Իրանը Կասպից ծովում խոշոր զորավարժություն է սկսել. նկարներ

Կասպից ծովում մեկնարկել են Իրանի ռազմածովային ուժերի զորավարժությունները, որոնք կրում են «Ամանիյաթ-է Փայդար 1400» («Կայուն անվտանգություն-1400») անվանումը:

Ուսումնական խուսավարումներում, ինչպես հաղորդվում է, գործարկվել են Իսլամական Հանրապետության ՌԾՈւ նավերն ու ավիացիան, այդ թվում` հրթիռային արձակման համակարգերի ծովային հարթակները, ուղղահայաց թռիչքով ինքնաթիռները, հարվածային ուղղաթիռները և անօդաչու թռչող սարքերը:

Ռազմածովային վարժանքներն անցկացվում են Կասպից ծովում, շուրջ 77 հազար քառ.կմ տարածքում: Խաղարկվում են ինչպես հարձակման, այնպես էլ իրանական ջրային տարածքի, տրանսպորտային ուղիների պաշտպանության դիպաշարեր:

Հաղորդվում է, որ եզրափակիչ փուլին զորավարժություններին ներգրավվելու են նաև Իրանի զինված ուժերի ծովային հետևակի ստորաբաժանումները:

Հիշեցնենք, որ այս օրերին Բաքվում անցկացվում են թուրք-ադրբեջանական համատեղ զորավարժություններ («Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք-2021»):

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Իրանի նախագահական ընտրությունների արդյունքները կանխատեսելի են. Էմմա Բեգիջանյան

2021թ. հունիսի 18-ին Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում (ԻԻՀ) տեղի կունենան նախագահական 13-րդ և տեղական խորհուրդների 6-րդ, ինչպեսև խորհրդարանական ու Բանիմացների ժողովի միջանկյալ ընտրությունները: ԻԻՀ Սահմանադրության համաձայն՝ բոլոր մակարդակի ընտրություններն ու հանրաքվեներն  անցկացնում է Ներքին գործերի նախարարությունը, դրանց համար պատասխանատու է ՆԳ նախարարը՝ Աբդոլռեզա Ռահմանի Ֆազելին: Այդ նպատակով ՆԳ նախարարությունում ձևավորվում է ընտրությունների գլխավոր շտաբ, որի պետ է նշանակվում ՆԳ քաղաքական հարցերով փոխնախարարը, ներկա դրությամբ` Ջամալ Արա‎ֆը: Բացի այդ ձևավորվում է  նաև ընտրությունների անցկացման գործադիր հանձնաժողով, որտեղ ընդգրկված են ՆԳ ու գաղտնի ծառայությունների (տեղեկատվության) նախարարները, գլխավոր դատախազը, քաղաքացիական կացության ակտերի գրանցման կազմակերպության ղեկավարը և կրոնական, քաղաքական, տնտեսական, իրավաբանական, մշակույթի ու հասարակական  ոլորտների 7 հեղինակավոր անձինք:

Ըստ Սահմանադրության՝ ընտրությունների վերահսկումն իրականացնում է Սահմանադրության պահապան խորհուրդը (ՍՊԽ): Վերջինս ունի 12 անդամ, 6-ը բարձրաստիճան հոգևորական են, որոնց նշանակում է երկրի ռազմաքաղաքական առաջին դեմք հեղափոխության առաջնորդը, իսկ մյուս վեցը տարբեր ոլորտների իրավաբաններ են, որոնց թեկնածությունը խորհրդարանին է ներկայացնում դատական իշխանությունը:

Նշենք, որ Իրանի Սահմանադրության 91-99 հոդվածները վերաբերում են ՍՊԽ-ին:  91-րդ հոդվածի համաձայն՝ վերջինիս գլխավոր գործառույթը խորհրդարանում հաստատված օրինագծերի վավերացումն է, որպեսզի դրանք չհակասեն երկրի Սահմանադրությանն ու շարիաթի օրենքներին, հետևաբար առանց ՍՊԽ-ի հաստատման չեն կարող օրենքի ուժ ստանալ: Վերջինիս մենաշնորհն է նաև Սահմանադրության մեկնությունը, որն էլ մեկնաբանում է 99-րդ հոդվածը․ «ՍՊԽ-ը վերահսկում է խորհրդարանական, Իմաստունների վեհաժողովի և նախագահական ընտրություններն ու հանրաքվեները», իրեն վերագրել է հավանություն տվող վերահսկողություն, ինչը նշանակում է հաստատել թեկնածուների համապատասխանությունը: Ուստի նշյալ  ընտրությունների թեկնածու դառնալու համար անհրաժեշտ է ՍՊԽ-ի «անցագիր»:  Թեկնածուների համապատասխանությունը որոշելու համար վերջինիս գլխավոր չափանիշներն են իսլամի օրենքներին, Սահմանադրությանն ու «Վելայաթ-ե ֆաղիհին[1]» հավատարմությունը:

Այլ կերպ ասած, ՆԳ նախարարության գրանցված թեկնածուները հաստատվում կամ մերժվում են նշյալ չափանիշներով, որոնցով գնահատումը, թերևս, բավական բարդ ու սուբյեկտիվ բնույթ է կրում։ Թեև նման մեկնություն ՍՊԽ-ը հնչեցրել էր դեռևս 1991թ․, սակայն կիրառումը համեմատաբար մեղմ էր, ինչի շնորհիվ 2000թ․ խորհրդարանի 6-րդ գումարման ընտրություններին բարենորոգիչները, որոնք արդեն ձևավորված քաղաքական ուժ էին, խորհրդարանում 65 տոկոսով մեծամասնություն կազմեցին։ Հանգամանք, ինչը հնարավորություն ընձեռեց 2002թ․ Ընտրական օրենսգրքում փոփոխությունների օրինագիծ հաստատելու համար, որով հանվում էր հավանություն տվող վերահսկողությունը։  Հետևաբար ՍՊԽ-ն իրավասու չէր մերժել գրանցված թեկնածուներին առանց պատասխանատու կառույցների՝ տեղեկատվության նախարարության, դատական իշխանության ու օրինապահ ուժերի ներկայացրած փաստաթղթերի։

Հստակ պահպանողական կողմնորոշմամբ ՍՊԽ-ը, բնականաբար, չհաստատեց օրինագիծը (դա բխում է նրա ձևավորման բնույթից), ինչը ներքաղաքական լուրջ ճգնաժամ առաջացրեց 2004թ․ խորհրդարանի 7-րդ գումարման ընտրությունների նախաշեմին։ 130 պատգամավոր հրաժարական տվեց բարենորոգիչների թեկնածուներին զանգվածաբար մերժելու պատճառով։ Իրավիճակը հանգուցալուծվեց հեղափոխության առաջնորդի միջամտությամբ, ով հաստատեց ՍՊԽ-ի նման լիազորությունը՝ միաժամանակ պահանջելով վերանայել մերժվածների թեկնածությունը։ ՍՊԽ-ը բարենորոգիչների թեկնածուների թիվն ավելացրեց այնքանով, որը չէր խանգարի պահպանողականների՝ խորհրդարանում մեծամասնություն կազմելուն։

«Գրանցված թեկնածուների թիվը կազմում էր 8 հազար 157, որոնցից 5627-ն ընտրություններին մասնակցելու «անցագիր» ստացան: Պահպանողականների ազդեցության ներքո գտնվող ՍՊԽ-ը մերժել էր բարենորոգչական կողմնորոշմամբ առաջադրվածներից 2530-ին: Կառավարության ու օրենսդիրների բուռն ջանքերի և բողոքի ակցիաների արդյունքում հաստատվածների թիվն աճեց շուրջ 1100-ով, ընդ որում, ըստ բարենորոգիչների՝ լրացուցիչ հաստատումները կատարվեցին այն հաշվարկով, որ պահպանողականների համար նախօրոք ապահովված 180 ընտրատարածքներում մրցակցություն չառաջանա»[2]: Փաստորեն խորհրդարանի 7-րդ գումարումից ի վեր միշտ էլ պահպանողականներն օրենսդիրում մեծամասնություն են կազմել, իսկ բարենորոգիչները՝ ազդեցիկ կամ ոչ ազդեցիկ փոքրամասնություն՝ կախված առաջադրվածների թվից ու հանգամանքներից։

ՏԵՂԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆ

Քաղաքային ու գյուղական իսլամական խորհուրդների ընտրությունները ևս անցկացնում է ՆԳ նախարարությունը և, փաստորեն, ողջ երկրի մակարդակով միակ ընտրությունն է, որը չի վերահսկում ՍՊԽ-ը, այն խորհրդարանի՝ Իսլամական մեջլիսի լիազորություններից է։ Այդ նպատակով ձևավորվում է կենտրոնական հանձնաժողով, որը կազմված է ներքին գործերի և քաղաքային ու գյուղական խորհուրդների հարցերի հանձնաժողովի 3 և Սահմանադրության 90-րդ[3] հոդվածի համաձայն՝ հանձնաժողովի 2 անդամից։ Նահանգներում (Օստան) վերահսկողության 3 անձից կազմված գերագույն հանձնաժողովը ձևավորվում է կենտրոնական հանձնաժողովի կողմից՝ տվյալ նահանգից ընտրված պատգամավորների թվից։ Ինչ վերաբերում է տեղական խորհուրդների ընտրություններին որպես թեկնածու մասնակցելուն, համապատասխանությունը, ըստ Սահմանադրության 101-րդ հոդվածի, որոշվում է նշյալ ընտրությունների օրենքով։ Ըստ որի՝  տեղական խորհուրդների ընտրությունների կենտրոնական հանձնաժողովի իրավասությունը սահմանափակվում է ընտրությունների ընթացքը վերահսկելով և չունի ՍՊԽ-ի հավանություն տվող վերահսկողություն իրականացնողի իրավասությունը, այն բացառապես տրված է միայն ՍՊԽ-ին[4]։ 

Պաշտոնական տվյալներով՝ քաղաքային խորհրդի ընտրություններ անցկացվելու են 1372 քաղաքային և 40․620 գյուղական համայնքներում։ Քաղաքային ու գյուղական խորհուրդները ձևավորվում են ըստ տվյալ համայնքի բնակչության․ 50 հազարից պակաս բնակչությամբ համայնքի խորհուրդն ունի 5 իսկական և 3 ոչ իսկական անդամ, 50-200 հազարը՝ 7 իսկական և 5 ոչ իսկական, 200-500 հազարը՝ 9 իսկական, 6 ոչ իսկական, 500 հազարից մեկ միլիոնը՝ 11 իսկական և 9 ոչ իսկական, 1-2 միլիոնը՝ 13 իսկական, 7 ոչ իսկական, 2 միլիոնից ավելը՝ 15 իսկական, 10 ոչ իսկական, իսկ Թեհրանինը՝ 21 իսկական և 11 ոչ իսկական անդամներ։

