գործընթացը։

Առաջարկվեց Սահմանադրական դատարանի՝ հին կարգով ընտրված 7 դատավորին ազատել աշխատանքից՝ փոփոխություն կատարելով Սահմանադրության մեջ։ Ազգային ժողովի կողմից 2020թ․ փետրվարի 6-ին ընդունվեց համապատասխան որոշում՝ սահմանադրական փոփոխությունները հանրաքվեի դնելու մասին։

Կորոնավիրուսի համավարակով պայմանավորված՝ Ազգային ժողովի կողմից հանրաքվեն չեղարկվեց, և որոշվեց խնդրին տալ ավելի սահմանափակ լուծում՝ Ազգային ժողովի կողմից  լրացում կատարել Սահմանադրության անցումային դրույթներում (213-րդ հոդված) և դադարեցնել Սահմանադրական դատարանի այն դատավորների լիազորությունները, ովքեր նախորդիվ պաշտոնավարել են փոփոխված Սահմանադրությամբ նախատեսված ժամկետի՝ 12 տարվա կամ ավելի չափով, ինչպես նաև դադարեցնել Սահմանադրական դատարանի նախագահի լիազորությունները՝ վերջինիս ընտրությունը ևս համապատասխանեցնելով սահմանադրական նոր կարգավորումներին։ Սահմանադրական դատարանի մյուս դատավորները, ովքեր պաշտոնավարել էին 12 տարվանից նվազ ժամկետով, իրենց լիազորություններն իրականացնելու էին մինչև նշյալ ժամկետի լրանալը։

Ըստ այդմ, դադարեցվեց Սահմանադրական դատարանի 3 դատավորի և Սահմանադրական դատարանի նախագահի պաշտոնավարումը։

Սահմանադրական դատարանի նոր դատավորների թեկնածուներն առաջադրվեցին նոր կարգով, և այդպիսով Սահմանադրական դատարանի կազմում ձևավորվեց որոշակի հավասարակշռություն այն իմաստով, որ 9 դատավորից 5-ը և Սահմանադրական դատարանի նախագահն ընտրվել էին նոր ընթացակարգով, իսկ մնացյալ դատավորների լիազորությունների ժամկետը համապատասխանեցվել էր սահմանադրական նոր պահանջներին։

Նշյալ փոփոխությունը որոշ չափով փակեց Սահմանադրական դատարանի լեգիտիմության թեման, քանի որ չեզոքացրեց վերջինիս կազմավորման իրավաչափությունը կասկածի տակ դնող սահմանադրական հակասությունը։

Անշուշտ, Սահմանադրական դատարանի լեգտիմությունը լիարժեք կլիներ, եթե վերջինիս կազմի փոփոխության հիմքում դրվեր զանգվածային ընտրական հանցագործություններով ուղեկցված համապետական ընտրություններն անվավեր չճանաչելը և այդպիսով պետական իշխանության յուրացմանն օժանդակելը։ Սակայն նման համալիր մոտեցման կիրառման համար հարկավոր էր Ազգային ժողովի մակարդակով նախորդ քաղաքական ռեժիմին տալ համապարփակ իրավաքաղաքական գնահատական, որը կընդգրկեր նաև սահմանադրական արդարադատության խոտանված լինելու հանգամանքը։ Հասկանալի է, որ նման համապարփակ լուծման չգնալու պարագայում իշխող վարչակազմը ստիպված էր բավարարվել հատվածական լուծումներով։

2 Պաշտոնատար անձանց գույքային դրության ստուգումը

Ազգային ժողովի կողմից հետհեղափոխական շրջանում փոփոխություններ և լրացումներ են կատարվել «Հանրային ծառայության մասին», «Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի» մասին» օրենքներում, «Դատական օրենսգիրք» և «Սահմանադրական դատարանի մասին» սահմանադրական օրենքներում, ինչպես նաև հարակից այլ օրենքներում, որոնցով ընդլայնվել են ինչպես հայտարարատու պաշտոնատար անձանց, այնպես էլ նրանց մերձավորների շրջանակը, Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից հայտարարագրերի ուսումնասիրման ընթացքում գույքի ծագումը ստուգելու նպատակով առկա լիազորությունները՝ ներառյալ այլ պետությունների, պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմիններից, կազմակերպություններից հայտարարատուի վերաբերյալ տեղեկատվություն, այդ թվում՝ բանկային գաղտնիք պարունակող տվյալներ ստանալը:   Հայտարարագրված գույքի (եկամուտների) և ծախսերի իրավաչափ հարաբերակցության, ինչպես նաև հայտարարագրում կեղծ տվյալներ նշելու, տվյալներ թաքցնելու կամ հայտարարագիրը դիտավորությամբ չներկայացնելու կասկածի առաջացման պարագայում Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից նյութերն ուղարկվում են Գլխավոր դատախազություն՝ Քրեական օրենսգրքի համապատասխան հոդվածներով գործ հարուցելու հարցը քննարկելու համար։

Համապատասխան պաշտոնատար անձի կողմից հայտարարագրման կարգի խախտման պարագայում Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից նրա նկատմամբ հարուցվում է վարչական իրավախախտման վարույթ, և կարող է նշանակվել վարչական տույժ, իսկ դատավորների պարագայում հարուցվում է կարգապահական վարույթ, որի արդյունքում Բարձրագույն դատական խորհրդի կողմից դատավորները կարող են ենթարկվել կարգապահական պատասխանատվության՝ ընդհուպ մինչև պաշտոնից ազատման տեսքով։ Սահմանադրական դատարանի դատավորի պարագայում Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը նյութերն ուղարկում է Ազգային ժողովի խմբակցություններին՝ խնդրելով դիմել Սահմանադրական դատարան համապատասխան դատավորի լիազորությունների դադարեցման հարցով, եթե առկա է հիմնավոր կասկած, որ Սահմանադրական դատարանի դատավորը թույլ է տվել էական կարգապահական խախտում։ Տվյալ պարագայում էական կարգապահական խախտում է համարվում հայտարարագրման կարգի բազմակի,  դիտավորությամբ կամ կոպիտ անզգուշությամբ խախտումը։

Սահմանադրական դատարանը, քննելով Ազգային ժողովի դիմումը, կարող է որոշում կայացնել Սահմանադրական դատարանի դատավորի լիազորությունների դադարեցման վերաբերյալ։

Պետական պաշտոնատար այլ անձանց կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու հարցերը լուծվում են պետական այն մարմինների կողմից, որտեղ նրանք աշխատում են՝ հիմք ընդունելով նաև Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի ուսումնասիրություններն ու վերլուծությունները:

Հատկանշական է, որ պաշտոնաթողությունից հետո՝ երկու տարվա ընթացքում, անձի գույքային դրության էական փոփոխության պարագայում Հանձնաժողովը նրանից կարող է կրկին պահանջել ներկայացնել հայտարարագիր՝ դրանից բխող հնարավոր հետևանքներով՝ այդ թվում հանցագործության մասին հաղորդում ներկայացնելու ձևով, եթե առկա է կոռուպցիոն բնույթի հանցագործություն կատարելու հիմնավոր կասկած։

Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը որոշակի լիազորություններ ունի նաև անձանց պաշտոնի նշանակելիս նրանց բարեվարքության ստուգման հարցում՝ ներկայացնելով խորհրդատվական եզրակացություններ թեկնածուների և նրանց հարազատների գույքային դրության, քրեական ենթամշակույթին հարելու, քրեական, վարչական կամ կարգապահական պատասխանատվության ենթարկված լինելու և մի շարք այլ հարցերի վերաբերյալ:

Արժե առանձին կանգ առնել նաև «Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի մասին» օրենքում կատարված այն լրացումներին, որոնք վերաբերում են կուսակցություններին և նրանց ղեկավար մարմինների պաշտոնատար անձանց գույքային դրության, ֆինանսավորման աղբյուրների և ֆինանսավորման օրենսդրական չափերի պահպանման նկատմամբ վերահսկողությանը, որը դրվել է Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի վրա: Այդ նպատակով վերջինս ստուգում է կուսակցությունների հաշվետվությունները և կուսակցության ղեկավար պաշտոնատար անձանց հայտարարագրերը և դրանցում հանցագործության հատկանիշներ հայտնաբերելու դեպքում նյութերն ուղարկում է գլխավոր դատախազություն, իսկ վարչական զանցանքի առերևույթ հատկանիշների առկայության դեպքում ինքն է հարուցում և իրականացնում վարչական վարույթ՝ մեղավոր անձանց ենթարկելով վարչական տույժերի: Քննարկվող փոփոխությունն ուժի մեջ է մտնելու 2022թ. հունվարի 1-ից:

Հարկ է հավելել նաև, որ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովն իրավասու է հետադարձ կարգով ուսումնասիրել պաշտոնատար անձանց այն հայտարարագրերը, որոնք ներկայացվել են՝ սկսած 2017թ. հուլիսի 1-ից:

Այս համատեքստում կարևոր է նաև 2020թ. «Ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման մասին» օրենքի ընդունումը, որի համաձայն՝ քրեական վարույթին զուգահեռ կամ անգամ քրեական գործի բացակայության պայմաններում ՀՀ դատախազության մոտ անձին պատկանող գույքի ծագման հիմքերի օրինականության վերաբերյալ բավարար կասկածի առկայության դեպքում ՀՀ դատախազությունը կարող է քաղաքացիական հայց ներկայացնել դատարան՝ այդ գույքը հօգուտ պետության բռնագանձելու պահանջով:

Կառուցակարգային իմաստով նշյալ օրենքի կարգավորումները փոխկապված են «Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի մասին» օրենքի կարգավորումների հետ, քանի որ ապօրինի գույքի բռնագանձման գործընթացը կարող է նախաձեռնվել հենց Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից ՀՀ դատախազություն ներկայացված դիմումի հիման վրա:

Ներկայումս Ազգային ժողովում է գտնվում օրինագծերի փաթեթ, որի համաձայն՝ նախատեսվում է ստեղծել հակակոռուպցիոն կոմիտե և հակակոռուպցիոն դատարան, որոնք պետք է քննեն բացառապես կոռուպցիոն հանցագործությունները, իսկ հակակոռուպցիոն դատարանը՝ նաև առերևույթ ապօրինի գույքի բռնագանձման քաղաքացիական գործերը:

Կատարված օրենսդրական փոփոխությունների արդյունքում պետական պաշտոնատար անձանց գույքային դրության ստուգման ընթացակարգերը որոշարկվել են, իսկ պետական վերահսկողությունը նրանց ակտիվների օրինականության նկատմամբ՝ խստացվել։

ԿԱՏԱՐՎԱԾ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԻ ԹԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Վեթինգի կառուցակարգերի ներդրման գործընթացը, ինչպես երևում է նաև վերոնշյալ համառոտ տեղեկույթից, աչքի է ընկնում կիսատությամբ և համակարգային ապակենտրոնացվածությամբ։ Դա մեծապես վնասում է զտման մեխանիզմի արդյունավետությանը։ Ստորև կներկայացվեն կատարված բարեփոխումների մի շարք թերություններ և խոցելի կողմեր։