2021թ. կայանալիք ընտրությունների թեկնածուների գրանցումը տեղի է ունեցել քաղաքներում՝ մարտի 11-17-ը, իսկ գյուղերում՝ ապրիլի 10-16-ը: Այնուհետև  ընտրությունների գործադիր ու վերահսկիչ մարմիները 14 օրվա ընթացքում ուսումնասիրել են թեկնածուների համապատասխանությունն օրենքի պահանջներին։ Ապրիլի 29-ին արդեն հայտնի է դարձել, որ չի հաստատվել գործող խորհուրդների անդամների շուրջ 80 տոկոսի համապատասխանությունը, որոնք գլխավորապես բարենորոգչական կողմնորոշում ունեն: Բացի այդ ըստ իրանական ԶԼՄ-ների՝ զանգվածաբար մերժվել են նաև նույն կողմնորոշմամբ մյուս թեկնածուները[5]։ Հանգամանք, ինչը, թերևս, պայմանավորված է երկրի խորհրդարանի պահպանողական կողմնորոշմամբ:

ՏԵՂԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐԸ ՊԱՀՊԱՆՈՂԱԿԱՆ ԴԱՐՁՆԵԼՈՒ ՄԻՏՈՒՄ

Քաղաքային և գյուղական խորհուրդների 6-րդ ընտրությունների թեկնածուների համապատասխանությունը վերահսկիչ հանձնաժողովների կողմից ավարտելուց հետո հայտարարված արդյունքներն իրանյան ԶԼՄ-ներում դարձել են լուրջ քննարկումների ու քննադատությունների առարկա, քանի որ մերժվածները գլխավորապես բարենորոգչական  կողմնորոշում ունեցողներ էին։

«Համշահրի» օրաթերթը «Խորհուրդների թեկնածուների մերժումների հանդեպ հակազդեցությունները» վերտառությամբ թղթակցությունում շեշտել է, որ տեղական խորհուրդների վերահսկիչ հանձնաժողովները չեն հաստատել բարենորոգչական կողմնորոշմամբ մեծ թվով գրանցվածների թեկնածությունը։ Ապա նշել է, որ Թեհրանի գործող քաղաքային խորհրդի 21 անդամներից 12-ը կրկին ցանկացել էր մասնակցել ընտրություններին, սակայն նրանցից հաստատվել է միայն 2-ի համապատասխանությունը, ինչն աննախադեպ է։

Հեղինակը հավելել է, որ, բացի այդ զանգվածաբար մերժվել են նաև նշյալ հոսանքի հայտնի և երիտասարդ թեկնածուներ, այնպես որ նրանց թիվը երկու ձեռքի մատների թվից չի անցնում։ Ըստ «Համշահրի»-ի՝ մերժումները բուռն քննարկման թեմա են դարձել նաև այն պատճառով, որ Բարենորոգչության ճակատը կոչ էր արել՝ գրանցվեն միայն ոլորտում փորձ ունեցող մասնագետները։ Ահա թե ինչու քաղաքապետ Փիրուզ Հանաչին նախազգուշացրել է  Թեհրանի ապագա խորհրդում «վատ դեպքերի» մասին, նշել, որ երբ չեն ընտրվում մասնագետներ, արժանի մարդիկ, նրանց փոխարինում են առևտրականներն ու անշարժ գույքի առուվաճառքով զբաղվողները[6]։ Թեև մերժվածները 4 օրվա ընթացքում կարող էին որոշումը բողոքարկել նահանգների վերահսկիչ գերագույն հանձնաժողովներին, սակայն դա ևս շոշափելի արդյունք չի ունեցել։

Թեհրանի խորհրդի Հասարակական և մշակույթի հանձնաժողովի նախագահ Մոհամեդ Ջավադ Հաղաշենասը «Համշահրի»-ին տված հարցազրույցում ընդգծել է, թե կոնկրետ հոսանքի երիտասարդ մասնագետների համապատասխանությունը չհաստատողները, ըստ ամենայնի, ամբողջովին անտեղյակ են ազատ ընտրություններից, մասնակցության ընդլայնումից։ Նա նշել է, որ մերժվածներից յուրաքանչյուրը Թեհրանում ավելի շատ ձայնով էր ընտրվել, քան մայրաքաղաքից ընտրված խորհրդարանի պատգամավորները[7]։

Ողջ երկրի մակարդակով ՆԳ նախարարությունը գրանցվածների շուրջ 9 տոկոսին մերժել է, որտեղ, ըստ երևույթին, քաղաքական կողմնորոշումը դերակատար չի եղել փաստաթղթերի լիարժեք չլինելու և այդօրինակ այլ պատճառներով։ Մինչդեռ վերահսկիչ հանձնաժողովների մերժումները, որոնք 20 տոկոս են կազմել, գլխավորապես բարենորոգչական կողմնորոշմամբ թեկնածուներին են թիրախ դարձրել։ Հանգամանք, ինչը բողոքի ու դժգոհության լուրջ ալիք էր բարձրացրել քաղաքական ու կուսակցական ակտիվ գործիչների շրջանակներում, այդ թվում՝ բարենորոգչական հայացքներով, իսլամական հեղափոխության առաջնորդ Իմամ Խոմեյնիի թոռան՝ Սեյյեդ Հասան Խոմեյնիի մոտ, ով ցանկանում էր ընտրություններին մասնակցել որպես նախագահի թեկնածու, սակայն հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Ալի Խամենեին նրա հետ հանդիպմանը խորհուրդ էր տվել չառաջադրվել։ Բացի այդ իրենց բողոքի ձայնն են բարձրացրել նաև չափավորական կողմնորոշմամբ, Թեհրանի խորհրդի նախագահ Մոհսեն Հաշեմին, կանանց ու ընտանիքի հարցերով երկրի փոխնախագահ Մաասումե Էբթեքարը, մինչև 2018թ․ Ռոհանիի նախագահության առաջին ու երկրորդ ժամկետում Քաղաքաշինության ու ճանապարհաշինության  նախկին նախարար Աբբաս Ախոնդին, բարենորոգչական կողմնորոշմամբ «Ազգային վստահություն» կուսակցության առաջնորդ Էլյաս Հազրաթին և ուրիշներ։ Վերջինս խորհրդարանի խոսնակ Մոհամեդ Բաղեր Ղալիբաֆին հասցեագրված նամակում շեշտել է, թե գործադիր ու վերահսկիչ հանձնաժողովների գործունեությանը «քաղաքական մաքրազարդումից» ավելի լավ անուն չի լինի տալ[8]։  Այլ կերպ ասած, հաշվի առնելով, որ դժգոհների շարքում չկան պահպանողականներ, կարելի է ասել, թե տեղի ունեցածը համընկնում է նրանց շահերին։ Այսուհանդերձ, դժգոհություններն ու բողոքները պատճառ դարձան, որ մայիսի 2-ին Ղալիբաֆը խնդիրը ՆԳ նախարար Ռահմանի Ֆազելիի և վերահսկիչ հանձնաժողովների հետ թեկնածուների համապատասխանության հարցը քննարկելու նպատակով նիստ հրավիրի, որին ներկա էին նաև ընտրությունների գլխավոր շտաբի պետը և խորհրդարանի անդամներ։

Ղալիբաֆը, նիստում խիստ կարևորելով խորհուրդների դերը երկրի զարգացման ու առաջընթացի առումով, ընդգծել է, թե վերահսկիչ հանձնաժողովները համապատասխանության հարցը քննարկելիս չպետք է մանրախնդիր լինեն, պետք է հաշվի առնեն թեկնածուների մասնագիտական հմտությունները, միաժամանակ նշել է, որ անհրաժեշտ է գործել բացառապես վերկուսակցական սկզբունքներով ու օրենքի թելադրանքով[9]։ Սակայն հանձնաժողովներին ներկայացված բողոքների ուսումնասիրության արդյունքում հաստատվածների թվի շոշափելի փոփոխություններ տեղի չունեցան, ինչի պատճառով դժգոհությունները շարունակվեցին, և որոշ պատգամավորների հարցն արծարծվեց խորհրդարանում։

 Այս առնչությամբ մայիսի 23-ին չհաստատված թեկնածուների բողոքների հիման վրա պատգամավոր Հասան Մոհամեդյարին, հարցը բարձրացնելով խորհրդարանի ընդհանուր բաց նիստում, շեշտել է, թե բազմաիվ փաստեր կան, որ գործադիր ու վերահսկիչ հանձնաժողովների կողմից հաստատված թեկնածուների հարցը վերանայվել է կենտրոնական վերահսկիչ հանձնաժողովում, ինչն ապօրինի է։ Միաժամանակ  հիշեցրել  է, թե հավանություն տվող վերահսկողության լիազորություն ունի միայն ՍՊԽ-ը։

Նշենք նաև, որ ըստ Խորհուրդների Ընտրական օրենսգրքի 59-րդ հոդվածի 2003թ․  լրամշակված տարբերակի, որը լույս է տեսել ՍՊԽ-ի կայքում, նշվում է․ «Նահանգային ու շրջանային վերահսկիչ հանձնաժողովների գործունեությունը՝ բացառությամբ թեկնածուների համապատասխանության հաստատման ու ընտրությունների ճշգրիտ իրականացման, այլ դեպքերում չեն կարող հակասել կենտրոնական հանձնաժողովի որոշումներին, որոնց կիրարկումը պարտադիր է[10]»։

Ի պատասխան՝ խորհրդարանի խոսնակ Ղալիբաֆը շեշտել է, թե հարցը քննարկել է կենտրոնական հանձնաժողովի հետ և պարզել, որ նրանք մերժվել են փաստաթղթերի ու փաստարկների թերի լինելու պատճառով։ Այսուհանդերձ, ըստ նրա՝ հանձնաժողովին խորհուրդ է տրվել ավելի ուշադիր լինել։ Նա հավելել է, որ զանգվածային մերժումների վերաբերյալ տեղեկությունները հերյուրանքներ են, քանի որ դրանք չեն անցնում գրանցվածների 15 տոկոսը[11]։ 

Բացի այդ մայիսի 16-ին խորհրդարանի Դատական ու իրավական հարցերի հանձնաժողովի խոսնակ Քազեմ Դելխոշ Աբթարին էր հիշյալ հարցը ներկայացրել խորհրդարանին՝ նախազգուշացնելով, թե որոշ տեղերում ըստ «ճաշակի» համապատասխանությունների հաստատումը հեղինակազրկում է խորհրդարանին։ Նա նշել է, որ տեղական ու կենտրոնական վերահսկիչ հանձնաժողովները պարզապես սխալ մեթոդներ են կիրառում այս հարցում, ինչը լուրջ հարված է խորհրդարանի նախագահությանը։ Նա հավելել էր, թե տեղական խորհուրդների ընտրություններին օրենքով մասնակցում է 4 կառույց, որոնց փաստացի տեսակետները պետք է հիմք ընդունվեն համապատասխանությունը հաստատելու հարցում, մինչդեռ գործնականում բազմաթիվ կառույցների տեսակետներն են հաշվի առնվում, ինչն օրենքի խախտում է։  Ղալիբաֆը նշյալ դիտողությունները ոչ տեղին ու անընդունելի է գնահատել[12]։