Հստակորեն կարելի է պնդել, որ նախորդ հակաժողովրդավարական քաղաքական ռեժիմին խորհրդարանի մակարդակում գնահատական չտալու հետևանքով դժվար է որոշարկել այն չափանիշները, որոնց հիման վրա հնարավոր կլինի գնալ ռեժիմափոխությամբ պայմանավորված արտակարգ միջոցառումների։ Փոխարենը, նախորդ ռեժիմի բնույթի բացահայտումն ու անգամ օրենքի մակարդակով վերջինիս դատապարտումը, ինչպես որ արվել է Մերձբալթյան երկրներում, Չեխիայում, Վրաստանում և այլուր, սահմանադրաիրավական հիմքեր կստեղծեր կենսունակ ժողովրդավարական համակարգի արմատավորման՝ ներառյալ ինստիտուցիոնալ վեթինգի լիարժեք կիրարկման համար։

Միով բանիվ, անգամ վերոնշյալ իրավաքաղաքական գնահատականի բացակայության պայմաններում գործող իշխանությունը լիարժեքորեն չի օգտվել առկա իրավական հնարավորություններից և կատարել է քայլեր, որոնք ավելի շատ միտված են նախորդ կոռումպացված քաղաքական և բյուրոկրատական էլիտայի համակարգային ինտեգրմանն ու համակեցությանը, քան զտմանը։

Այսպես, ընդլայնելով Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի լիազորությունները՝ համանուն օրենքով թույլատրվում է հետադարձ կարգով ուսումնասիրել պետական պաշտոնատար անձանց այն հայտարարագրերը, որոնք ներկայացվել են 2017թ․ հուլիսի 1-ի կամ ավելի ուշ ժամկետի դրությամբ։ Այս իրավակարգավորումը կարող է հնարավորություն տալ կոռուպցիոն գործարքներում ներգրավված պաշտոնատար անձանց հաջողությամբ թաքցնել ապօրինի ձեռքբերված գույքը կամ զանազան սխեմաների օգնությամբ լեգալացնել այն, ինչպես նաև սահմանափակում է Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի հնարավորությունը համալիր կերպով ուսումնասիրել պաշտոնատար անձանց գույքի շարժն ու գործարքները։ Արդյունքում 2017թ․ հուլիսի 1-ից սկսած հայտարարագրերի ուսումնասիրությունը կարող է առանձնակի արդյունք չտալ՝ հաշվի առնելով նաև, որ 2018թ․ մայիսից իշխանության է եկել ժողովրդավարական վարչակազմ, և համատարած նկատվել են կոռուպցիայի նվազման միտումներ։

Գործող իրավանորմերով պաշտոնի նշանակվող անձինք ավելի խորը և բազմաբաղադրիչ ստուգման են ենթարկվում, քան գործող պաշտոնյաները, որոնց մեծ մասը նախահեղափոխական ժամանակաշրջանի կադրեր են։ Այսպիսի իրավական լուծումը չի բխում վեթինգի գաղափարից, քանի որ ոչ այնքան ուղղված է պետաիշխանական համակարգը կոռումպացված, ոչ բարեխիղճ և մասնագիտական ցածր կարողություններ ունեցող անձանցից զտելուն, որքան համակարգ համեմատաբար բարեխիղճ և կարողունակ կադրեր ընդունելով՝ ներհամակարգային հավասարակշռության ձևավորմանն ու համակարգի արդյունավետության ինչ-որ չափով բարձրացմանը։ Այս միտումը ցցուն երևակվում է հետևյալ օրինակով․ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից ստուգվում են դատավորի և մի շարք այլ պաշտոնների հավակնորդների՝ քրեական ենթամշակույթի հետ հնարավոր առնչությունները, սակայն նման ստուգում չի անցկացվում գործող պաշտոնատար անձանց դեպքում։

Հատկանշական է նաև, որ հայտարարագրման ինստիտուտը կենտրոնացած է գերազանցապես պաշտոնյաների գույքային դրության վրա՝ անտեսելով դատավորների և մյուս պաշտոնատար անձանց քաղաքական և քրեական կապերը, նշանակման կամ ընտրության ընթացակարգերը, մասնագիտական կարողությունները։ Գործնականում հնարավոր են դեպքեր, երբ գույքային դրությամբ աչքի չընկնող պաշտոնատար անձը կարող է իր քաղաքական կամ քրեական աֆիլացվածության բերմամբ՝ խախտել մասնագիտական բարեխղճությունն ու անգամ ներգրավված լինել կոռուպցիոն սխեմաներում։ Այս և այլ ասպեկտները հաշվի չառնելը պաշտոնատար անձանց բարեվարքության ստուգումը դարձնում է թերի և այն չի ծառայեցնում բարեխիղճ ու արհեստավարժ պետական պաշտոնյաներ ունենալու նպատակին։

Նշված պնդումը հաստատվում է նաև սույն թվականի հունվարին «Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի մասին» օրենքում կատարված լրացմամբ և փոփոխությամբ՝ ըստ որոնց՝ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովն ուսումնասիրելու է պաշտոնի հավակնորդների և նրանց ընտանիքի անդամների հնարավոր կապերը քրեական ենթամշակույթի հետ։ Պետք է նշել, որ այս փոփոխությունն անհրաժեշտ, սակայն թերի և ոչ բավարար է, քանի որ չի տարածվում գործող պաշտոնատար անձանց վրա և առնչվում է ոչ իրավաչափ կապերի միայն մեկ տեսակի՝ չընդգրկելով քրեական և քաղաքական կարևոր առնչություններ։

Գործող օրենսդրության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ համապատասխան իրավական կառուցակարգերը գործի են դրվում, երբ առկա է տեղեկատվություն առերևույթ հանցագործության կամ բարեվարքության խախտման մասին, մինչդեռ վեթինգը ենթադրում է նախորդ ռեժիմի առնվազն բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց թիրախային և լայնածավալ ստուգում։ Այսինքն, պետության կողմից նախաձեռնողական և ակտիվ գործողություններ են իրականացվում նախորդ ռեժիմի օրոք պաշտոնավարած կամ պաշտոնավարող որոշակի կատեգորիայի անձանց գույքային դրության, կապերի և այլ վերաբերելի հանգամանքների պարզման վերաբերյալ՝ առանց որևէ հատուկ առիթի։

Նույն կերպ կուսակցությունների և դրանց ղեկավարների ֆինանսական միջոցների ստուգումը չի տարածվում նախորդիվ եկամուտների և ծախսերի վրա, այլ գործելու է միայն 2022թ․ հունվարի 1-ից սկսած՝ նրանց ֆինանսական հաշվետվությունների և հայտարարագրերի նկատմամբ։ Սրա հետևանքը  կլինի քաղաքական դաշտում հավասար պայմանների շարունակվող բացակայությունը, երբ նախկինում ոչ թափանցիկ ֆինանսական գործառնություններով հսկայական նյութական միջոցների կուտակման շնորհիվ գերիշխող դիրք ունեցող կուսակցությունները մեկնարկային լավագույն պայմաններն են ունենալու՝ այժմ էլ ընդդիմության կարգավիճակով քաղաքական պայքար մղելու և իշխանափոխության հասնելու համար։

Այս կերպ Թավշյա հեղափոխության երկարաժամկետ քաղաքական կապիտալիզացիայի հնարավորությունը կդառնա մշուշոտ, քանզի նոր ժողովրդավարական կուսակցությունների համար խիստ դժվար կլինի ձեռք բերել սոցիալական կայուն կապիտալ և հանրային աջակցություն՝ հաշվի առնելով նաև մեդիադաշտում օլիգարխիկ կապիտալի վրա հիմնված կուսակցությունների ուժեղ դիրքերը։ Իսկ ամուր ժողովրդավարություն կարող է գոյություն ունենալ գաղափարախոսական բազմակարծության և բոլոր կուսակցությունների համար իրավամբ հավասար մեկնարկային պայմանների ստեղծմամբ, ինչի շնորհիվ ժողովրդավարական երկարաժամկետ փոփոխությունների ջատագով քաղաքական ուժերը կձևավորեն սահուն ընտրական ռոտացիայի համար անհրաժեշտ ժողովրդավական կոնսենսուս և ժողովրդավարական համակարգի կենսունակության կայուն միջավայր։

Այս համատեքստում հարկ է անդրադառնալ նաև իրավաբանական հանրույթի որոշ ներկայացուցիչների կողմից հնչեցվող այն կարծիքին, որ վեթինգի բոլոր կառուցակարգերի ներմուծումը, այդ թվում դատավորների բարեվարքության համատարած և լայնածավալ ստուգումը՝ նրանց հաջորդիվ պաշտոնանկությամբ, հակասում է գործող Սահմանադրությանը։

Գործող Սահմանադրությունը չի պարունակում որևէ նորմ, որը թույլ կտար հանգել նման եզրակացության։ Ըստ այդմ, լիովին սահմանադրական է, առանց գործող պաշտոնատար անձանց պաշտոնավարումը դադարեցնելու նրանց բարեվարքության համալիր ստուգումը, երբ անձը պաշտոնավարելու է այնքան ժամանակ, քանի դեռ նրա՝ իր պաշտոնին անհամապատասխանության մասին որոշումը չի մտել ուժի մեջ։

Ընդ որում, այստեղ պետք է նկատի առնել, որ սահմանադրական որոշակի ընդգծված երաշխիքներից են օգտվում դատավորները, իսկ իրավապահ մարմինների կարգավիճակը կախված է օրենսդրական կարգավորումներից։ Ուստի իրավապահ մարմինների վեթինգի պարագայում a priori սահմանադրականության խնդիր չի կարող ծագել, եթե պահպանվեն և պաշտպանվեն վեթինգի ենթարկվող պաշտոնատար անձի՝ սահմանադրորեն ճանաչված ընթացակարգային երաշխիքները։

Սրանից բխում է նաև, որ եթե դատավորների պարագայում նրանց պաշտոնավարումը դադարեցնելու և նոր ընդունելություն կազմակերպելու մասով առերևույթ կխախտվի դատավորների անփոփոխելիության սահմանադրական սկզբունքը, ապա իրավապահ մարմինների պարագայում զուտ Սահմանադրության տեսանկյունից անգամ նման կտրուկ միջոցի դիմելն անիրավաչափ չի կարող համարվել։

Այս համատեքստում հարկ է անդրադառնալ նաև վեթինգի ընթացքում անմեղության կանխավարկածի ինստիտուտի կիրառելիությանը, որը ևս սահմանադրական տարընկալումների տեղիք է տալիս։ Վեթինգի ընթացքում, հաշվի առնելով գործընթացի առանձնահատուկ կարևորությունն ու պետաիշխանական համակարգի առողջացման հանրային շահը, անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը կարող է սահմանափակ կիրառում ստանալ։ Մասնավորապես, խոսքը վերաբերում է, օրինակ, պաշտոնատար անձին իրավաբանորեն կամ փաստացի պատկանող գույքի ձեռքբերման իրավաչափությանը կամ քրեական ենթամշակույթ ունեցող անձանց հետ կապերին և այլն, երբ իրավասու մարմնի կողմից ստացված տեղեկատվությունը հերքելու համար պաշտոնատար անձի փաստարկների և փաստական հանգամանքների ապացուցողական շեմը կարող է լինել ողջամիտ կասկածից անդին (beyond reasonable doubt), այդ թվում լինել ավելի բարձր, քան գործում է իրավասու մարմնի համար, ով  ներկայացրել է անձի համար ոչ բարենպաստ տեղեկատվությունը։ Այդպիսի կարգավորումների համար ևս ՀՀ Սահմանադրությունը խոչընդոտ չի ստեղծում, քանի որ Սահմանադրության 66-րդ հոդվածով նախատեսված անմեղության կանխավարկածը, ըստ այդ նույն հոդվածի, գործում է հանցագործության համար մեղադրվող անձի համար։ Վեթինգն իր էությամբ չունի պատժիչ բնույթ, իսկ վեթինգի գործընթացն ու դրա շրջանակում կիրառվող սանկցիաները տեղավորվում են կարգապահական վարույթի և կարգապահական-իրավական պատասխանատվության տիրույթում և քրեական վարույթի հետ կապ չունեն։