Այլ կերպ ասած՝ քաղաքային ու գյուղական խորհուրդների անդամության համար առաջադրված և ընտրությունների գործադիր կառույցներում գրանցված ու վերահսկիչ հանձնաժողովների կողմից մերժվածները, չնչին բացառություններով, բարենորոգիչներ են։  Հանգամանք, ինչը պայմանավորված է օրենքով վերահսկողություն իրականացնող մարմնի՝ խորհրդարանի պահպանողական լինելով։

Մյուս  կողմից, վերահսկիչին, ինչպես նշում են իրավաբանները, որոշ դեպքերում նման հնարավորություն ընձեռնում է օրենքների անհստակությունը։ Արդյունքում դրանք ևս, ի տարբերություն գործող խորհուրդների, լինելու են պահպանողական։ Այս առնչությամբ հատկանշական է իրեն չափավորական համարող «Ջոմհուրի-ե Էսլամի» օրաթերթի «Իշխանության մեկտեղո՞ւմ, թե՞ տարանջատում» վերտառությամբ խմբագրականը․ «․․․ մեկ այլ խնդիր է քաղաքական գործունեության՝ «հանրահայտ, ազդեցիկ ու հարուստ» ընտանիքների մենաշնորհ դառնալը, ինչի պատճառով ասպարեզից դուրս են մղվում տաղանդավոր մարդիկ, որոնք դուրս են այդ շրջանակից։ Այսօր երկրում ստեղծված պայմանները նշյալ ոլորտներում շատ նման են նախահեղափոխական ժամանակներին, երբ քաղաքական իշխանությունը և այլ հնարավորություններ գտնվում էին «հազար ընտանիքի[13]» ու մեկ-երկու կուսակցության ձեռքերում, իսկ դրանց չառնչվող զանգվածները զրկված էին երկրի կառավարման ու պատասխանատվություն ստանձնելու հնարավորությունից[14]»։

ՏԱՐԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ  ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒՐՋ

ԻԻՀ-ի նախագահական 13-րդ ընտրությունները, ի տարբերություն նախորդ ընտրությունների, որոնք անցել են համեմատաբար ավելի հանգիստ մթնոլորտում, ի սկզբանե աղմկահարույց են եղել, ինչը պայմանավորված է նաև թեկնածուների առաջադրման ու հաստատման առնչությամբ նորամուծություններով։

2020թ․ դեկտեմբերին խորհրդարանում հաստատվել է ընտրությունների օրենսգրքի փոփոխությունների օրինագիծ, որով հնարավորություն է տրվում հասարակության ավելի լայն շրջանակներին ընտրություններին մասնակցել որպես թեկնածու։ Նշյալ փոփոխությունների համաձայն՝ այսուհետ զինվորականները ևս իրավունք ունեն  մասնակցել նախագահական ընտրություններին որպես թեկնածու՝ պայմանով, որ  առնվազն ունենան բրիգադի գեներալի աստիճան և հրամանատարության 6 տարվա փորձ։ Բացի այդ նման հնարավորություն են ստացել նաև գերագույն խորհուրդների ու այլ կառույցների անդամները, որոնք նշանակվում են հեղափոխության առաջնորդի հրամանագրով, օրինակ, ռադիոհեռուստատեսության կազմակերպության ղեկավարը և այլն։

Մյուս կողմից, ՍՊԽ-ը բարդացրել է նախագահի թեկնածու դառնալու պայմանները՝ մեկնաբանելով Սահմանադրության 115-րդ հոդվածը, որտեղ նշվում է, թե նախագահը պետք է ընտրվի քաղաքական ու կրոնական գործիչներից՝ ներքոհիշյալ հատկանիշներով․ լինի ծագումով իրանցի և Իրանի քաղաքացի, շրջահայաց, ունենա կառավարման ունակություններ (պատասխանատու), անբիծ կենսագրություն, բարեպաշտ և ազնիվ, Իրանի Իսլամական Հանրապետության և պաշտոնական կրոնի սկզբունքների հանդեպ հավատք ունենա և լինի հավատարիմ։

ՍՊԽ-ը, մեկնաբանելով քաղաքական ու կրոնական գործիչ, շրջահայաց և պատասխանատու բառերը, մշակել և հաստատել է 12 կետից բաղկացած օրենք, ընդ որում՝ 2-րդն ունի 11 ենթակետ, և հանձնել ՆԳ նախարարությանը, որպեսզի նախագահի թեկնածուներին գրանցի նոր չափանիշներով՝ ըստ այդ օրենքի[15]։ ՍՊԽ-ի քայլն արժանացել է բարենորոգիչների և բազմաթիվ իրավաբանների, ինչպեսև կառավարության բուռն քննադատություններին։ Ավելին, վերջինս, նշելով, որ ՍՊԽ-ն օրենսդրության լիազորություն չունի և ապօրինի համարելով ՍՊԽ-ի քայլը՝ ՆԳ նախարարությանը հրահանգել է թեկնածուներին գրանցել ըստ Սահմանադրությամբ նախատեսված պայմանների:

Հարկ է նշել, որ նոր պայմանների առկայությամբ բարենորոգչական թևի մի քանի կարևոր թեկնածուներ բոլոր դեպքերում դուրս կմնային, քանի որ գրանցվելու դեպքում էլ ՍՊԽ-ը համապատասխանությունները որոշելիս առաջնորդվելու էր իր հաստատած օրենքով և մերժելու էր նրանց։ Այդ օրենքը քննադատությունների թիրախ է դարձել ոչ միայն այն պատճառով, որ Սահմանադրությամբ ՍՊԽ-ին օրենսդրության գործառույթ նախատեսված չէ, այլև իրավաբանները  շեշտում են, թե այդ օրենքի բովանդակությունը ևս ակնհայտորեն հակասահմանադրական է։

Նշենք, որ մինչև սույն օրենքի հաստատումը ՍՊԽ-ը թեկնածուներին մերժում կամ հաստատում էր իսլամի օրենքներին ու Սահմանադրությանը հավատարիմ լինելու չափանիշով։ Ի պատասխան քննադատությունների՝ ՍՊԽ-ի փոխնախագահ Սիամաք Ռահփեյքը շեշտել է, որ օրենքի հաստատման նպատակը թեկնածուների գրանցման գործընթացի կանոնավորումն  է, ինչը տեղի է ունեցել ընտրությունների քաղաքականության վերաբերյալ հեղափոխության առաջնորդի 2017թ․ հանձնարարականի  շրջանակներում[16]։

Բայց և այնպես թվում էր, թե նախագահական այս ընտրություններին, ի վերջո,  վերջնականապես լուծում է ստացել խնդրահարույց, բայց կարևոր մի հարց: Ինչպես  նշվեց, Սահմանադրության  115-րդ հոդվածում  ասվում է, որ նախագահն ընտրվում է քաղաքական ու կրոնական գործիչներից, սակայն գործչի համար կիրառվել է արաբերեն «ռաջոլ» բառը, որը նշանակում է տղամարդ, մինչդեռ Իրանի քաղաքական գրականության մեջ դա օգտագործվում է որպես գործիչ, երևելի, անկախ սեռից: Հանգամանք, որը նախագահական վերջին 4-5 ընտրություններին պահպանողական ու բարենորոգչական հոսանքների միջև լուրջ տարաձայնությունների առիթ էր դառնում, քանի որ ՍՊԽ-ը հակված էր այն տղամարդ մեկնաբանելուն և դեմ էր հանդես գալիս կանանց առաջադրմանը: Հետևաբար, թեև բարենորոգչական հակումներով կին քաղաքական գործիչներ էին գրանցվում ՆԳ նախարարությունում, սակայն ՍՊԽ-ը, նրանց թեկնածությունը քննարկման առարկա չդարձնալով, մերժում էր: Այս առնչությամբ հատկանշական է Իրանի ամենաազդեցիկ քաղաքական գործիչներից չափավորական հոսանքի եթե ոչ հիմնադիր, ապա հանրահայտ ներկայացուցիչ, Իրանի նախկին նախագահ, հանգուցյալ Ալի Աքբար Ռա‎ֆսանջանիի տեսակետը, ով մասնակցություն է ունեցել Սահմանադրության մշակման գործին: Նա 2016թ. նոյեմբերի 14-ին բարենորոգչական կողմնորոշմամբ «Արման» օրաթերթին տված հարցազրույցում նշել էր, թե քաղաքական «ռաջոլը» նաև իգական սեռին է վերաբերում: Ապա հավելել է, որ երբ հեղափոխության խորհուրդը մշակում էր սահմանադրության նախագիծը, այդ ոչ հստակ եզրույթն ընտրեց՝ հաշվի առնելով, որ տվյալ ժամանակահատվածում կին նախագահ ունենալը նպատակահարմար չէր, սակայն այն միաժամանակ չէր ժխտում իգական սեռի մասնակցությունն ընտրություններին:

Թվում էր, թե 2017թ. ընտրություններին այդ խնդրի շուրջ տարաձայնությունների հարցը լուծված է, սակայն, ըստ երևույթին, ոչ վերջնական: Եվ ահա ընթացիկ տարվա հունվարի 14-ին ՍՊԽ-ի խոսնակ Աբբաս Ալի Քյադխոդային, նշելով, որ ՍՊԽ-ը քաղաքական «ռաջոլի» վերաբերյալ հետազոտությունների արդյունքում հայտարարում է, թե կանանց առաջադրումը որպես նախագահի թեկնածու որևէ խնդիր չունի, նրանք կարող են առաջադրվել, ինչպես տղամարդիկ։

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՐՑԱԿԻՑ ՈՒԺԵՐԸ

ԻԻՀ-ում հեղափոխության հաղթանակից հետո շուրջ 2 տասնյակ տարի իսլամական համակարգում առկա էին իսլամական երկու՝ աջ և ձախ քաղաքական հոսանքներ, որոնց գլխավորում էին համապատասխանաբար՝ Մարտնչող հոգևորականության հասարակությունը (ՄՀՀ) և Մարտնչող հոգևորականների վեհաժողովը (ՄՀՎ), որոնցից յուրաքանչյուրում ներառված էին նույն հոսանքի տարբեր կազմակերպություններ, և այդ ընթացքում ընտրություններում լուրջ պայքար չէր ընթանում նրանց միջև։ Սակայն ձախակողմյան ՄՀՎ-ում, որի կազմում էր 6 համախոհ կազմակերպություն, աստիճանաբար դրսևորվեցին բարենորոգչական միտումներ, ինչը 1997թ. մայիսի 23-ի (իրանական տոմարով՝ խորդադի 2-ին) նախագահական ընտրություններից հետո Խաթամիի համախոհ կազմակերպությունների համախմբմամբ Իրանի իսլամական վարչակարգի շրջանակներում ձևավորեցին նոր՝ բարենորոգչական շարժում, որը կոչվում էր Խորդադերկուսյան ճակատ:

Խաթամին իշխանության էր եկել քաղաքական բարեփոխումների կարգախոսով, ընտրողների աննախադեպ մեծամասնության ձայներով։ Նրա գլխավորած կառավարությունը ձգտում էր ձևավորել քաղաքացիական հասարակության, մամուլի, խոսքի ազատության, քաղաքացիական ինստիտուտներ հանձինս իսլամական խորհուրդների, որոնք, թեև Սահմանադրությամբ նախատեսված էին, սակայն մինչ այդ կյանքի չէին կոչվել։

Իրանցի փորձագետներից ոմանք էլ բարենորոգչական եզրույթը պայմանավորում  են քաղաքական ու հասարակական ոլորտում տեղի ունեցած զարգացումներով, մասնավորապես՝  Իրան-իրաքյան պատերազմի ավարտով, հեղափոխության առաջնորդի մահով, Խամենեիի՝ հեղափոխության առաջնորդ ընտրվելով, ինչպես նաև նախագահ  Ռաֆսանջանիի կառուցողականություն կոչվող կառավարության ժամանակահատվածում քաղաքական, տնտեսական և մշակույթի ոլորտներում մտածողության փոփոխությամբ, ինչը ձախ ուժերում ազգայնականների, ազատականների ինտեգրման համար նպաստավոր հող  պատրաստեց խորդադերկուսյան երևույթի համար իր հայտնի կարգախոսներով[17]։

Այս հոսանքի մեջ մտնում են ավելի քան 2 տասնյակ կուսակցություններ և կազմակերպություններ, այդ թվում՝ Իսլամական Իրանի ընկերակցության ճակատ, Ազգային վստահության կուսակցություն, Մարտնչող հոգևորականների վեհաժողով, Էմամի գծի հետևորդների վեհաժողով, Աշխատանքի իսլամական կուսակցություն, Ժողովրդավարություն կուսակցություն, Իրանի ժողովրդի կամք կուսակցություն,  Իսլամական Իրանի ժողովրդի միասնություն կուսակցություն և  այլն։

Ըստ նույն տեսակետի կողմնակիցների՝ Խաթամիի նախագահության ժամանակ հեղափոխության հավատարիմ Իմամ Խոմեյնիի նպատակների ու գաղափարների նվիրյալ ուժերին մտահոգեցին այդօրինակ զարգացումները, ըստ նրանց՝ քանի որ, փաստորեն, բարեփոխումների քողի տակ տեղի էր ունենում հեղափոխության արժեհամակարգի փլուզում, անտեսվում էին իսլամի ու հեղափոխության սկզբունքները։ Ուստի ընդդեմ հեղափոխության ու իսլամի արժեհամակարգը քայքայողների ձևավորվեց  սկզբունքայինների (Principlists) ճակատ, որոնք հավատարիմ են նշյալ սկզբունքներին  և անվերապահորեն ընդունում են Էմամ Խոմեյնիի ու հեղափոխության ներկայիս առաջնորդի գաղափարախոսությունը և պատրաստ են քաղաքական գործունեություն ծավալել հենց այդ շրջանակներում[18]։ Սակայն, ինչպես նշվեց, ի սկզբանե Իրանում իշխող իսլամական  համակարգում առկա էր աջ՝ պահպանողական հոսանք հանձին ՄՀՀ-ի, որտեղ ընդգրկված էին բազում քաղաքական-հոգևորական գործիչներ, անգամ հետագայում՝ բարենորոգչական հոսանքի կենտրոնական դեմքեր։

Պահպանողականները կամ սկզբունքայինները գործնականում ծնվեցին հենց աջ հոսանքից, որն ի սկզբանե տնօրինում էր լուրջ լծակներ։ Նրանց ազդեցության ոլորտներն էին՝ ՍՊԽ-ը, դատական իշխանությունը, Բանիմացների վեհաժողովը և այլն։ Նրանց դիրքորոշումներում հեղափոխությունից հետո առաջին 20-ամյակում լուրջ տարբերություններ չկային, եթե անգամ նրանց միջև պայքար կար, այն թույլ էր ու հանդուժողական բնույթ էր կրում։ Սակայն 2000թ․ խորհրդարանի 6-րդ գումարման ընտրություններում փայլուն հաջողություն արձանագրեցին բարենորոգիչները և բազմաթիվ օրինագծեր հաստատեցին, որոնք այդպես էլ կյանքի չկոչվեցին, քաղաքական պայքարը սուր բնույթ ստացավ, ուստի պահպանողականները, գործի դնելով իրենց լծակները, առաջին հերթին ՍՊԽ-ը, ջանք չեն խնայել բարենորոգիչներին հեռացնել  քաղաքական դաշտից, ինչը կարելի է ասել, որ այս ընտրություններով մեծապես հաջողում է նրանց։

Ահավասիկ, խորհրդարանի 7-րդ գումարման ընտրություններից առ այսօր բարենորոգիչները մեծամասնություն չեն ունեցել, նրանց ներկայությունը խորհրդարանում  հարաբերական  լավ և աննշան ազդեցությամբ փոքրամասնությունն է եղել։ Եվ, այսպիսով, Խորդադերկուսյան ճակատին ընդդեմ պահպանողականներն իրենց անվանեցին  սկզբունքայինների ճակատ, որոնք նաև արմատական պահպանողականներ են կոչվում։ Այս հոսանքի  մեջ մտնում են 15 կուսակցություն ու կազմակերպություն, այդ թվում՝ Իսլամական Իրանի դիմադրություն, Իսլամական հեղափոխության հարատևում կուսակցությունները, Մարտնչող հոգևորականության հասարակությունը, Իսլամական կոալիցիոն կուսակցությունը, Բժիշկների իսլամական միությունը, Իսլամական Իրանի շենացնողները և այլն։

Բացի այդ,  թերևս, ձևավորման ընթացքում է նեոպահպանողական հոսանքը, որը ստեղծվել է Իսլամական հեղափոխության պահապան գվարդիայի մերձավոր շրջանակներում, որտեղ չկան հոգևորականներ։ Պահպանողականների թևին է պատկանում  նաև չափավորականների հոսանքը։ Նման ճյուղավորումը, թերևս, բնական է, երբ իշխանությունը կենտրոնանում է մեկ առանցքի շուրջ։ Հատկանշական է նաև, որ ո՛չ պահպանողական հոսանքի կազմակերպությունները և ո՛չ էլ բարենորոգիչներն ընտրություններին գրեթե միայնակ չեն մասնակցում, ձևավորում են կոալիցիաներ։

ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐ, ՈՐՈՆՔ ՉԳՐԱՆՑՎԵՑԻՆ

Ըստ ընտրությունների գլխավոր շտաբի դեռևս ընթացիկ տարվա փետրվարի որոշման՝ նախագահի թեկնածուների գրանցումը ՆԳ նախարարությունում պետք է իրականացվեր մայիսի 11-15-ին։ Սահմանված ժամկետում գրանցվել էր 592 մարդ, ինչը նախորդ ընտրությունների 1936 գրանցվածի համեմատությամբ զգալիորեն կրճատվել է: Քյադխոդային, գոհունակություն հայտնելով թեկնածուների թվի կրճատման առիթով, այն իրավամբ պատճառաբանել է ՍՊԽ-ի հաստատած օրենքով։ Այլ կերպ ասած՝ իրականում օրենքը ոչ թե ավելի օբյեկտիվ գնահատելու նպատակ էր հետապնդում, այլ հենց այդ կառույցի լուծը «թեթևացնելու»,  քանզի այսպես թե այնպես մերժելու էին բարենորոգչական փոքրիշատե մրցունակ թեկնածուներին, ինչն էլ տեղի է ունեցել։ Մայիսի 16-ին ՍՊԽ-ը հայտարարել է, թե գրանցվածներից միայն 40-ն է ներկայացրել նոր օրենքով պահանջված փաստաթղթերը, հետևաբար ուսումնասիրվելու է միայն նրանց համապատասխանությունը:

Անդրադառնալով ընտրությունների մրցակից հիմնական հոսանքների թեկնածուներին՝ հարկ է նշել, որ բարենորոգիչներն անգամ ՆԳ նախարարությունում  գրանցվածների առումով թույլ էին ներկայացված։ Հավելենք, որ նրանց առավել մրցունակ  և գլխավոր թեկնածուները մինչև ՆԳ նախարարության գրանցվելու գործընթացի սկսվելը,  թերևս, զրկվեցին այդ հնարավորությունից։ Առաջինն ԱԳ նախարար Մոհամեդ  Ջավադ Զարիֆն էր, ով ընտրվելու հնարավորություն ուներ, ինչը, թերևս, պայմանավորված էր նաև  ԱՄՆ-ի, Իրան-5+1-ի (ՄԱԿ-ի 5 մշտական անդամները` Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա, ԱՄՆ, Չինաստան և Գերմանիան) (Joint Comprehensive Plan of Action, JCPOA) համաձայնության վերադարձով: Այս առնչությամբ հավելենք, որ ապրիլի 6-10-ը Վիեննայում տեղի է ունեցել Իրան-4+1 բանակցությունների առաջին փուլը, որին անուղղակիորեն մասնակցում էր ԱՄՆ-ը։ Վերջինս JCPOA-ից հեռացել է 2018թ․, իսկ 2019-ից Իրանն աստիճանաբար նահանջի քայլեր է կատարել Համաձայնությունից, ինչի արդյունքում JCPOA-ը ձևականորեն գոյատևել է Իրան-4+1-ի ձևաչափով։

Բանակցությունների առաջին փուլը գնահատվեց որպես քայլ առաջ, երկրորդի ու երրորդի մասին արդեն կողմերի համաձայնությանը վերադառնալու իրական հնարավորությունների մասին էին խոսվում, իսկ չորրորդ փուլը, որը սկսվել էր մայիսի 7-ին, առավել հուսադրող էր։ Սակայն մայիսի 26-ին սկսված բանակցությունների 5-րդ փուլի առնչությամբ հունիսի 1-ին Իրանի պատվիրակության նախագահ, ԱԳ փոխնախարար Արաղչին հայտարարել է, որ թեև ակնհայտ առաջընթաց կա բանակցություններում, սակայն ըստ ամենայնի, բանակցող կողմերը մեկ անգամ ևս խորհրդակցության նպատակով վերադառնալու են իրենց երկրները, ինչը նշանակում է, թե ամենայն հավանականությամբ համաձայնությունը տեղի չի ունենա մինչև Իրանի նախագահական ընտրությունները։ Այսուհանդերձ, պահպանողական կողմնորոշմամբ «Թասնիմ» գործակալությունը, հենվելով սեփական աղբյուրներին,  բարենորոգիչներին մեղադրել  է «վատ համաձայնության» շուրջ բանակցելու համար, ինչը պայմանավորել է նախագահական ընտրություններով, մինչդեռ գործնականում բարենորոգիչների ճակատը չունի նախագահի հաստատած սեփական թեկնածու։[19]

Զարիֆը, հրաժարվելով  որպես թեկնածու գրանցվելուց, հայտարարել է, թե ամաչում է, որ չի կարողացել դրական արձագանքել իրեն որպես թեկնածու առաջադրելու ցանկացողների  հրավերին։[20] Ինչպես հայտնի է, Զարիֆը հեղինակազրկվեց արխիվի համար  կատարված մասնավոր հարցազրույցի հրապարակմամբ, որտեղ բաց տեքստով նա խոսել էր շատ հարցերի շուրջ, այդ թվում՝ Իսլամական հեղափոխության պահապան գվարդիայի «Ղոդս» ստորաբաժանման գործունեության և այլ հարցերի շուրջ, ինչն արժանացավ քաղաքական գործիչների ու ԶԼՄ-ների բուռն և խիստ քննադատություններին, ընդհուպ հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Խամենեին այն գնահատեց որպես «մեծ սխալ»։ Բնականաբար նման գնահատականից հետո գրանցվելու դեպքում մերժումն ապահովված էր[21]։

Բարենորոգիչների, ինչպեսև չափավորականների երկրորդ ֆավորիտը՝  բարենորոգչական  հայացքներով Իմամ Խոմեյնիի թոռ Հասան Խոմեյնիին էր, ով դեռևս ապրիլի 13-ին կտրականապես հրաժարվեց որպես թեկնածու ընտրություններին մասնակցելուց։ Նա լինելու էր անկախ թեկնածու, բայց վայելելու էր բարենորոգիչների ու չափավորականների աջակցությունը և կարող էր մրցակցել պահպանողականների գլխավոր թեկնածուի հետ։ Այս առնչությամբ նա  հանդիպել էր հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Խամենեիի հետ, վերջինս «ներկա պայմաններում» նրա մասնակցությունը որպես նախագահի թեկնածու նպատակահարմար չէր համարել[22]։

Իրանի պահպանողական  թևին հարող ԶԼՄ-ներն արևմտյան ԶԼՄ-ներին մեղադրեցին այս առնչությամբ տեղեկատվությունը խեղաթյուրելու մեջ։ «Մաշրեղ» գործակալությունը https://www.independentpersian.com/, https://www.bbc.com/persian, https://www.radiofarda.com/  և  այլ կայքերի, ինչպեսև ծայրահեղ բարենորոգիչներին մեղադրել է ճշմարտությունը խեղաթյուրելու համար՝ նշելով, որ հեղափոխության առաջնորդը, ելնելով խորհուրդ հարցնողի շահերից, սրտացավությամբ ու հայրաբար խորհուրդ է տվել, ինչը խիստ զայրացրել է բարենորոգիչներին[23]։

ԳՐԱՆՑՎԱԾ ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐԸ

Ինչպես նշվեց, ՆԳ նախարարությունում որպես նախագահի թեկնածու գրանցվել էր 592 մարդ, ընդ որում՝ 40-ը՝ իգական սեռի։ Խոսելով պահպանողական հոսանքի գրանցված թեկնածուներին մասին, նշենք, որ որպես թեկնածու մասնակցության իրավունք ստանալով գրանցվել էին մի շարք գեներալներ, հիմնականում հեղափոխության պահապան գվարդիայի անդամներ, այդ թվում՝ բրիգադի գեներալ Սաաիդ Մոհամեդը, պաշտպանության նախկին նախարար, հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Ալի Խամենեիի խորհրդական Հոսեյն Դեհղանը և բանակի ցամաքային ուժերի նախկին հրամանատար, բրիգադի գեներալ Ռոստամ Ղասեմին և այլք: Հաշվի առնելով բարենորոգչական թևի թույլ ներկայությունը՝ ենթադրվում էր, որ մրցակցությունը կընթանա պահպանողականներին ու նեոպահպանողականներին ներկայացնող թեկնածուների, այն է՝ գվարդիական գեներալների ու պահպանողական թեկնածուների միջև։ Վերջիններիս գլխավոր թեկնածուն դատական իշխանության ղեկավար Էբրահիմ Ռայիսին է, ով նախորդ ընտրություններում երկրորդ տեղում էր: Հօգուտ վերջինիս՝ պահպանողական թևի որոշ հայտնի ներկայացուցիչներ հրաժարվեցին իրենց թեկնածությունն առաջադրելուց, այդ թվում՝ խորհրդարանի խոսնակ Ղալիբա‎‎‎ֆը:

Այս հոսանքի առավել հայտնի թեկնածուներից է նաև Վարչակարգի շահերը տարբերակող վեհաժողովի (ՎՇՏԲ) իսկական անդամ, Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի նախկին քարտուղար և մի շարք այլ բարձր պաշտոններ զբաղեցրած պահպանողական Սաաիդ Ջալիլին, ով առաջադրվել է պահպանողականների միասնության խորհրդի կողմից:

Գվարդիական նախկին գեներալ, ՎՇՏԲ-ի քարտուղար Մոհսեն Ռզայի Միր Ղայդը (սա նրա երրորդ փորձն է) նախորդ ընտրություններին լուրջ պարտություն է կրել, շեշտել է, թե այս անգամ շատ լուրջ մտադրություններով  է մասնակցում։ Թեկնածուների թվում էին նաև նախկին պատգամավոր Ալի Մոթահարին, նախկին պատգամավոր, խորհրդարանի հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն Ալի Ռզա Զաքանին,  նախկին պատգամավոր Միր Հոսեյն Ղազիզադեհ Հաշեմին և այլք։ Նշենք, որ թեև համոզմունքով պահպանողական, սակայն վերջիններիս հետ շատ հարցերում լուրջ տարաձայնություններ ունեցող նախկին նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադը, ով նախորդ ընտրություններին ՍՊԽ-ից «անցագիր» չստացավ, բայց կրկին գրանցվեց ՆԳ նախարարությունում, միաժամանակ հայտարարեց, որ եթե կրկին մերժվի, ընտրություններին չի մասնակցելու, ինչը նշանակում է բոյկոտել ընտրություններն ու կողմնակիցներին։ Առաջադրվել էին նաև նրա կառավարության երեք անդամներ։

Բարենորոգիչների գլխավոր թեկնածուն փոխնախագահ էսհաղ Ջահանգիրին էր, ով գրանցվելիս հայտարարեց, թե նպատակ չուներ որպես թեկնածու մասնակցել, սակայն Զարիֆի բացակայությամբ մասնակցությունն իր պարտքն է համարել։ Բարենորոգիչների կազմում էին նաև Առողջապահության նախկին նախարար և խորհրդարանի նախկին փոխխոսնակ Մաասուդ Փեզեշքյանը, «Մարդոմսալար» օրաթերթի գլխավոր տնօրեն Մոսթաֆա Քոքյաբյանը, ՆԳ նախկին նախարար Մոսթաֆա Թաջզադեն, ով գրանցվել էր, թերևս, մերժված լինելու գիտակցությամբ, քանզի եղան ասեկոսեներ, որ ՍՊԽ-ի օրենքի որոշ կետեր նրան դուրս թողնելու նպատակ են հետապնդել, և ի վերջո չափավորական թևի առաջին հորիզոնականում խորհրդարանի նախկին խոսնակ, հեղափոխության առաջնորդի խորհրդական Ալի Լարիջանին էր, ով գնահատվում էր որպես Ռայիսիի հիմնական մրցակից, մանավանդ բացառված չէր, որ բարենորոգիչները ևս կքվեարկեն հօգուտ նրա՝ իրենց ֆավորիտների բացակայությամբ։ Այս հոսանքն են ներկայացնում նաև Կենտրոնական բանկի տնօրեն Աբդոլնասեր Հեմաթին և Թեհրանի քաղաքային խորհրդի նախագահ Մոհսեն Հաշեմին։

ՍՊԽ-ԻՑ «ԱՆՑԱԳԻՐ» ՍՏԱՑԱԾ ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐԸ

Մայիսի 16-ին ՍՊԽ-ի խոսնակ Քյադխոդային հայտարարել է, որ ՆԳ նախարարությունում  գրանցվածներից միայն 40-ն էին ներկայացրել  այն փաստաթղթերը, որոնք պահանջվել են ՍՊԽ-ի հաստատած օրենքով, ուստի միայն հենց նրանց համապատասխանության հարցն է ուսումնասիրվելու։ Օրենքով սահմանված առավելագույնս 10-օրյա ժամկետի ավարտից հետո՝ մայիսի 25-ին, հայտնի դարձավ, թե ովքեր են որպես թեկնածու ընտրություններին  մասնակցելու «անցագիր» ստացել։ ՍՊԽ-ն հաստատել էր 7 թեկնածուի համապատասխանությունը, ընդ որում  5-ը՝ պահպանողական, մեկը՝ չափավորական և մեկն էլ բարենորոգչական հոսանքի ներկայացուցիչ։

Փաստորեն առաջին անգամ ընտրություններին մասնակցելու իրավունք ստացած զինվորականներից ու կանանցից ոչ մեկը մասնակցելու իրավունք չստացավ։ Ենթադրվում էր, որ գրանցված 40 կին գործիչներից գոնե մեկն առաջին անգամ նախագահի թեկնածուի «անցագիր» կստանա ՍՊԽ-ից, բայց դա տեղի չունեցավ: Կանանց և ընտանիքի հարցերով երկրի փոխնախագահ Մաասումե Էբթեքարը դեռևս մայիսի 23-ին իր թվիթերյան էջում գրել էր, թե նախորդ շաբաթ նամակով դիմել է ՍՊԽ-ի քարտուղարին և պահանջել՝ հաշվի առնելով սահմանադրությամբ կանանց ընձեռնված հնարավորությունները, հաստատել առնվազն մեկ կնոջ համապատասխանությունը, ինչը կնպաստի վերականգնել հասարակական ներուժը: Իսկ մինչ այդ նա հույս էր հայտնել, որ ՍՊԽ-ը կհաստատի հայտնի կին քաղաքական-հասարակական գործիչ, Խաթամիի կառավարության անդամ, բարենորոգչական հայացքներով Զահրա Շոջաիի թեկնածությունը:

Անդրադառնալով հաստատված թեկնածուներին՝ կարելի է նշել, որ այն վկայում է դատական իշխանության ղեկավար, Բանիմացների վեհաժողովի[24] առաջին իսկ մշակութային հեղափոխության գերագույն խորհրդի երկրորդ փոխնախագահ, 61-ամյա Սեյյեդ Էբրահիմ Ռայիս ալ Սադաթիի՝ Իրանի հաջորդ նախագահը դառնալու մասին: Նա ծնվել է 1960թ. նոյեմբերի 14-ին Մեշհեդ քաղաքում, 5 տարեկան հասակում զրկվել է հորից: 15 տարեկանում ընդունվել է Ղոմ քաղաքի կրոնական կրթության հայտնի կենտրոն,  աշակերտել է հայտնի կրոնա-քաղաքական դեմքերի, հասել այդ կրթական  հաստատության 4-րդ աստիճանին, որը բավական բարձր է համարվում: Հետագայում Մեշհեդի Մոթահարիի անվան համալսարանում պաշտպանել է կրոնագիտական ու իրավագիտական ուղղվածությամբ ատենախոսություն: Աշխատանքային գործունեությունը սկսել է 20 տարեկանից՝ նշանակվելով Քյարաջ քաղաքի դատախազ, ամիսներ անց համատեղությամբ աշխատել նաև Համեդանի դատախազ։ 2012թ․, երբ արդեն դատական իշխանության առաջին տեղակալն էր, այաթոլա Խամենեիի հրամանագրով նշանակվեց նաև հոգևորականության հատուկ գլխավոր դատախազ՝ պահպանելով նախկին պաշտոնը։ 2015թ․ հոջաթոլէսլամ Ռայիսին հեղափոխության առաջնորդը նշանակեց Մեշեհդի սուրբ Ռեզայի սրբավայրի ունեցվածքի խնամակալ։ Խոսքը տնտեսական մի հսկայի մասին է, որը, ըստ որոշ գնահատականների, Միջին Արևելքի տնտեսական խոշորագույն կառույցն է։

2019թ․ մարտին հեղափոխության առաջնորդը նրան նշանակել է դատական իշխանության ղեկավար։ Նույն թվականի նոյեմբերի 4-ին ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը սահմանափակումներ է կիրառել, ըստ վերջինիս գնահատմամբ՝ «այաթոլա Խամենեիի 9 մերձավորների» նկատմամբ, այդ թվում՝ Էբրահիմ Ռայիսիի։ Համաձայն ԱՄՆ այս առնչությամբ հայտարարության՝ վերջինս հեղափոխության առաջնորդի սիրելի դեմքերից է և անունը շաղկապված է մարդու իրավունքների ոտնահարումների հետ։ Նա 2017թ․ մասնակցել է նախագահական ընտրություններին, ձայների 38,3 տոկոսով զբաղեցրել էր երկրորդ տեղը։ Ամուսնացած է, ունի երկու դուստր։ Նա հայտնի է իր խիստ, թերևս ծայրահեղ պահպանողական հայացքներով, ճիշտ քայլ է համարում աշխատավայրում ըստ սեռերի բաժանումը, Իսրայելից զատ արտաքին քաղաքականությունում կարևորում է բոլոր երկրների հետ փոխհարաբերությունները։ Նա շեշտում է, որ տնտեսական հարցերում սահմանափակումները պետք է դիտել նաև որպես երկրի ներուժի հզորացման ու դիմադրողականության բարձրացման խթան։ Իդեպ, կան տեսակետներ, որոնց համաձայն՝ նա այաթոլա Ալի Խամենեիից հետո ընտրվելու է երկրի ռազմաքաղաքական առաջին դեմք հանդիսացող հեղափոխության առաջնորդի պաշտոնում: Ռաիսին առաջադրվել է որպես անկախ թեկնածու, սակայն նրա թեկնածությունը պաշտպանում են պահպանողական հոսանքի հզոր կառույցները, անգամ մարզական ֆեդերացիաները: Ըստ ամենայնի, մինչև ընտրությունները պահպանողական որոշ թեկնածուներ հօգուտ նրա հեռանալու են մրցապայքարից: Նրա քարոզարշավի կարգախոսն ու կառավարության անվանումը լինելու է «Ժողովրդական կառավարություն հանուն հզոր Իրանի»: Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ նույնիսկ լրագրողներին որոշակիորեն նախազգուշացվել է չքննադատել նրան[25]։ Այլ կերպ ասած՝ տարբերակ չկա, նա Իրանի հաջորդ նախագահն է։

Ըստ կարևորության՝ պահպանողականների հաջորդ թեկնածուն, ով վերջին պահին պայքարից հրաժարվողների թվում կլինի, ՎՇՏՎ-ի իսկական անդամ, Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի նախկին քարտուղար և մի շարք բարձր այլ պաշտոններ զբաղեցրած 56-ամյա պահպանողական Սաաիդ Ջալիլին է։ ՍՊԽ-ից «անցագիր» չստացած  խորհրդարանի նախկին խոսնակ Ալի Լարիջանին, քննադատելով նրան, շեշտել էր, թե նա ընդամենը պահպանողականների գլխավոր թեկնածուի «աջակիցը, օգնականն» է, ով կոչված է ծածկելու նրա թերությունները[26]։ Նա առաջադրվել է Պահպանողականների միասնություն խորհրդի կողմից։ Ջալիլիի կարգախոսն «Անբիծ կառավարությունն» է։

Խորհրդարանի երեք գումարման նախկին պատգամավոր,  մասնագիտությամբ բժիշկ, 50-ամյա Հոսեյն Ղազիզադեհ Հաշեմին ևս առաջադրվել է պահպանողականների միասնության խորհրդի կողմից, ում ընտրվելու հավանականությունը մոտ է զրոյին, բացառված չէ, որ վերջին պահին հրաժարական տվողների թվում կլինի։  Պահպանողականների մյուս երեք թեկնածուներից է նախկին գվարդիական գեներալ, ՎՇՏԲ-ի քարտուղար, 66-ամյա Մոհսեն Ռզայի Միր Ղայդը, ով նախորդ ընտրություններում լուրջ պարտություն է կրել, այս փորձն էլ է դատապարտված, եթե չհեռանա պայքարից։  Խորհրդարանի երկու գումարման նախկին պատգամավոր, խորհրդարանի հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն 56-ամյա Ալի Ռեզա Զաքանին ևս ընտրվելու հնարավորություններ չունի։ 

Ընտրություններին մասնակցելու «անցագիր» ստացած միակ բարենորոգիչն անկախ թեկնածու, Խորասանի ու Սպահանի նախկին նահանգապետ, Քիշ կղզու տնտեսական ազատ գոտու տնօրինության անդամ և «Ասիայի ջրի զարգացում» ինժեներական ընկերության տնօրեն 65-ամյա Մոհսեն Մեհրալիզադեն է։ Նրա նախընտրական  քարոզարշավի կարգախոսն է՝ «Արդարության ու փոփոխությունների կառավարություն, իրանական արժանապատիվ կյանք և Իրանի հասարակության հպարտություն»։ Հաշվի առնելով, որ նա առաջադրվել է որպես անկախ թեկնածու, կարելի է ասել, թե բարենորոգչական հոսանքը թեկնածու չունի։

Եվ, ի վերջո, չափավորական հայացքներով Կենտրոնական բանկի 63-ամյա տնօրեն Աբդոլնասեր Հեմաթին նույնպես անկախ թեկնածու է։ Վերջինիս, ինչպես նաև բարենորոգչական կողմնորոշման թեկնածուի ընտրվելու հավանականությունը  մեծ չէ, բայց հաշվի առնելով նրա քարոզարշավի հաջող ընթացքը՝ ոմանց կարծիքով՝ հենց նա կարող է դառնալ Ռայիսիի մրցակիցը: Նշենք, որ նա ևս, անդրադառնալով իգական սեռի հարցերին, նշել է, թե բարձրագույն կրթություն ստացածների 50 տոկոսը կանայք են, ու չպետք է այս ներուժն անտեսվի։

Հատկանշական է, որ եթե քաղաքային ու գյուղական խորհուրդների մերժված թեկնածուները բողոքարկելու հնարավորություն էին ստացել, ապա նախագահի թեկնածուները զրկվել են նաև դրանից։ 

ԲՈՒՌՆ ՈՒ ԱՆՊՏՈՒՂ ՀԱԿԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՍՊԽ-Ի ՈՐՈՇՄԱՆ ԴԵՄ

Մայիսի 25-ին ՍՊԽ-ը ՆԳ նախարարությանն էր ներկայացրել նախագահի հաստատված թեկնածուների անունները, որի պաշտոնական հրապարակումից հետո արժանացավ քաղաքական կազմակերպությունների, բարձրաստիճան պաշտոնյաների, մասնավորապես բարենորոգչական ու չափավորական կողմնորոշմամբ քաղաքական գործիչների, ինչպեսև նախկին նախագահ Ահմադինեժադի բուռն հակազդեցություններին։ Վերջինս, փաստորեն, պահպանողական յուրատեսակ «ուղղություն» է որդեգրել։

Բարենորոգչական հոսանքի Իրանի բարեփոխումների ճակատը, հանդես գալով հայտարարությամբ, նշել է, որ 9 թեկնածու էր առաջադրել, որոնք մերժվել են, հետևաբար ոչ մի թեկնածու չունի։ Նա միաժամանակ ՍՊԽ-ին մեղադրել է քաղաքական տարբեր հոսանքների թեկնածուների մերժումը նախապես պլանավորելու մեջ բացի կոնկրետ հոսանքի ներկայացուցիչներից։ Ապա շեշտվել է, որ իրենց կարծիքով դա չի նշանակում միայն բարենորոգիչների ասպարեզից հեռացում, այլ դրա գլխավոր ուղերձը ժողովրդին հեռացնելն է երկրի տարբեր հարցերի վերաբերյալ որոշում ընդունելու գործընթացներից[27]։ Նշյալ հոսանքի մերժված թեկնածու Մահմուդ Սադեղին ևս հայտարարություն է տարածել, որտեղ ընդգծել է, որ ՍՊԽ-ի նման գործելակերպը ոչ միայն այդ կառույցին է հեղինակազրկում, այլև նախագահի ինստիտուտը[28]։

Առաջադրված թեկնածուների զանգվածային, թերևս նաև նպատակային մերժումներին խիստ հակազդեցություն է ցուցաբերել ՎՇՏԲ-ի նախագահ, ՍՊԽ-ի անդամ Սադեղ Ամոլի Լարիջանին՝ Ալի Լարիջանի եղբայրը։ Նա մայիսի 25-ին իր թվիթերյան էջում խիստ քննադատել է անվտանգության կազմակերպություններին՝ նշելով, որ վերջիններս իրենց զեկուցագրերով ապակողմնորոշում են ՍՊԽ-ին, որոնցում հղում են անում Տեղեկատվության նախարարությանը, սակայն, երբ դիմում են նախարարությանը, խստորեն հերքվում են։  Նա նաև շեշտել է, որ 20 տարի է, ինչ ՍՊԽ-ի անդամ է, բայց նրա որոշումները երբեք այսքան անպաշտպան չեն եղել՝ ընդգծելով, թե ինքը միշտ պաշտպանել է կառույցի որոշումները[29]։