Հարկ է նշել նաև, որ անմեղության կանխավարկածի հստակ սահմանափակումներ հայրենական իրավական համակարգում արդեն իսկ գործում են «Ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման մասին» օրենքով, որի 22-րդ հոդվածի  մասի համաձայն՝

1․ Ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման հարաբերություններում գործում է գույքի՝ ապօրինի ծագում ունենալու կանխավարկածը, քանի դեռ չի ապացուցվել գույքի ձեռքբերման օրինականությունը:

2. Դատարանը կարող է կայացնել վճիռ՝ հիմք ընդունելով գույքի՝ ապօրինի ծագում ունենալու կանխավարկածը, եթե գործի քննության արդյունքում հայցվորն ապացուցում է, որ պատասխանողին պատկանող գույքը, այդ թվում՝ մեկ միավոր գույքը, մի քանի միավոր գույքը կամ մեկ միավոր գույքի բաժինը, չի հիմնավորվում օրինական եկամտի աղբյուրների վերաբերյալ տվյալներով։

Քանի որ նշյալ օրենքը հանդիսանում է վեթինգի ընթացակարգի հետ շաղկապված նորմատիվ իրավական ակտ և անգամ անկախ այդ հանգամանքից՝ ըստ էության, սեփականության հետ կապված հասարակական հարաբերություն է կարգավորում՝ հիմք ընդունելով մեղավորության կանխավարկածը, կարող ենք պնդել, որ այս հիմքով վեթինգի հակասահմանադրականության մասին պնդումներ և փաստարկներ բերող անձինք նաև պետք է պատասխանեն այն հարցին, թե ինչով է տարբերվում վեթինգի ընթացքում անմեղության կանխավարկածի սկզբունքի սահմանափակ կիրառելիությունն ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման վարույթի ընթացքում կիրառվող համանման կառուցակարգից։

Վերոնշյալ լույսի ներքո վերահաստատում ենք մեր կարծիքն առ այն, որ վեթինգի ամբողջական կիրառմանը ներկայումս ոչ մի բան չի խանգարում, և անգամ հարկավոր չէ Սահմանադրության փոփոխություն։

Բացի այդ գործող բարեվարքության ստուգման ընթացակարգերը համակարգված չեն, առկա են փոխլրացման և ներդաշնակ կիրառման խնդիրներ, որոնք հետևանք են նրա, որ չի ընդունվել վեթինգի վերաբերյալ միասնական օրենք, և չկա ընթացակարգերի կիրառման նկատմամբ ընդհանուր վերահսկողություն իրականացնող մարմին։ Արդյունքում անգամ սահմանափակ տեսքով գործի դրված բարեվարքության ստուգման մեխանիզմներն աչքի չեն ընկնում բավարար արդյունավետությամբ։

Գործող իրավակարգավորումների էական թերություն կարելի է համարել նաև այն, որ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի եզրակացությունները, հանցագործության մասին հաղորդումները և կարգապահական պատասխանատվության ենթարկելու դիմում ներկայացնող, դրանք քննարկող և որոշում կայացնող պետական պաշտոնատար անձինք նախապես բարեվարքության թիրախային և լայնածավալ ստուգման չեն ենթարկվել։ Ըստ այդմ, առկա չեն բավարար երաշխիքներ, որ, օրինակ, Բարձրագույն դատական խորհրդի անդամները, Սահմանադրական դատարանի դատավորները, համապատասխան դատախազները և այլք իրապես տիրապետում են մասնագիտական բարեխղճության և արհեստավարժության՝ բարեվարքության գործերով օրինական և հիմնավորված որոշումներ կայացնելու համար։

Որպես բացասական երևույթ՝ հարկ է մատնանշել նաև այն, որ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի եզրակացությունները պաշտոնի հավակնորդների վերաբերյալ ունեն խորհրդատվական բնույթ։ Ստացվում է, որ օրինակ, եթե Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը գալիս է այն եզրահանգման, որ պաշտոնի հավակնորդը կամ նրա ընտանիքի անդամներն ունեն կապեր քրեական հեղինակությունների հետ կամ ունեն օրինական եկամուտներով չհիմնավորված գույք, նրանք, միևնույն է, կարող են նշանակվել կամ ընտրվել համապատասխան պաշտոնի։ Նման իրավակարգավորումը բացասաբար է ազդում Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի նշյալ լիազորության իրացման արդյունավետության վրա և, կարելի է ասել՝ արժեզրկում է այն։

Պակաս կարևոր հանգամանք չէ նաև այն, որ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի անդամների թեկնածուների բարեվարքության ստուգման պատշաճ ընթացակարգ գործող օրենսդրությամբ նախատեսված չէ, ինչը ստվերում է այս մարմնի գործունեության օբյեկտիվությունն ու հանրային լեգիտիմությունը։

Հաշվի առնելով նաև, որ խորհրդատվական եզրակացությունները գաղտնի են, հնարավոր չէ անգամ պարզել, թե քանի անգամ է նշանակող կամ ընտրող պետական մարմինը կամ պաշտոնատար անձը նշանակել կամ ընտրել Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի բացասական եզրակացությանն արժանացած անձի։

Նշված և որոշ այլ խնդրահարույց կարգավորումներ ստեղծում են վտանգ, որ նախորդ ռեժիմի պետական պաշտոնեության զտման գործընթացը «միս ու արյուն» չի ստանա, ինչը մեծապես անարդյունավետ կդարձնի կատարված և կատարվելիք բարեփոխումները, քանի որ առանց բարեխիղճ և որակյալ կադրերի էական տեսակարար կշռի հնարավոր չէ հաջողել պետականաշինության գործում։

ՎԵԹԻՆԳԻ ԿԱՌՈՒՑԱԿԱՐԳԵՐԻ ԼԻԱՐԺԵՔ ՆԵՐԴՐՄԱՆՆ ՈՒՂՂՎԱԾ ԱՌԱՋՆԱՀԵՐԹ ՔԱՅԼԵՐԸ

Նախորդիվ ներկայացվածի խորապատկերին ակնհայտ է դառնում, որ վեթինգի մեկուսի կառուցակարգերի ներդրումը, առանց համակարգային փոխկապվածության, պատշաճորեն չի ծառայում պետաիշխանական համակարգի և, նախևառաջ, դատաիրավական համակարգի առողջացմանը: Վեթինգն ինստիտուցիոնալացված գործընթաց է, որի յուրաքանչյուր փուլ և տարր սերտորեն կապված է մյուսների հետ: Այն  կարող է իր նպատակին ծառայել, եթե կիրառվում է որպես համակարգային ամբողջություն, մինչդեռ վեթինգի միայն որոշակի տարրերի ներդրումը չի կարող ունենալ ցանկալի վերջնարդյունք և կհանգեցնի լոկ կոսմետիկ փոփոխությունների՝ անփոփոխ թողնելով պետական համակարգի նախորդ ռեժիմին բնորոշ էությունը:

Ավելին, իշխանության եկած ժողովրդավարական ուժերի և նախորդ քաղաքական ռեժիմի ինստիտուցիոնալ տրամաբանությամբ ձևավորված բյուրոկրատիայի և դատաիրավական համակարգի միջև համակեցությունը կոնֆլիկտագեն է և միջնաժամկետ հեռանկարում կհանգեցնի կառավարման ճգնաժամի, որի հանգուցալուծումը կարող է լինել ժողովրդավարական համակարգի տապալումը կամ անգամ պետական ինստիտուտների փլուզումը: Նման տխուր հեռանկարից խուսափելու համար անհրաժեշտ է հնարավորինս սեղմ ժամկետում գործարկել վեթինգի լիարժեք համակարգ, որը կընդգրկի առնվազն դատական իշխանությունը, իսկ ցանկալի է, որ վերաբերի նաև իրավապահ մարմիններին: Այս նպատակն իրականացնելու համար, ի թիվս այլոց, առաջարկվում է կատարել հետևյալ քայլերը՝

  1. Ազգային ժողովի կողմից հայտարարության կամ օրենքի տեսքով իրավաքաղաքական գնահատական տալ նախորդ քաղաքական ռեժիմին՝ հստակ մատնանշելով դրա հիմնադրման ժամկետը, բովանդակությունը, համակարգային հատկանիշները, մարդու այն իրավունքները, որոնք զանգվածաբար խախտվել են նախորդ ռեժիմի օրոք, խախտման առանցքային դեպքերը և այլն,
  2. Ազգային ժողովի կողմից վեթինգի կամ զտման մասին օրենքի ընդունում, որով վեթինգի ամբողջ գործընթացը կկանոնակարգվի մեկ նորմատիվ իրավական ակտով, կսահմանվեն վեթինգի չափորոշիչները, այն պաշտոնատար անձինք, որոնք կենթարկվեն բարեվարքության ստուգման, այն մարմինը կամ մարմինների համակարգը, որին կվերապահվի վեթինգի իրականացումը, վեթինգի ընթացակարգը՝ ներառյալ բողոքարկման հնարավորությունը, վեթինգի քաղաքականության իրականացման համար պատասխանատու մարմինը և այլ վերաբերելի կարգավորումներ,
  3. վեթինգի օրինագծի մշակմանը փորձագիտական հանրության, պրոֆիլային հասարակական կազմակերպությունների և միջազգային գործընկերների ներգրավում՝ ապահովելու համար օրինագծի պատշաճ որակը և ժողովրդավարական ու իրավական պետությանը հարիր երաշխիքները,
  4. վեթինգի ենթարկել նախևառաջ դատավորներին և իրավապահ մարմինների պաշտոնատար անձանց՝ հաշվի առնելով նաև քրեական դատավարության ոլորտում այս մարմինների համատեղ ներգրավվածությունն ու փոխառնչությունները: Միայն դատական վեթինգը չի կարող ապահովել նախորդ քաղաքական ռեժիմի ոչ ժողովրդավարական պրակտիկայի հաղթահարումը և որպես հետևանք մարդու իրավունքների պաշտպանությունն ու հանցավորության դեմ արդյունավետ պայքարը, եթե նախնական քննության մարմիններում ևս տեղի չի ունեցել բարեվարքության ստուգում,
  5. վեթինգի ընթացակարգի համար վերացնել վաղեմության բոլոր ժամկետները՝ ներառյալ ստուգման ենթակա հասանելի փաստաթղթերի ստեղծման վաղեմության ժամկետները,
  6. վեթինգի կառուցակարգերը փոխկապակցել ապօրինի գույքի բռնագանձման գործող մեխանիզմների հետ՝ ապահովելով միասնական պետական քաղաքականություն՝ ոչ բարեխիղճ և օրինախախտ պաշտոնատար անձանցից պետաիշխանական համակարգի զտման և նրանց կողմից ապօրինի ճանապարհով ձեռքբերված գույքի ազգայնացման ուղղությամբ,
  7. վեթինգ իրականացնող մարմիններից մեկը կազմավորել գործող Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի հենքի վրա՝ ընդլայնելով վերջինիս կազմը և դրանում ներառելով մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ և հակակոռուպցիոն գործունեություն իրականացնող հասարակական կազմակերպությունների, գիտական-փորձագիտական համայնքի և միջազգային կառավարական և ոչ կառավարական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներին,
  8. Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի եզրակացություններին և որոշումներին օժտել հավաստիության կանխավարկածով, այսինքն պաշտոնատար անձի հակափաստարկների և Հանձնաժողովի իրավական դիրքորոշումը հերքող ապացույցների համար սահմանել ողջամիտ կասկածից անդին (beyond reasonable doubt) ապացուցման բարձր շեմ,
  9. բոլոր դատավորների վեթինգի գործերով վերջնական որոշում կայացնող մարմին սահմանել Բարձրագույն դատական խորհրդին, որի համար պաշտոնատար անձի բարեվարքության վերաբերյալ առաջնային հիմքը պետք է լինի Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից տրված եզրակացությունը, եթե վեթինգի ենթարկվող պաշտոնատար անձի կողմից չեն ներկայացվել իր բարեվարքությունը հիմնավորող ողջամիտ կասկածից անդին հավաստիություն ունեցող ապացույցներ,
  10. իրավապահ մարմինների վեթինգի ընթացակարգ ներդնելու պարագայում վերջինիս իրականացումը վերապահել Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովին,
  11. վեթինգի չափանիշների շարքում ընդգրկել անձի գույքային դրությունից բացի նաև քաղաքական և հանցավոր կապերի, կոռուպցիոն սխեմաներում ներգրավման հնարավորության ստուգումը, մասնագիտական ձեռնհասության (պաշտոնի նշանակման չափանիշների և ընթացակարգերի պահպանվածության) ստուգումը, իսկ դատավորների դեպքում նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի կողմից համապատասխան դատավորների դատական ակտերում Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության եվրոպական կոնվենցիայի խախտումների հայտնաբերումը, որը կարող է անգամ առանձնացվել որպես դատավորների պաշտոնանկության ինքնուրույն հիմք,
  12. ստուգման միևնույն չափանիշները սահմանել թե՛ գործող պաշտոնյաների, թե՛ պաշտոնի հավակնորդների համար՝ ապահովելու համար բարեփոխումների անշրջելիությունը և նոր որակի պետական համակարգի շարունակական զարգացումը,
  13. ապահովել վեթինգ իրականացնող բոլոր մարմինների անդամների թեկնածուների բարեվարքության համալիր ստուգումն այն նույն չափանիշներով, որոնք կկիրառվեն վեթինգի ընթացքում՝ այդ ստուգման իրականացումը վերապահելով Ազգային ժողովի կողմից ստեղծված հատուկ քննիչ հանձնաժողովին, որը պետք է նախագահի Ազգային ժողովի խոշորագույն ընդդիմադիր խմբակցության ներկայացուցիչը,
  14. վեթինգի ուղղությամբ պետական քաղաքականության իրականացման համակարգման համար ստեղծել 3-րդ Փոխվարչապետի հաստիքը, ով ոչ միայն կզբաղվի նշյալ հիմնարար հարցերի համակարգմամբ, այլև կհանդիսանա Վարչապետին հուսալի և իրապես անաչառ տեղեկատվության փոխանցման կարևոր աղբյուր՝ նպաստելով Վարչապետի կողմից հնարավորին տեղեկացված և հիմնավորված որոշումների կայացմանը: Փոխվարչապետի պաշտոնում նշանակել իրավապաշտպան, փաստաբանական կամ հանրային իրավունքի ոլորտում իրավաբանական գործունեության առնվազն 10 տարվա փորձ ունեցող և հանրային հեղինակություն ունեցող անձի, ով նախքան պաշտոնի նշանակվելը պետք է ենթարկվի բարեվարքության ստուգման: Վեթինգի գործընթացն ավարտվելուց հետո վերանայել Փոխվարչապետի գործառույթները կամ նրա հաստիքը կրճատել, որպեսզի բացառվի գործադիր իշխանության հնարավոր ինստիտուցիոնալ վերահսկողությունը դատական իշխանության նկատմամբ:
  15. սահմանել վեթինգի գործընթացի ողջամիտ ժամկետներ, ինչպես նաև ապահովել պաշտոնից ազատված անձանց փոխարեն նոր կադրերի օպերատիվ ներգրավումը՝ պետական համակարգը կոլապսային վիճակներից զերծ պահելու համար: Այդ նպատակով պետք է վերանայել թե՛ դատավորի և թե՛ այլ պետական պաշտոնների թեկնածուների ուսումնառության գործընթացի թե՛ տևողությունը և թե՛ բովանդակությունը, ինչպես նաև պաշտոնի նշանակման չափանիշները, որպեսզի վեթինգին զուգահեռ ձևավորվի համապատասխան կադրային բանկ՝ թափուր հաստիքները լրացնելու համար,
  16. սահմանել պաշտոնից ազատված անձանց պետական կամ համայնքային ծառայությունում, ինչպես նաև պետական և համայնքային կազմակերպություններում աշխատանքի անցնելու արգելք՝ կախված նախկինում կատարված իրավավախտումների բնույթից: Ըստ այդմ, արգելքը կարող է լինել ցմահ կամ որոշակի ժամկետով (Արգելքի ժամկետների տարբերակման հիմքերը և կոնկրետ ժամկետները պետք է նշված լինեն օրենքում։),
  17. պետաիշխանական համակարգի անշրջելի որակական թռիչքն ապահովելու համար կատարել սահմանադրական փոփոխություններ և ստեղծել կառուցակարգեր Սփյուռքի հայության մասնագիտական ներուժը պետական համակարգում օգտագործելու համար:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Ներկայացված ուսումնասիրությունը ևս մեկ անգամ արձանագրեց, որ Հայաստանում ինստիտուցիոնալ վեթինգը շարունակվում է պահանջված մնալ, և դրա հապաղումն էական բացասական ազդեցություն կունենա կոռուպցիայից զերծ ժողովրդավարական պետաիշխանական համակարգ ունենալու՝ Հայաստանի հեռանկարների վրա: Ավելին, պետական համակարգում գտնվող և նախորդ քաղաքական ռեժիմի հետ աֆիլացված սեգմենտների և ժողովրդավարական քաղաքական վարչակազմի միջև անխուսափելի հակասությունները միջնաժամկետ կտրվածքով անխուսափելիորեն կթուլացնեն պետական ինստիտուտները, կնվազեցնեն նրանց հանրային լեգիտիմությունը և որպես արդյունք կարող են դառնալ պետական ինստիտուտների համակարգային փլուզման պատճառ: Իսկ առաջացած հասարակական-քաղաքական վակուումը կարող են լրացնել ինչպես քաղաքական իշխանությունից հեռացված օլիգարխիան, այնպես էլ զինված ուժերը և ժողովրդավարական քաղաքական ռեժիմին հակոտնյա այլ ուժեր:

Գործող քաղաքական իշխանությունն առայժմ ապավինում է ժողովրդի հետ ուղղակի կապին՝ դա համարելով իր լեգիտիմության և կենսունակության պահպանման հիմնական գրավականը: Մարտավարական տեսանկյունից անմիջական ժողովրդաիշխանության գործիքներն օգտագործելը, անշուշտ, արդյունավետ է, սակայն ռազմավարական իմաստով դա կարող է հանգեցնել պետության դիսֆունկցիայի, քանի որ պետության կենսունակությունը ժողովրդի իշխանության և պետական ինստիտուտների միջև ողջամիտ հավասարակշռությունն է և գործառույթների հստակ տարանջատումը: Ժողովուրդը չի կարող լուծել ընթացիկ քաղաքական և կառավարման բոլոր խնդիրները, դա հակասում է սահմանադրական ժողովրդավարության և հանրապետության գաղափարներին:

Ժողովուրդը ձևավորում է պետական ինստիտուտներ, որոնք պարտավոր են գործել իր անունից և ի շահ իրեն: Եվ որպեսզի պետական ինստիտուտներն իրենց գործառույթներն իրականացնեն արդյունավետորեն և հանրօգուտ կերպով, պետք է կադրային այնպիսի վերատեսության ենթարկվեն, որպեսզի բացառվեն կամ նվազագույնի հասցվեն կոռուպցիան և ոչ ժողովրդավարական միտումներն ու գործընթացները:

Հատկապես քաղաքական ռեժիմի տրանզիտի փուլում գտնվող Հայաստանում դատական, իրավապահ և այլ ինստիտուտներ ունեն ոչ միայն ընթացիկ արդյունավետության բարձրացման, այլև անցյալի ավտորիտար ինստիտուցիոնալ հիշողությունը հաղթահարելու և հակաժողովրդավարական սեգմենտից ձերբազատվելու խնդիր: Ուստի վեթինգի գործընթաց չիրականացնելը հավասարազոր կլինի Թավշյա հեղափոխությունը կիսատ թողնելուն:

Հուսանք, որ գործող իշխանությունը կդրսևորի անհրաժեշտ քաղաքական կամք և ձեռնամուխ կլինի պետական համակարգի իրական առողջացման գերկարևոր գործին:

Արտաշես Խալաթյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, իրավագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)

Նկարը` © AIISA


[1] Տե՛ս Freedom House, Nations in Transit 2020, https://freedomhouse.org/country/armenia/nations-transit/2020,

Freedom House Report Describes Armenia as “Semi Consolidated Authoritarian Regime”, www. hetq.am 11.04.2018, https://hetq.am/en/article/87295 և այլն։

[2] «Օլիգարխիայի երկաթյա օրենքի» և ավտորիտար քաղաքական ռեժիմի ռեստավրացիայի մասին մանրամասն տե՛ս Aджемоглу Д., Робинсон Дж. , Почему одни страны богатые, а другие бедные. Происхождение власти, процветания и нищеты, перевод с английского, Москва, АСТ, 2015

[3] Տե՛սHorne C.M. Transitional Justice: Vetting and Lustration, Western Washington University, p. 1, 2019 https://cynthiamhorne.weebly.com/uploads/8/9/9/8/8998042/horne—vetting_and_lustration-preprint.pdf

[4] Տե՛ս United Nations, Rule of Law Tools For Post-Conflict States. Vetting: An Operational Framework, New York and Geneva, 2006, p. 3

[5] Տե՛ս United Nations նշվ․ աշխ․, էջ 5։

[6] Տե՛ս Bernatski B. Lustration in Ukraine: Institutionalizing the Concept of a “Democracy Capable of Defending Itself”, https://www.academia.edu/39055214/Lustration_in_Ukraine_institutionalizing_the_concept_of_a_democracy_capable_of_defending_itself_, 2018, pp. 10 and 25

[7] Տե՛ս նաև Matic Boskovic M. Vetting of judiciary in transitional countries-successful tool or entry point for political influence, Research Gate, 2020, pp. 1-16 https://www.researchgate.net/publication/340102070_Vetting_of_judiciary_in_transitional_countries_-successful_tool_or_entry_point_for_political_influence

[8] Տե՛ս Benchman K., Lyubashenko I The Puzzle of Transitional Justice in Ukraine, International Journal of Transitional Justice, 2017, p. 3

[9] Տե՛ս նույն տեղում, էջ 7։

[10] Տե՛ս նույն տեղում, էջ 8։

[11] Տե՛ս նույն տեղում և Popova M. ‘Ukraine’s Legal Problems: Why Kiev’s Plans to Purge the Judiciary Will Backfire,’ Foreign Affairs, 2014, http://www.foreignaffairs.com/articles/141187/maria-popova/ukraines-legal-problems (accessed 1 March 2017).