Հասան Խոմեյնիի արձագանքն էլ շատ խիստ է եղել։ Նա անուղղակիորեն պատասխանել է ՍՊԽ-ի խոսնակին, ով նշել էր, թե ցածր մասնակցությունը խնդիր չէ։ Նա նաև հավելել է, որ յուրաքանչյուր քայլ, որը հակասում է հանրապետականությանը, հակահեղափոխական է, քանզի հնարավոր չէ, որ համակարգը լինի էմամի համակարգ ու ժողովուրդը դրանում դերակատար չլինի։ Զանգվածային մերժումներին անդրադառնալով՝  նա նշել է, որ դա սահմանափակ ու ոչ կառուցողական մտածելակերպի հետևանք է։ Խոմեյնին նշել է՝ բավական է, պարոնայք մի պահ դուրս գան իրենց կաղապարներից ու տեսնեն՝ արդյո՞ք իրենց գործելակերպն ընդունելի է իրենց իսկ համար։ Ապա ընդգծել է, որ նման գործելակերպը պարզապես ուրագով հարված է հեղափոխության արմատներին։ Խոմեյնին, շեշտելով, որ զանգվածային մերժումները հարված են նաև ազնվորեն հաստատված թեկնածուներին, նշել է․ «Եթե ես հաստատված թեկնածուների տեղը լինեի, հրաժարական կտայի[30]»։

Նախկին նախագահ Ահմադինեժադը, ում նախագահության ժամանակ նավթի աննախադեպ գնաճ էր արձանագրվել, և Իրանի դեմ սահմանվել էին ամենախիստ պատժամիջոցները, սաստիկ քննադատել է իր թեկնածությունը չհաստատելու փաստը և նախազգուշացրել «սովյալների ոտքի ելնելու» վտանգի մասին։ Ապա նա նշել է, թե ինքն օրեցօր ավելի շատ է զգում դա, և սիրտը ցավում է, որ հարյուր-հազարավորների կյանքի գնով հաղթանակած հեղափոխությունն ու իսլամական համակարգը կարող են շատ դյուրին ու էժան գնով փլուզվել ոմանց տգիտության ու անպատասխանատվության պատճառով։

Ահմադինեժադը, խոսելով իր թեկնածությունը մերժելու մասին և որևէ անուն չտալով, ոմանց մեղադրել է իրեն քաղաքականության ասպարեզից հեռացնելու ծրագիր ունենալու համար։ Նա հավելել է, որ նրանք, իրենց ներխմբային նիստերում ու օտարերկրյա հովանավորների հետ խորհրդակցելով, հանգել են եզրակացության, որ ժողովրդի թեկնածուին պետք է կա՛մ ֆիզիկապես ոչնչացնել, կա՛մ էլ չհաստատել թեկնածությունը, այդ պատճառով էլ մերժել են[31]։

Երկրի նախագահ Հասան Ռոհանին, մայիսի 26-ին կառավարության նիստում անդրադառնալով երկրի նախագահի դերին, որը, ըստ Սահմանադրության, հեղափոխության առաջնորդից հետո երկրի բարձրագույն պաշտոնյան է, ընդգծել է ընտրությունների նշանակությունը։ Նա, դժգոհություն հայտնելով ՍՊԽ-ի գործունեությունից ու թեկնածուների զանգվածային մերժումներից, միաժամանակ հայտարարել  է, թե այդ առնչությամբ նամակ է հղել երկրի հեղափոխության առաջնորդին, նշել, որ եթե նպատակահարմար է գտնում, ապա միջամտի հարցի կարգավորմանը։

Նշենք, որ սա նշանակում է «պետական հրաման արձակել», ինչն անբեկանելի ու անմիջապես կիրառելի է։ Նման լիազորություն ՍՊԽ-ն առաջնորդին վերագրել է գլխավորապես հեղափոխության առաջնորդ Էմամ Խոմեյնիի խոսքերի հիման վրա քաղաքա-հոգևորական առաջնորդի դերի առնչությամբ։ Պետական հրամանով ՍՊԽ-ի որոշումը բեկանելու նախադեպ արձանագրվել  է 2005թ․  նախագահական ընտրությունների ժամանակ, երբ ՍՊԽ-ը 1008 թեկնածուից հաստատել էր 6-ի համապատասխանությունը, ինչի առիթով խորհրդարանի խոսնակ Հադադ Ադելը նման խնդրանքով դիմել էլ հեղափոխության առաջնորդին, իսկ վերջինս պետական հրամանով հաստատել էր բարենորոգչական կողմնորոշմամբ երկու թեկնածուի համապատասխանությունը։ Սակայն հաշվի առնելով որոշ հանգամանքներ, ի սկզբանե ակնհայտ էր, որ նման բան չի կրկնվելու։ Առաջնորդի պաշտոնական արձագանքը նախագահի նամակին չի հրապարակվել, բայց, կարելի է ասել, որ նա պատասխանել է անուղղակիորեն։ Այնուհետև նախագահը նամակով դեմել է ՍՊԽ-ին, ինչը, բնականաբար, ապարդյուն է։

ԵՐԿՐԻ ՌԱԶՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ԴԵՄՔՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

 Մայիսի 27-ին երկրի ռազմաքաղաքա-կրոնական առաջին դեմքը՝ հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Խամենեին, խորհրդարանի պատգամավորների հետ հեռահանդիպում է ունեցել և հստակորեն անդրադարձել ընտրություններին վերաբերող գրեթե բոլոր հարցերին։ Նա առաջին հերթին խիստ կարևորել է ընտրություններին մասնակցությունն ու այն համարել անհրաժեշտություն, իսկ հեղափոխության առաջնորդի խոսքերը քննության առարկա դառնալու, առավել ևս քննադատության ենթակա չեն, այլ օրենքի ուժ ունեն։ Խամենեին շնորհակալություն է հայտնել ՍՊԽ-ին ու չհաստատված այն թեկնածուներին, որոնք դա ընդունել են ազնվությամբ։ Խոսքն առաջին հերթին վերաբերում է Ջահագիրին և Լարիջանիին, որոնք նշել են, թե նպատակամղված են ծառայել երկրին ու եթե չի ստացվում, թող կատարվի Աստծու կամքը։ Այլ կերպ ասած՝ պարտք ու պահանջ չեն ներկայացրել և ընտրողներին կոչ են արել ակտիվորեն մասնակցել ընտրություններին։ Նա, դիմելով իրանցիներին, ընդգծել է՝ սիրելի՛ իրանցիներ, ընտրությունները տեղի են ունենում մեկ օր, բայց հետևանքները՝ տարիներ։ Նա բոլորին հորդորել է մասնակցել ընտրություններին և ընտրել արժանավորին։ Վերջինս նշել է նաև, որ ընտրությունները ընտրողներինն են, ինչը պետք է ընդունել հենց այդպես, և հորդորել է չլսել նրանց, ովքեր չմասնակցելու կոչեր են հնչեցնում։

Խամենեին գոհունակություն է հայտնել խորհրդարանի մեկամյա աշխատանքներից՝ բարձր գնահատելով ձևավորված խորհրդարանի կազմը, որտեղ կան փորձառու և էներգիայով լի երիտասարդներ։ Նա կարևորել է խորհրդարանի խոսնակի ու հանձնաժողովների նախագահների շրջայցերը երկրի տարբեր նահանգներ։ Նշենք նաև, որ 2020թ․ փետրվարի խորհրդարանական ընտրություններին ևս ՍՊԽ-ի գործունեությունը, բարենորոգիչների մերժումներով պայմանավորված, խիստ աղմկահարույց եղավ, բայց և այնպես արդյունքում բարենորոգիչները ջախջախիչ պարտություն կրեցին, խորհրդարան անցան շատ քիչ թվով ու քիչ հայտնի դեմքեր։

Խամենեին, նկատի ունենալով նման զարգացումները, շեշտել է, թե ոմանք փորձեցին ու փորձում են սևացնել խորհրդարանին և պատգամավորներին, հորդորել է զգուշ լինել և ջուր չլցնել «հակառակորդի ջրաղացին»։ Նա, անդրադառնալով նախագահական ընտրությունների առնչությամբ ՍՊԽ-ի գործունեությանը, այն բարձր է գնահատել, շեշտել, թե նրանք արել են այն, ինչ անհրաժեշտ է՝ հավելելով,  որ  չհաստատվել դեռ չի նշանակում անհամապատասխան լինել, պարզապես ՍՊԽ-ը չի կարողացել ներկայացված զեկուցագրերով  հաստատել, որ կոնկրետ թեկնածուն համապատասխան է։ Սա, թերևս, սպառիչ պատասխան կարելի է համարել նախագահի նամակին՝ հասցեագրված առաջնորդին։ Խամենեին իր ելույթում սահմանագծել է նաև թեկնածուների քարոզարշավի սահմանները, շեշտել, որ պետք է բացառվեն ատելությունն ու միմյանց հասցեին մեղադրանքներ հնչեցնելը, ժողովրդին ոչ իրատեսական խոստումներ տալը և այլն։ Բացի այդ խիստ կարևորել է իսլամի բարոյական չափանիշներին հետևելը և բարոյական նորմերը չխախտելը։ Նա նաև թեկնածուների կողմնակիցներին է հորդորել չափի մեջ մնալ, շատ չտրվել վիրտուալ աշխարհի հերյուրանքներին, որտեղ հաճախ ձգտում են միմյանց դեմ հանել մրցակից թեկնածուներին, միաժամանակ ընդգծել է, որ ընտրությունների արդյունքներն ամեն դեպքում պետք է ազնվորեն ընդունել։

ՔԱՐՈԶԱՐՇԱՎ

Մայիսի 28-ին սկսվել է քարոզարշավը, որի շրջանակները ևս Խամենեին խորհրդարանի հետ տեսահանդիպման ընթացքում հստակեցրել է։ Նա շեշտել է, որ ընտրողի համար այս կամ այն անունը կարևոր չէ, այլ արդյունավետ է կառավարելու կարողությունը՝ հավելելով, որ թեկնածուները պետք է կարողանան դա ապացուցել իրենց հարցազրույցներում, ելույթներում ու բանավեճերում։ Նա, փաստորեն, ընդգծելով  նախագահի կառավարման ոլորտում ընդունակություններն ու ներքին խնդիրները, նշել է, որ ժողովրդի հիմնական խնդիրը վիրտուալ աշխարհն ու արտաքին քաղաքականությունը, այս կամ այն երկրի հետ փոխհարաբերությունները չեն, նրանց այլ հարցեր են հետաքրքրում։ Խոսելով ժողովրդին հետաքրքրող հարցերի մասին՝ գլխավոր խնդիրներն է համարել երիտասարդության շրջանում գործազրկությունը, հասարակության աղքատ դասերի կենցաղը, ներկրողների մաֆիան, որը կոտրել է ներքին արտադրողների մեջքը և սխալ քաղաքականությունների հետևանքով  ստեղծագործ երիտասարդ մասնագետին տեղ չտալն ու նրան հուսահատեցնելը։ Այլ խոսքով՝ նշվածը քարոզարշավի, իսկ հետագայում  նախագահի ներքին քաղաքականության ուղենիշներն են։ 