[12] Տե՛ս Benchman K., Lyubashenko I նշվ․աշխ․, էջ 3-4։

[13] Տե՛ս Benchman K., Lyubashenko I նշվ․աշխ․, էջ 10,  Bernatski B.  նշվ․աշխ․, էջ 5։

[14] Տե՛ս նույն տեղում։

[15] Տե՛ս Benchman K., Lyubashenko I նշվ․աշխ․, էջ 10։

[16] Տե՛ս Law of Georgia, Freedom Charter, 31.05.2011, https://matsne.gov.ge/ru/document/download/1381526/8/en/pdf   

[17] Տե՛ս Gricius G., Transitional Justice in Ukraine and Georgia, Journal of Liberty and International Affairs, Vol. 5, No.2, 2019, pp. 31-32

[18] Տե՛ս Anjaparidze Z. Judges Allege that Saakashvili’s Team is Purging Georgia’s Judicial Bench, Eurasia Daily Monitor, Vol. 2, Issue 228, 2005, https://jamestown.org/program/judges-allege-that-saakashvilis-team-is-purging-georgias-judicial-bench/   

[19] Տե՛ս նույն տեղում։

[20] Տե՛ս United Nations Development Program Vetting Public Employees in Post-Conflict Settings․ Operational Guidelines, p. 46։

[21] Տե՛ս նույն տեղում և European Commission, Political Freedoms and Democratically Elected Institutions in Czech Republic, 2013, https://web.archive.org/web/20150212172701/http://ec.europa.eu/europeaid/political-freedoms-and-democratically-elected-institutions-czech-republic_en, U՛stavni՛ Soud,  Decisions 1993/12/21 — Pl. ÚS 19/93: Lawlessness,  https://www.usoud.cz/en/decisions/1993-12-21-pl-us-19-93-lawlessness

[22] Տե՛ս  «Իրավաբանների հայկական ասոցիացիա» ՀԿ,  Անցումային արդարադատության մեխանիզմների կիրառելիության հնարավորությունը ՀՀ-ում միջազգային փորձի լույսի ներքո, Երևան, 2019, էջ 99, United Nations Development Program , նշվ․ աշխ․, էջ 43։

[23] Տե՛ս նույն տեղում։

[24] Տե՛ս նույն տեղում։

[25] Տե՛ս նույն տեղում, էջ 44։

[26] Տե՛ս Maxhuni B., Cucchi U.,An Analysis of the Vetting Process in Albania, 2017, http://www.legalpoliticalstudies.org/wp-content/uploads/2017/06/Policy-Analysis-An-Analysis-of-the-Vetting-Process-in-Albania.pdf, էջ 3։

[27] Տե՛ս «Իրավաբանների հայկական ասոցիացիա» ՀԿ, Դատական վեթինգը՝ անցումային արդարադատության մեխանիզմ, Երևան, 2019, էջ 11։

[28] Տե՛ս նույն տեղում, էջ 11-12։

[29] Տե՛ս նույն տեղում։

[30] Տե՛ս նույն տեղում, էջ 15։

[31] Տե՛ս ՀՀ Կառավարության գործունեության ծրագիր, փետրվար, 2019թ․, էջ 25-28, https://www.gov.am/files/docs/3133.pdf

[32] Տե՛ս Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ելույթը դատաիրավական համակարգի վերաբերյալ, 20․05․2019թ․, https://www.primeminister.am/hy/statements-and-messages/item/2019/05/20/Nikol-Pashinyan-Speech/#photos[pp_gal_1]/0/

19 գեներալը և ժողովրդի 0.5 տոկոսը երկրի օրակարգը թելադրողը չեն. Կարեն Անդրեասյան

Հայաստանի Մարդու իրավունքների նախկին պաշտպան Կարեն Անդրեասյանն իր ֆեյսբուքյան էջում անդրադարձել է Գլխավոր շտաբի հայտարարությանը` նշելով.

«19 գեներալը և ժողովրդի 0.5 տոկոսը երկրի օրակարգը թելադրողը չեն»:

Անդրեասյանի խոսքով` «բանակում պաշտոնավարող 19 գեներալ և մոտ այդքան էլ գնդապետ տարածեցին ակնհայտ քաղաքական հայտարարություն: Դա սահմանադրության կոնկրետ հոդվածի (հոդված 14) խախտում էր, հետևաբար` դա օրինական չէր: Նրանք և էլի շուրջ 10.000 մարդ, որոնք ակտիվորեն մասնակցում են հակաիշխանական ցույցերի (ընտրողների մոտ 0.5 տոկոսը), վստահեցնում են, որ երկրի ներկայիս իշխանությունը վտանգ է Հայաստանի գոյության համար, և միակ փրկությունը Փաշինյանի հեռացումն է ամեն գնով, նույնիսկ բանակի քաղաքական ակտիվացմամբ:

Իրենց միանշանակ ճիշտ համարող այս հարգարժան քաղաքացիները թույլ են տալիս բացարձակ վտանգավոր մի մեծ սխալ: Այն է՝ նպատակին հասնել նույնիսկ անօրինական ճանապարհով, ինչը որևէ երկրում երկարատև հաջողության չի բերել:

Հայաստանի բնակչության 0.5 տոկոսը, ինչպես նաև հարգարժան որոշ գեներալներ, հոգևորականներ, փաստաբաններ, լրագրողներ և այլք փորձում են իրենց օրակարգն ու փրկության իրենց միակ ճիշտը փաթաթել մեկ տարվա անտանելի փորձություններից դառնացած, նյարդայնացած, խոր ցավի ու հիասթափության մեջ հայտնված մի քանի միլիոնանոց հայության վզին՝ այդպես էլ չներկայացնելով որևէ տնտեսական, միջազգային կամ այլ խնդրի ոչ մի իրատեսական լուծում (իհարկե, Փաշինյանի հրաժարականից բացի): Ընդ որում, նրանք թերևս մոռացել են, որ երկրի կործանման սարսափով ու ոսկե սարերի խոստումով ընդդիմություններ Հայաստանը տեսել է 30 տարի շարունակ:

Սահմանադրությունը ստորադասելու նույն այս տրամաբանությամբ նվազագույնը 10.000 ուրիշ մարդ (ընտրողների էլի մոտ 0.5 տոկոսը) վստահ է, որ Հայաստանի բոլոր պրոբլեմների պատճառը նախկին իշխանավորներն են, ովքեր թալանել են ժողովրդին: Կոռուպցիայի դեմ օրինական պայքարը նրանք անվանում են «թավիշ» և միակ ճիշտ քայլը համարում են բոլոր նախկիններին անհապաղ բանտ նետելն ու բոլորի դղյակները խլելը:

Երկու այս իրարամերժ խմբերն էլ դեմ չեն սահմանադրության փոքրիկ ու մեծ խախտումներին՝ իրենց հայրենանվեր նպատակին հասնելու համար: Սակայն երբ որոշում ես տապալել սահմանադրական կարգը սեփական ճիշտն առաջ տանելու կամ, իբր, երկիրը փրկելու համար, կորցնում ես թե՛ օրինականությունը, թե՛ երկիրը և թե՛ այն ճիշտը, որի համար պայքարում էիր»:

Նկարը` © Factor \ Կարեն Անդրեասյան

Միացեք մեր Telegram ալիքին

ՀՀ 2020թ․ սոցիալ-տնտեսական զարգացման միտումները. Արտակ Մարկոսյան

2020թ․ բարդ ու ծանր տարի էր ողջ աշխարհի համար: Կորոնավիրուսային համավարակի տարածումը կանխելուն ուղղված տնտեսական և հաղորդակցման սահմանափակումներն էական ազդեցություն են ունեցել աշխարհի տարբեր երկրների սոցիալ-տնտեսական զարգացումների վրա․ կրճատվել են փոխադարձ ուղևորափոխադրումները, համաշխարհային առևտրային հարաբերություններին մեծ հարված է հասցվել, իսկ համաշխարհային տնտեսության մինչև 10 տոկոս մասնաբաժին ունեցող զբոսաշրջային ոլորտը հայտնվել է խոր ճգնաժամի մեջ:

Վերոնշյալ զարգացումներից անմասն չի մնացել նաև Հայաստանի Հանրապետությունը: 2020թ․ մարտ ամսից ՀՀ-ում կորոնավիրուսային համավարակի տարածումը սկսեց լրջորեն ազդեցություն ունենալ սոցիալ-տնտեսական զարգացումների վրա: Տնտեսական գործունեության և ծառայությունների ոլորտի սահմանափակումները, զբոսաշրջային հոսքերի բացակայությունը Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշները դրականից վերափոխեցին բացասականի, և կառավարությունը ստիպված էր տնտեսության ու սոցիալական ոլորտի համար մոտ 150 մլրդ դրամի աջակցության փաթեթներ մշակել և իրագործել:

2020թ․ կեսերից համավարակի տարածման որոշակի նվազմանը զուգահեռ՝ տնտեսական ակտիվությունը սկսեց վերականգնվել, և արդեն սեպտեմբերին նկատելի էին տնտեսության աշխուժացման որոշակի դրական միտումներ: Սակայն  2020թ․ սեպտեմբերի 27-ին Արցախի Հանրապետության դեմ թուրք-ադրբեջանական ագրեսիան և Արցախյան 2-րդ պատերազմն ի չիք դարձրեցին բարելավման միտումները, և պատերազմական ծախսերի ավելացումն ու պատերազմի հետևանքների վերացմանն ուղղված միջոցառումները խորացրեցին տնտեսությունում առկա խնդիրները: Արցախի Հանրապետությունից մեր հայրենակիցների զանգվածային արտահոսքը և տեղափոխությունը Հայաստանի Հանրապետություն,  բազմահազար զոհերն ու վիրավորներն առավել խորացրեցին կորոնավիրուսից արդեն իսկ տուժած տնտեսության վրա սոցիալական բաղադրիչի առկա ճնշումը:      

Պատերազմի հետևանքով առաջացած խնդիրները դեռևս երկարատև ժամանակահատվածում կարող են ճնշում գործադրել սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի վրա, և դրա լուծման համար պահանջվելու են առկա ռեսուրսների էական համախմբում և կառավարման համակարգի արդյունավետության բարձրացում:

Փաստացի այս պահին Հայաստանի Հանրապետությունում առկա է սոցիալական սուր ճգնաժամ, քանի որ պատերազմի հետևանքով բազմաթիվ ընտանիքներ զրկվել են իրենց կերակրողից: Հազարավոր երիտասարդներ վիրավոր են, նրանց վերականգնման համար պահանջվելու են դրամական մեծ միջոցներ:

Ի լրումն այս խնդիրների՝ Համաշխարհային բանկի տվյալներով, որը հրապարակվել էր մինչ Արցախյան 2-րդ պատերազմը, միայն կորոնավիրուսի համավարակի և դրա տնտեսական հետևանքների պատճառով ՀՀ-ում աղքատ մարդկանց թիվը կարող է ավելանալ 245 հազար մարդով: 2020թ․ սեպտեմբերի տվյալներով՝ Հայաստանի Հանրապետությունում աղքատների թիվը կազմել է ընդհանուր բնակչության 26,4 տոկոսը: Եթե նկատի ունենանք նաև Համաշխարհային բանկի կանխատեսումները, ապա արդեն իսկ հաջորդ տարի  աղքատների թիվը ՀՀ-ում կարող է հասնել 35 տոկոսի:

Առկա է նաև առողջապահական ճգնաժամ, որի լուծումը դեռևս հեռու է հանգուցալուծումից: Այն կապված է կորոնավիրուսի հետ, և դրան ավելանում են նաև պատերազմի հետևանքով վիրավորների վերականգնողական և բուժման համար դրամական հատկացումների շարունակականությունը:

Առկա է հումանիտար ճգնաժամ: Բացի այն, որ Հայաստանում պատերազմի հետևանքով ունենք Արցախից հեռացած հազարավոր հայրենակիցներ, որոնց կենցաղավարման, երեխաների կրթության, սոցիալական խնդիրները պետք է լուծվեն, միաժամանակ անհրաժեշտ է նաև դրամական ու այլ կարգի աջակցություն տրամադրել Արցախ վերադարձող մեր հայրենակիցներին, վերականգնողական աշխատանքներ իրականացնել ինչպես Արցախում, այնպես էլ պատերազմից տուժած Հայաստանի սահմանամերձ համայնքներում:

Լուրջ  խնդիր է տնտեսական ակտիվության վերականգնման համար դրամական միջոցների հատկացումները և խթանիչ միջոցառումների իրականացումը: Միաժամանակ անհրաժեշտ է վերականգնել երկրի ներքին կայունությունը և քաղաքական գործընթացները տեղափոխել ավելի կառուցողական դաշտ, քանի որ ներկա անորոշությունն ու ապագայի բացասական սպասումները մեծ հարված են հասցնում սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի բարելավմանը: Սրան գումարվում է նաև դրամի արժեզրկման հետևանքով գնաճային երևույթները և առաջնային ապրանքների, մասնավորապես սննդամթերքի կտրուկ թանկացումը, որն էական լարվածություն է առաջացրել սոցիալական ոլորտում:

Ինչևէ, 2020թ․ հունվար-դեկտեմբեր ամիսներին Հայաստանի տնտեսական ակտիվության ցուցանիշը -7,5 տոկոս անկում է արձանագրել: Ընդ որում, ամսական կտրվածքով՝ 2020թ․ դեկտեմբերին նոյեմբերի նկատմամբ արձանագրվել է իրավիճակի բարելավում, և աճը կազմել է 22,7 տոկոս: Արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը 2020թ․ հունվար-դեկտեմբերին նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ նվազել է 0,9 տոկոսով: Ընդ որում, մշակող արդյունաբերությունը նվազել է 3,9 տոկոսով, որից սննդամթերքինը՝ 0,4, ծխախոտային արտադրատեսակներինը՝ 19,7, ոսկերչական իրերի արտադրությունը՝ 13,3 տոկոսով: Միաժամանակ, հանքագործական արդյունաբերության և բացհանքների շահագործման ծավալներն աճել են 11,6, հիմնական դեղագործական արտադրանքի և պատրաստուկների արտադրությունը՝ 23,6, էլեկտրական սարքավորումներինը՝ 22,6, իսկ կահույքի արտադրությունը՝ 13,1 տոկոսով: Ի տարբերություն արդյունաբերության նվազման՝ գյուղատնտեսական համախառն արտադրանքի ծավալը 2020թ․ աճել է 1,4 տոկոսով, որից բուսաբուծության ոլորտը՝ 2,3, անասնաբուծությունը՝ 0,4,  իսկ ձկնորսությունը՝ 4,4 տոկսոով: Տնտեսական ակտիվության  ցուցանիշը բնութագրող մյուս ոլորտներում տեղի է ունեցել անկում: Մասնավորապես, շինարարության ծավալները 2020թ․ հունվար-դեկտեմբերին նվազել են 9,5 տոկոսով:

Լուրջ անկում է գրանցվել առևտրի շրջանառության ոլորտում, որը տարեկան կտրվածքով կրճատվել է 14 տոկոսով, ընդ որում, մանրածախ առևտուրը նվազել է 17,3, մեծածախը՝ 9, իսկ ավտոմեքենաներինը՝ 33,5 տոկոսով: Մանրածախ առևտրի ծավալներով ՀՀ-ում շարունակում է գերիշխող մնալ մայրաքաղաք Երևանը, որտեղ իրականացվել է այդ առևտրի 69,7 տոկոսը, Կոտայքի մարզին բաժին է ընկել՝ 5,3, Արմավիրին՝ 4,4, Արարատին՝ 4,3 տոկոսը: Ամենացածր ցուցանիշն արձանագրվել է Վայոց Ձորի մարզում՝ 0,7 տոկոս:

Կորոնավիրուսային համավարակը, առողջապահական գործոնով պայմանավորված սահմանափակումները, զբոսաշրջային հոսքերի կրճատումն էական ազդեցություն են ունեցել ծառայությունների ոլորտի վրա, որտեղ 2020թ․ հունվար-դեկտեմբեր ամիսներին արձանագրվել է 14,9 տոկոս անկում: Այս ոլորտում անկման ամենամեծ ցուցանիշն արձանագրվել է կացություն և հանրային սննդի կազմակերպման մեջ, որտեղ տարեկան կտրվածքով անկումը կազմել է 45, որից հանրային սննդի կազմակերպման նվազումը 38,4  տոկոս է կազմել: Նշված ժամանակահատվածում շահումով խաղերի կազմակերպման հետ կապված գործունեությունն արձանագրել է 18,4 տոկոս անկում: Ծառայությունների մատուցման մեջ լուրջ աճ են արձանագրել տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, ինչպես նաև տեղեկատվության և կապի ոլորտները՝ համապատասխանաբար՝ 22,7 և 6,1 տոկոս: Չնայած տնտեսական ոչ բարենպաստ զարգացումներին՝ էլեկտրաէներգիայի արտադրությունն աճել է 1,2 տոկոսով:

Կորոնավիրուսային համավարակն ու դրա հետևանքով առաջացած տնտեսական դժվարությունները բացասական ազդեցություն չեն ունեցել միջին ամսական անվանական աշխատավարձի վրա, որը 2020թ․ հունվար-դեկտեմբերին նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ աճել է 3,9 տոկոսով և կազմել 189,7 հազար դրամ: Ընդ  որում, պետական հատվածում աճն ավելի մեծ է եղել՝ 5, ոչ պետականում՝ 3 տոկոս: Սա հիմնականում բացատրվում է պետական կառավարման համակարգում նախորդ տարվանից սկիզբ առած ամենամսյա պարգևատրումներով:

Աշխատանքային շուկայի հիմնական ցուցանիշների առումով կորոնավիրուսային համավարակն ու պատերազմը բավական բացասական ազդեցություն են ունեցել: Մասնավորապես, 2020թ․ 9 ամիսների կտրվածքով, ի տարբերություն 2019թ․ նույն ժամանակահատվածի, բնակչության աշխատանքային ռեսուրսները կրճատվել են 5,1 հազար մարդով, աշխատուժի առաջարկը՝ 32,6, զբաղվածների թիվը՝ 40,8 հազար մարդով: Նույն ժամանակահատվածում գործազուրկների թիվն ավելացել է 1 տոկոսային կետով կամ 8,2 հազար մարդով ՝ դառնալով 226,9 հազար մարդ:

Տնտեսական առկա դժվարությունները չեն կասեցրել Հայաստանի Հանրապետության տարածքում նոր կազմակերպությունների գրանցումը: 2020թ․ նախորդ տարվա համեմատ նոր գրանցված կազմակերպությունների թիվն աճել է 6035-ով և հասել 52427-ի: 2020թ․ տվյալներով, ի տարբերություն տարեսկզբի, գրանցված աշխատողների թիվն աճել է 9,5 հազարով և կազմել 637,4 հազար մարդ: Չնայած աշխատողների թվաքանակի աճին՝ մասնագետները նշում են, որ ավելացած գրանցված աշխատատեղերի մեծ մասը ստվերից դուրս եկած հատվածն է և կապված է հարկային մարմինների կողմից իրականացվող վարչարարության հետ: ՀՀ քաղաքացիների տնօրինվող եկամուտները 2020թ․ նախորդ տարվա համեմատ աճել են 5,9 հազար դրամով՝ կազմելով 183,6 հազար դրամ: Կորոնավիրուսային համավարակն ու Արցախյան 2-րդ պատերազմը բացասական են ազդել ՀՀ-ի պետական պարտքի ցուցանիշի կազմավորման վրա: 2020թ․ դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ այն հասել է 7 մլրդ 968 մլն դոլարի, և նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ աճը կազմել է 647,2 մլն դոլար: Արտաքին պարտքի ցուցանիշն աճել է 268,6 մլն դոլարով և հասել 6 մլրդ 53 մլն դոլարի, իսկ ներքինը՝ 378,6 մլն-ով կամ 1 մլրդ 915 մլն դոլարի:

Արցախյան երկրորդ պատերազմը, կորոնավիրուսը և համավարակով պայմանավորված սահմանների անցման հետ կապված խնդիրները 2020թ․ կտրվածքով այնքան էլ խոչընդոտ չեն հանդիսացել Հայաստանի ընդհանուր առևտրաշրջանառության համար: Բնականաբար, կորոնավիրուսի համավարակը, դրա հետևանքով համաշխարհային տնտեսությունում առկա խնդիրներն իրենց ազդեցությունն են ունեցել առևտրային հարաբերությունների վրա: Մասնավորապես, 2020թ․ Հայաստանի Հանրապետության ընդհանուր առևտրաշրջանառությունը կրճատվել է 13,2 տոկոսով և կազմել 7 մլրդ 103 մլն դոլար: Արտահանումը (ՖՕԲ գներով) կազմել է 2 մլրդ 544 մլն դոլար և նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ նվազել է 3,9  տոկոսով, իսկ ներմուծումը (ՍԻՖ գներով)՝ 4 մլրդ 559 մլն դոլար՝ նախորդ տարվա համեմատ կրճատվելով 17,7 տոկոսով:

Հայաստանի Հանրապետության արտաքին և փոխադարձ առևտրաշրջանառության հիմնական գործընկերների շարքում են ԵԱՏՄ անդամ երկրները, որոնց հետ առևտրաշրջանառությունը 2020թ․ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ նվազել է 2,6 տոկոսով՝ 2 մլրդ 253 մլն դոլար: Ինչպես և նախորդ տարիներին, 2020թ․ ևս Հայաստանի գլխավոր առևտրային գործընկերը Ռուսաստանի Դաշնությունն է, որին բաժին է ընկնում Հայաստանի արտաքին և փոխադարձ առևտրի 30,3 տոկոսը: 2020թ․  Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշնության միջև ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 2 մլրդ 155 մլն դոլար՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ կրճատվելով 3,5 տոկոսով: Բելառուսի Հանրապետության հետ ապրանքաշրջանառությունն ավելացել է 17,4 տոկոսով և կազմել 79,5 մլն դոլար: Ղազախստանի հետ ապրանքաշրջանառությունն աճել է մոտ 2 անգամ և հասել 16,3 մլն դոլարի:

ԱՊՀ երկրների հետ Հայաստանի ապրանքաշրջանառությունը 2020թ․, ի տարբերություն նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի, նվազել է 12,3 տոկոսով և կազմել 177,1 մլն դոլար: ԱՊՀ երկրների շարքում Հայաստանի Հանրապետության առաջնային առևտրային գործընկերն Ուկրաինայի Հանրապետությունն է, որի հետ 2020թ․  ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 148,5 մլն դոլար` նախորդ տարվա համեմատ կրճատվելով 13 տոկոսով: ԱՊՀ երկրներից ապրանքաշրջանառության աճ է գրանցվել միայն Ուզբեկստանի հետ՝ 52,8 տոկոս և կազմել 9,1 մլն դոլար:

Կորոնավիրուսն ու տնտեսական կապերի սահմանափակումներն ազդեցություն են ունեցել նաև Հայաստանի և Եվրոպական Միության երկրների միջև արձանագրված ապրանքաշրջանառության վրա: 2020թ․, նախորդ տարվա  համեմատ, Հայաստանի և Եվրոպական Միության երկրների միջև ապրանքաշրջանառությունը նվազել է 22,9 տոկոսով և կազմել 1 մլրդ 276 մլն դոլար: Եվրոպական Միության երկրների շարքում Հայաստանի Հանրապետության խոշորագույն գործընկերը Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետությունն է, որի հետ 2020թ․ կտրվածքով փոխադարձ ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 291 մլն դոլար․ նախորդ տարվա համեմատ գրանցվել է 35,7 տոկոս անկում: Եվրոպական Միության երկրների շարքում Հայաստանի Հանրապետության խոշոր առևտրային գործընկերներ են նաև Բուլղարիան, որի հետ 2020թ․ ապրանաշրջանառությունը կրճատվել է 27,8 տոկոսով՝ կազմելով 171,9 մլն դոլար, Իտալիան և Նիդերլանդները, որոնց հետ նվազումը կազմել է համապատասխանաբար՝ 12,2  և 34,6 տոկոս և 232,5 ու 126,7 մլն դոլար: Եվրոպական Միության երկրների շարքում ապրանքաշրջանառության աճ է գրանցվել Ֆինլանդիայի հետ՝ 23,2 տոկոս և կազմել 26,2 մլն դոլար:

Այլ երկրների շարքում Ռուսաստանի Դաշնությունից հետո Հայաստանի Հանրապետության խոշոր առևտրային գործընկերը Չինաստանի Հանրապետությունն է, որի հետ առևտրաշրջանառությունը 2020թ․ կազմել է 964,5 մլն դոլար, իսկ աճը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ` 2 տոկոս: Ապա հաջորդում են Շվեյցարիան՝ 485,5, Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը` 400,1, Իրաքը՝ 165,5 և Վրաստանը՝ 129,7 մլն դոլար: 2020թ․ Իրաքի, Վրաստանի, Շվեյցարիայի և Իրանի հետ առևտրաշրջանառությունը կրճատվել է համապատասխանաբար՝ 8,8, 12,9, 5,1 և 2,2 տոկոսով։

Ինչ վերաբերում է արտահանմանը և ներմուծմանը, ապա Հայաստանի Հանրապետության համար սեփական ապրանքների մատակարարման հիմնական շուկա է մնում Ռուսաստանի Դաշնությունը, որտեղ 2020թ․ իրացվել է 675,9 մլն դոլարի արտադրանք՝ 9 տոկոսով քիչ, քան նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածում:  Ռուսաստանի Դաշնությունից ներմուծումը ևս կրճատվել է՝ 1 մլրդ 638 մլն  դոլար և նախորդ տարվա համեմատ նվազել է 0,7 տոկոսով: ԵԱՏՄ երկրներից Բելառուսի Հանրապետություն Հայաստանից արտահանվող ապրանքների հանրագումարը կազմել է  21,2 մլն դոլար, և աճը կազմել է 18,7 տոկոս, իսկ ներմուծումը՝ 59,5  մլն դոլար, աճը՝ 18 տոկոս:

ԱՊՀ երկրներ Հայաստանի Հանրապետությունից արտահանումը 2020թ․ նվազել է 22,9 տոկոսով և կազմել 34,4 մլն դոլար: Արտահանման ցուցանիշների վատթարացում է արձանագրվել նաև Եվրոպական Միության հետ երկրների հետ առևտրում: 2020թ․ Եվրոպական Միության երկրներ արտահանումը կազմել է 428,9 մլն դոլար, իսկ նվազումը՝ 25,9 տոկոս: Միաժամանակ Եվրոպական Միությունից ներմուծումը ևս նվազել է 17,1 տոկոսով և կազմել 925,7 մլն դոլար:

Բավականին բարելավվել է արտահանումը Հայաստանի Հանրապետությունից դեպի Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ․ աճը կազմել է 25,9 տոկոս և 67,8 մլն դոլար: Ի տարբերություն արտահանման՝ ներմուծումը նվազել է 78,1 տոկոսով և կազմել 78,3 մլն դոլար, որն էլ հիմնականում պայմանավորված է ավտոմեքենաների զանգվածային ներմուծման կրճատմամբ։

Ի տարբերություն նախորդ տարիների՝ բարելավվել է արտահանման գործընթացը դեպի Արաբական Միացյալ Էմիրություններ․ աճը կազմել է 67 տոկոս կամ 95,6 մլն դոլար, իսկ ներմուծումը նվազել է 57,4 տոկոսով և կազմել 98,2 մլն դոլար: Կորոնավիրուսի համավարակը նաև խոչընդոտ չի հանդիսացել դեպի Իրանի Իսլամական Հանրապետություն արտահանման ցուցանիշների աճի համար՝ 1,1 տոկոս կամ 84,7 մլն դոլար: Միևնույն ժամանակ Իրանից ներմուծումը նվազել է 3 տոկոսով և կազմել 316,1 մլն դոլար:

2020թ․ ընթացքում Հայաստանը գրեթե 50 տոկոսով ավելացրել է ապրանքների արտահանումը դեպի Չինաստանի Հանրապետություն՝ այն հասցնելով 290 մլն  դոլարի, իսկ ներմուծումը նվազել է 10,8 տոկոսով և կազմել 674,4 մլն դոլար: Բարելավվել է նաև դեպի Շվեյցարիա Հայաստանից արտահանման ցուցանիշը՝ 2,1 տոկոսով և կազմել 467,3 մլն դոլար:

Վերջին տարիներին հայկական արտադրանքի համար լավ շուկա հանդիսացող Իրաքի Հանրապետություն արտահանումը 2020թ․  նվազել է 7,8 տոկոսով և հասել 163,4 մլն դոլարի, իսկ հարևան Վրաստան արտահանումը կրճատվել է 17 տոկոսով և կազմել 57,4  մլն դոլար:

Հայաստանի Հանրապետությունից արտահանվող ապրանքների շարքում ամենամեծ չափաբաժինը ձևավորել է հանքահումքային արտադրանքը, որը դոլարային արտահայտությամբ կազմել է 828 մլն, և արտահանման կառուցվածքում նրա կշիռը կազմել է 32,5 տոկոս: 2020թ․  հանքահումքային արտադրանքի արտահանումն աճել է 11,5 տոկոսով:

Երկրորդն այս խմբում պատրաստի սննդի արտահանումն է, որը կրճատվել է 12,8 տոկոսով և կազմել 559,9 մլն դոլար: Նշված ժամանակահատվածում Հայաստանի Հանրապետությունից  ավելացել է կենդանի կենդանիների և կենդանական ծագման արտադրանքի արտահանումը, որի աճը կազմել է 52,7 տոկոս՝ 59 մլն դոլար, իսկ բուսական ծագման արտադրանքի արտահանումն ավելացել է 27,3 տոկոսով և կազմել 135,8 մլն դոլար:

Հայաստանի Հանրապետությունից մանածագործական իրերի արտահանումը 2020թ․  կրճատվել է 21,6 տոկոսով կամ 132,8 մլն դոլարով: Հայաստանից արտահանման կառուցվածքում բավականին մեծ տեղ ունեցող թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերի, թանկարժեք մետաղների և դրանցից իրերի, ոչ թանկարժեք մետաղների և դրանցից պատրաստված իրերի արտահանումը ևս 2020թ․ նախորդ տարվա համեմատ կրճատվել է՝ համապատասխանաբար 11,8 և 12,6 տոկոսով:

Արտակ Մարկոսյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, ժողովրդագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)

Նկարը` © AIISA \ Արտակ Մարկոսյան

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Վիրավորում ստացած անձանց 500 000 դրամի օժանդակության դիմումների ընդունումն արդեն մեկնարկել է

2020 թ. սեպտեմբերի 27-ին Ադրբեջանի կողմից սանձազերծված պատերազմի ընթացքում ռազմական գործողությունների հետևանքով վիրավորում ստացած անձանց 500 000 դրամի չափով միանվագ օժանդակություն տրամադրելու նպատակով օնլայն եղանակով դիմումների ընդունումն արդեն մեկնարկել է:

Աջակցությունը տրվում է ռազմական գործողությունների հետևանքով վիրավորում ստացած և այդ պատճառով բժշկական հաստատություններում բուժվող (բուժված) անձանց, ովքեր չունեն (կամ չեն ունենա) հաշմանդամության 1-ին կամ 2-րդ խումբ։

Սոցիալական ծրագրի շահառուների դիմումները ընդունվում են էլեկտրոնային եղանակով՝ օոliոe.ssa.am կայքի միջոցով մուտք գործելով ԱՐՑԱԽՈՒՄ ՎԻՐԱՎՈՐՈՒՄ ՍՏԱՑԱԾ ԱՆՁԱՆՑ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԴԻՄՈՒՄ ծրագրային միջավայր (անձնագրի, սոցիալական քարտի կամ անձը հաստատող այլ փաստաթղթի տվյալների մուտքագրումը պարտադիր է)։

Դիմումների ընդունման վերջնաժամկետն ընթացիկ տարվա ապրիլի 15-ն է: Սոցիալական աջակցության գումարը կտրամադրվի բացառապես բանկային փոխանցման միջոցով՝ դրամական օգնության գումարը շահառուի քարտային հաշվին փոխանցելու եղանակով:

Դիմումները մուտքագրելու կարգը մանրամասն ներկայացված է սոցիալական ապահովության առցանց դիմումների համակարգում` https://dimum.ssa.am/

Հիշեցնենք, որ ծրագիրն Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարար Մեսրոպ Առաքելանն էր ներկայացրել դեռ հունվարի 27-ին: Կառավարությունը հաստատել էր այն:

Նկարը` © MLSA \ Նախարար Մեսրոպ Առաքելյանն այցելել է վիրավոր զինծառայողներին

Միացեք մեր Telegram ալիքին

2020 թվական. ժողովրդագրական զարգացումների ամենավատթար տարին Հայաստանում

2020թ․ կարելի է համարել Հայաստանի Հանրապետության անկախությունից ի վեր դիտարկված ժողովրդագրական զարգացումների դժվարին ու բարդ տարիներից մեկը: Աշխարհում տարածված կորոնավիրուսի համավարակն ու Արցախյան երկրորդ պատերազմը ոչ միայն մեծ հարված են հասցրել ժողովրդագրական ընթացիկ, այլև հնարավոր է՝ էական ազդեցություն ունենան առաջիկա տարիների ժողովրդագրական զարգացումների վրա: 2019թ․ մինչև 2024թ․ համար նախանշված ժողովրդագրական զարգացումների կանխատեսումները հնարավոր է՝ իրականություն չդառնան, քանի որ Արցախյան երկրորդ պատերազմից հետո ի հայտ եկած անվտանգային, սոցիալ-տնտեսական, հումանիտար ու առավել ևս քաղաքական անորոշությունները կարող են ի չիք դարձնել նախանշված քաղաքականության դրական սպասումները, և Հայաստանը կարող է մուտք գործել բնակչության դեպոպուլյացիոն շրջափուլ 2025թ․-ից էլ ավելի շուտ:         

Պետք է փաստել, որ ի տարբերություն նախորդ կանխատեսումների՝ ՄԱԿ-ի բնակչության հիմնադրամի 2019թ. զեկույցում բարելավում էր տեղի ունեցել, և Հայաստանի Հանրապետության բնակչության դեպոպուլյացիոն շրջափուլի մուտքը 2025-2030թթ․-ից տեղափոխվել էր 2030-2035թթ.: Սակայն պետք է արձանագրել, որ 2025թ․-ից էլ ժողովրդագրական իրավիճակի բարելավման ուղղությամբ ոչ բավարար ջանքերի և կանխարգելիչ ու հասցեական քաղաքականության բացակայության պարագայում դեպոպուլյացիոն շրջափուլ մտնելը բացառված չէ՝ հաշվի առնելով նաև Արցախյան երկրորդ պատերազմի և կորոնավիրուսի առաջացրած սոցիալ-տնտեսական հետևանքները:

Ժողովրդագրական նախորդ կանխատեսումների համաձայն՝ մինչ 2025թ․ Հայաստանի Հանրապետության համար գոյություն ուներ յուրահատուկ «ժողովրդագրական հնարավորությունների պատուհան», որից անհրաժեշտ էր օգտվել և փորձել ապահովել ծնունդների բավարար քանակ հաջորդ ժողովրդագրական շրջափուլի համար: Դրա իրագործման համար շահադրդման տարբեր միջոցների կիրառմամբ խթանվելու էին 2012-2019թթ. ընթացքում հետաձգված ամուսնություններն ու ծնունդները։

Այդ ուղղությամբ որպես առաջին քայլ պետք է դիտարկել 2020թ. հուլիսի 1-ից առաջին և երկրորդ երեխայի ծննդյան դեպքում միանվագ նպաստի էական բարձրացումն ու երեխայի խնամքի նպաստի ծածկույթի և չափի ընդլայնումը՝ մասնավորապես գյուղական բնակավայրերում վարձու աշխատող չհանդիսացող մայրերին մինչև երեխայի 2 տարեկան դառնալը խնամքի նպաստի նշանակումը:

Այն լրացուցիչ շահադրդում էր հանդիսանալու այն ծնողների համար, որոնք հետաձգել էին երեխա ունենալու որոշումը (երեխայի ծննդյան կապակցությամբ ծախսերի պատճառով), արագացնելու էր երեխա ունենալու որոշման կայացումը, նաև բարենպաստ ազդեցություն կունենար ինչպես ծնունդների բացարձակ, այնպես էլ ծնելիության գումարային և ընդհանուր գործակիցների ցուցանիշների վրա:

Սակայն որոշ ժամանակ անց օրացույցային ծնունդների (հետաձգված և նախատեսվածից շուտ ծնունդների ավարտից հետո) առաջ գալուց հետո կարող էր տեղի ունենալ ծնունդների կտրուկ նվազում: Այս  դեպքում պետք է գործարկվեին 3-րդ և հաջորդ երեխաների ծնունդը խթանող ծրագրերը, որոնք կկանխարգելեին այդ գործընթացն ու կպահպանեին ծնելիության բավարար մակարդակը:

Ինչևէ, 2020թ․ գրանցված դրական ժողովրդագրական գործընթացներից է մշտական բնակչության թվաքանակի աճը: 1991թ․-ից ի վեր առաջին անգամ կորոնավիրուսի համավարակի հետևանքով փակ սահմանների պայմաններում Հայաստանում գրանցվել է միգրացիայի մնացորդի դրական  ցուցանիշ, որը կազմել է 3․300 մարդ, ընդ որում՝ 2018թ․ միգրացիայի մնացորդը բացասական էր՝ 18,2, իսկ 2019թ․՝ 15,4 հազար մարդով: Միգրացիոն դրական ցուցանիշի շնորհիվ է նաև, որ Հայաստանի բնակչությունը 2020թ․ աճել է 4․400 մարդով և տարվա վերջին կազմել 2964,1 հազար  մարդ:

Չնայած արտաքին տեղաշարժերի բացակայությանը՝ 2020թ․ ներքին միգրացիոն տեղաշարժերը բավականին ակտիվ են եղել, և առկա տարաբնակեցման համակարգն առավել խեղաթյուրվում է, ու տեղի է ունենում Երևանի բնակչության թվի անհարկի աճ ու բնակչության կենտրոնացում մայրաքաղաքում:

2020թ․ տվյալներով՝ Երևանի մշտական բնակչության թիվն աճել է 8 հազար մարդով և հասել 1092,0 հազարի: Մտահոգիչ է մասնավորապես Սյունիքի մարզի մշտական բնակչության թվաքանակի նվազումը, որը 2020թ․ կրճատվել է 1,4 հազարով և կազմել 135,9 հազար մարդ: Դեռևս պարզ չէ, թե պատերազմն ու նրա առաջացրած խնդիրներն ինչ ազդեցություն կարող են ունենալ Սյունիքի, Վայոց Ձորի, Գեղարքունիքի մարզի սահմանամերձ բնակավայրերի վրա, թեև կարելի է նշել, որ Սյունիքի մարզն ամբողջովին սահմանամերձ է դարձել: Ընդհանուր առմամբ, ոչ միայն Սյունիքի մշտական բնակչության թիվն է նվազել, այլև Տավուշինը՝ 0,9, իսկ Վայոց Ձորինը՝ 0,3 հազար մարդով:

Հայաստանի Հանրապետության բնակչության բնական շարժի հիմնական ցուցանիշների առումով 2020թ․ վատագույնն է ինչպես Հայաստանի Հանրապետության, այնպես էլ Խորհրդային Հայաստանի ժողովրդագրական ցուցանիշների դիտարկումների ողջ ընթացքի համար:

2020թ․ բնակչության բնական շարժի դրական դրսևորումներից է  ծնունդների բացարձակ թվի աճը, որը  2019թ․ համեմատ աճել է 1,1 տոկոսով կամ 407 երեխայով և կազմել 36 հազար 448 երեխա: Ընդ որում, ծնունդների ընդհանուր թվի 52,3 տոկոսը տղաներ են, իսկ 47,7-ը՝ աղջիկներ:

Կորոնավիրուսի համավարակն ու Արցախյան երկրորդ պատերազմն էականորեն ավելացրել են մահերի թիվը, և 2020թ․ նախորդ տարվա համեմատ մահերի բացարձակ թիվն աճել է 35,1 տոկոսով կամ 9185 մարդով և հասել 35 հազար 371-ի: Մահացածների այսպիսի բարձր ցուցանիշ վերջին անգամ Հայաստանում գրանցվել է 1988թ․, երբ Սպիտակի երկրաշարժի հետևանքով Խորհրդային Հայաստանում գրանցվել էր 35 հազար 567 մարդու մահ: Մահացությունների աճի հիմնական պատճառ են հանդիսացել արյան շրջանառության համակարգի հիվանդություններից մահացածների թվի ավելացումը՝ 2987-ով, շնչառական օրգանների հիվանդություններից՝ 841-ով, կորոնավիրուսից՝ 3405 մարդ և հիվանդացության ու մահացության արտաքին պատճառներից՝ 2136 -ով ավելի գրանցված դեպքով: Ընդ որում, հիվանդացության և մահացության արտաքին պատճառներից մահերի 2291 դեպք գրանցվել է Արցախյան երկրորդ պատերազմի ժամանակ։

Մահերի այսպիսի աճի պայմաններում Հայաստանի Հանրապետությունում գրանցվել է 1991թ․-ից ի վեր արձանագրված բնական աճի ամենացածր ցուցանիշը, որը 2020թ․ կազմել է 1077 մարդ և նախորդ տարվա նույն ցուցանիշից պակաս է 8778 մարդով:

Կորոնավիրուսի համավարակն ու պատերազմն ազդել են նաև պաշտոնապես գրանցված ամուսնությունների թվաքանակի վրա, և 2020թ․, ի տարբերություն 2019թ․, նվազել է 3382 դեպքով և կազմել 12719 ամուսնություն: Նույն ժամանակահատվածում ամուսնալուծությունների թիվը կրճատվել է 725-ով և կազմել 3155 դեպք:

Թեև 2014թ․-ից ի վեր առաջին անգամ ՀՀ-ում գրանցվել է ծնունդների թվաքանակի աճ, սակայն դա հիմնականում արձանագրվել է Երևան քաղաքի հաշվին, որտեղ 2020թ․  ծնունդների թիվն աճել է 15 տոկոսով կամ 2458-ով և կազմել 16 հազար 468 երեխա: Մնացած 9 մարզերում տեղի է ունեցել ծնունդների այնպիսի անկում, որի համար տրվում է բավականին դժվար բացատրություն, քանի որ ժողովրդագրական զարգացումների տրամաբանությամբ՝ այսպիսի անկումներ կարող են գրանցվել աղետների, քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական ցնցումների կամ մեծածավալ արտագաղթի  պարագայում: Բացառություն է, թերևս, Լոռու մարզը, որտեղ ծնունդների թիվն աճել է 1,5 տոկոսով կամ 38-ով:   

2020թ․ Արագածոտնի մարզում ծնունդների բացարձակ թիվը նվազել է 127-ով կամ 8,9 տոկոսով, Արարատի և Արմավիրի մարզերում համապատասխանաբար՝ 668-ով և 598-ով կամ 20,5 և 19,5 տոկոսով: Գեղարքունիքի մարզում ծնունդների թիվը կրճատվել է 148-ով, Կոտայքում՝ 278-ով, Շիրակում՝ 78-ով, Սյունիքում՝ 66-ով, Վայոց Ձորում՝ 70-ով, իսկ Տավուշում՝ 146 երեխայով:

Կորոնավիրուսի համավարակով ու Արցախյան երկրորդ պատերազմով պայմանավորված՝ մահերի թվաքանակի աճի, ինչպես նաև ծնունդների աննախադեպ կրճատման հետևանքով 2020թ․ Հայաստանի Հանրապետության բոլոր մարզերում, բացառությամբ Երևանի, գրանցվել է բնակչության դեպոպուլյացիա, որը ևս առաջին դեպքն է Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդագրական դիտարկումների ողջ ընթացքում:

Կորոնավիրուսային համավարակի հետևանքով փակ սահմանների և մասնավորապես 2020թ․ մարտ, ապրիլ, մայիս, հունիս ամիսներին տնտեսական և սոցիալական դժվարությունների հետևանքով ՌԴ-ից մեր հայրենակիցների մեծ ներհոսքով պայմանավորված՝ 2020թ․ 2011թ․-ից ի վեր առաջին անգամ ՀՀ սահմանային անցակետերով իրականացված մուտքերի և ելքերի՝ ՀՀ փաստաթղթերով գրանցումներն ունեցել են դրական ցուցանիշ՝ 42 հազար 786 մարդ: 2019թ․ ՀՀ փաստաթղթերով մուտքերի և ելքերի տարբերությունը բացասական էր 6 հազար 529 մարդով:

2020թ․ որոշակի բարելավում է արձանագրվել սեռերի հարաբերակցության գործակցում, մասնավորապես կենդանի ծնվածների շրջանում 100 աղջկա դիմաց ծնվել է 110 տղա, որը, սակայն, դեռևս  հեռու է նորմալ գործակից համարվող 105-107-ից:

Մշտական բնակչության միջին տարիքը 2020թ․ տարեսկզբի դրությամբ կազմել է 36,9 (2019թ.՝ 36,7) տարի, տղամարդկանց համար՝ 34,8 (2019թ.՝ 34,6 ), իսկ կանանց համար՝ 38,8 (2019թ.՝ 38,5) տարի:

Արտակ Մարկոսյան

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, ժողովրդագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)