Ինչ վերաբերում է քարոզարշավին, նշենք, որ հիմնականում ինչպես նախանշել է հեղափոխության առաջնորդը, եթե չասենք բացարձակապես, ապա թեկնածուները հիմնականում կենտրոնացած են ներքին խնդիրների վրա, հաճախ նաև անիրատեսական խոստումներ են հնչեցնում։ Միմյանց հասցեին հնչում են քննադատություններ, սակայն պահպանողականների թիրախն առավելապես չափավորական ու բարենորոգչական երկու թեկնածուներն են։ Գլխավոր թեկնածու Ռայիսիի քարոզարշավում առկա են պոպուլիստական խոստումներ, օրինակ, բնակշինության զարգացումն իրականացնել  անվճար տարածքներ տրամադրելով ու ցածր վարկերով, գյուղատնտեսական, մասնավորապես հացահատիկի ինքնաբավության խոստում, երբ երկիրը կանգնած է քաղցրահամ ջրի լուրջ խնդրի առաջ։ Սակայն նա կարևորում է  տնտեսական ոլորտում այն բոլոր խոչընդոտների վերացումը, որոնք դանդաղեցնում են մասնավոր հատվածի տնտեսական գործունեությունը, ինչպեսև սեփականաշնորհումը՝ ճիշտ ու օրենքին համապատասխան։

Բարենորոգչական միակ, սակայն անկախ թեկնածու Մեհրալիզադեն խոսում է տնտեսական բոլոր ոլորտներում փոփոխությունների, դրանց կողմնակիցների հետ սերտ համագործակցությամբ երկիրը ոտքի հանելու մասին։ Նա կարևորում է կանանց դերը՝ շեշտելով, որ նրանց դերակատարությունը վերականգնելու է հասարակության մեջ, միաժամանակ ընդգծում է նաև իր ծագումը՝ Ադրբեջան նահանգից լինելը, թերևս թուրքախոսների քվեները ստանալու ակնկալիքով, ինչն աննախադեպ է։

Մինչդեռ պահպանողականները կնոջ դերը տեսնում են երեխաներին դաստիարակելու և տան ու ընտանիքի հարցերով զբաղվելու մեջ։ Մեհրալիզադեն շեշտել է, թե ինքը գալիս է հանրապետականության ու ժողովրդավարության դրոշը բարձրացնելու, տնտեսությունն առողջացնելու, հույսի կրակը կրկին երիտասարդների սրտում վառելու ու ազատության երգը երգելու համար։ Նա բարենորոգիչներին կոչ է անում հավաքվել իր շուրջը, սակայն բարենորոգիչների գլխավոր կազմակերպությունը՝ Մարտնչող հոգևորականների վեհաժողովը, արդեն հայտարարել է, որ որևէ թեկնածուի չի պաշտպանում։ Մինչդեռ պահպանողական բազմաթիվ, այդ թվում՝ Մարտնչող հոգևորականության հասարակությունը, հայտարարել է, որ պաշտպանում է Ռայիսիի թեկնածությունը, այլ կերպ՝ Մեհրալիզադեհի հնարավորություններն աննշան են։

ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ՝  ԳԵՐԽՆԴԻՐ

Ներկայումս ընտրություններին մասնակցությունը հարցերի հարցն է, ուստի բոլոր թեկնածուներն ու երկրի բարձրաստիճան պաշտոնյաներն ընտրողներին կոչ են անում մասնակցել ընտրություններին։ Թեև ՍՊԽ-ի խոսնակ Քյադխոդային «The Associated Press-ին» տված հարցազրույցում նշել է, որ ժողովրդի, հասարակական-քաղաքական շրջանակների սպասումները բարձր մասնակցությունն է, սակայն իրավաբանական և օրենքի տեսակետից ցածր մասնակցությունը որևէ իրավաբանական խնդիր չի առաջացնում[32]։ Սա այն դեպքում, երբ հեղափոխության առաջնորդը մայիսի 11-ին շեշտել է, թե բարձր մասնակցությունն ընտրությունների ամենակարևոր հարցն է։ Մայիսի 28-ին հրապարակվել է կրոնական հրաման՝ «Ֆաթվա» (կոնդակ), որտեղ նշվել է, որ ընտրություններին մասնակցելն ընտրողների կրոնական, իսլամական ու աստվածային պարտքն է և կրոնական անհրաժեշտությունը[33]։

Ավելին, հունիսի 6-ին հեղափոխության առաջնորդը նոր «Ֆաթվա» է հրապարակել, որտեղ նշվել է, որ Աստծու առաջ մեղք է համարում  նաև «սպիտակ քվեաթերթիկով», այն  է՝ առանց նշումի քվեարկությունը։ Այլ կերպ ասած՝ քվեարկելու իրավունք ունեցող 59 միլիոն 310 հազար մարդու քվեատուփերի մոտ բերելը համարվում է ընտրությունների գերխնդիրը։ 

Այս առնչությամբ հատկանշական է, որ այաթոլա Ալի Խամենեին տարվա իր կարևորագույն ելույթներից մեկը, որը տեղի է ունեցել հունիսի 4-ին՝ նվիրված հեղափոխության առաջնորդ ու Իրանի Իսլամական Հանրապետության հիմնադիր Իմամ Խոմեյնիի վախճանի տարելիցին, գլխավորապես նվիրված էր ընտրություններին, մասնավորապես քվեարկությանը մասնակցելուն։ Նա, խոսելով ընտրությունների վերաբերյալ Էմամ Խոմեյնիի տեսակետների մասին, շեշտել է, որ վերջինս ընտրություններին մասնակցելը համարել է կրոնական անհրաժեշտություն՝ «հույժ կարևոր ակտ»։

Խամենեին հավելել է, որ Իմամն իր կտակում շեշտել է, թե ընտրություններին  չմասնակցելը երբեմն դասվում է գերագույն մեղքերի շարքին, ինչի համար պետք է Աստծու առաջ պատասխան տալ։ Նա ընդգծել է նաև, որ նրանք, ովքեր կոչ են արել չմասնակցել  ընտրություններին, թշնամու ցանկությունն են կատարում, նշել է, որ ընտրություններին մասնակցության խրախուսումը յուրաքանչյուրի պարտքն է։ Նա կրկին կարևորել է թեկնածուների ընտրարշավի ընթացքում խոստումները, պահանջել խուսափել անիրականանալի խոստումներից, իսկ ընտրողներին  խորհուրդ է տվել  որոշում ընդունել նրանց անցյալի գործերով։ Վերջինս անդրադարձել է նաև ՍՊԽ-ի կողմից թեկնածուների  համապատասխանության մերժումներին ու շեշտել, որ ոմանց հանդեպ անարդարություն, անխղճություն է տեղի ունեցել, պետք է վերականգնվի անձի հեղինակությունն ու պատիվը[34]։ Նա որևէ անուն չի նշել, սակայն ակնարկներից ակնհայտ է, որ խոսքն Ալի Լարիջանիի մասին է։ Սա անուղղակի քննադատություն էր ՍՊԽ-ի հասցեին, ինչն իրանյան որոշ ԶԼՄ-ներ ու քաղաքական շրջանակներ շտապեցին մեկնաբանել որպես Լարիջանիի թեկնածության հաստատման հրահանգ, որն իրականությանը չէր համապատասխանում։

Ավելին, ՍՊԽ-ը, անմիջապես արձագանքելով առաջնորդի ելույթին և հանդես գալով հայտարարությամբ, շնորհակալություն է հայտնել առաջնորդին իմաստուն խորհուրդների համար, շեշտել, որ վիրտուալ տիրույթում հարգարժան որոշ թեկնածուների վերաբերյալ կեղծ, անպատվաբեր լուրեր են տարածվել՝ վիրավորելով  նրանց արժանապատվությունը և դատապարտել է նման արարքները։ ԶԼՄ-ներից խստիվ պահանջվում է հաշվի առնել, որ համապատասխանության վերաբերյալ տվյալները խիստ գաղտնի են։ Հայտարարության մեջ շեշտվել է նաև, որ համապատասխանությունները հաստատվել են բացարձակապես հիմնավոր փաստաթղթերով ու փաստարկներով, և որ կեղծ լուրերն ու տեսակետները որևէ ազդեցություն չեն ունեցել խորհրդի որոշումների վրա[35]։

Հեղափոխության առաջնորդի համար մայիսի 27-ին ՍՊԽ-ի հասցեին հնչեցրած իր բարձր գնահատականներին հակասող տեսակետ արտահայտելու համար, ըստ ամենայնի, հիմք են հանդիսացել ՍՊԽ-ի գործելակերպի վերաբերյալ խիստ հակազդեցությունները, ինչն էլ նպաստել է ընտրողների առավել պասիվությանը, բացի այդ, թերևս, ցանկացել է սփոփել նաև մերժվածներին ու բազում պաշտոնյաների։ Այնուամենայնիվ, ընտրություններին մասնակցությունն աննախադեպ ցածր է լինելու, դա են վկայում կատարված հարցումների արդյունքները։

«Իսփա» սոցիոլոգիական հետազոտությունների կենտրոնի հունիսի 2-ի հարցումների արդյունքում պարզվել է՝ ընտրություններին հաստատապես մասնակցելու է ընտրողների 34․1 տոկոսը, իսկ 7,8-ը՝ մեծ հավանականությամբ, 32,4 տոկոսը պատասխանել է՝ ոչ մի դեպքում չի մասնակցելու[36]։ Իսկ նախորդ ընտրություններում մասնակցությունը եղել է շուրջ 73 տոկոս։

***

Հունիսի 18-ի քաղաքային ու գյուղական և Իրանի 8-րդ նախագահի ընտրությունների արդյունքները տեսանելի են․ հաջորդ նախագահը լինելու է Էբրահիմ Ռայիսին, ով ՍՊԽ-ի շնորհիվ լուրջ մրցակից չունի: Տեղական ընտրություններում հաղթելու են պահպանողական  թեկնածուները, ինչում իր մեծ ներդրումն ունի այդ ընտրությունները վերահսկող պահպանողական խորհրդարանը: Այլ կերպ ասած՝ հաշվի առնելով, որ օրենսդիր և դատական  իշխանությունները ևս ղեկավարում են պահպանողականները, կարելի է նշել, որ երկրի ղեկավարումը դառնում է միատարր, իշխանությունը կենտրոնանում է  քաղաքական կոնկրետ հոսանքի ձեռքում:

Թեև երկրի տնտեսական գերծանր վիճակից ու իշխանություններից բնակչության հիասթափությունը պատճառ են դարձել ընտրությունների հանդեպ հետաքրքրության մարման, սակայն ՍՊԽ-ի գործելակերպը լուրջ ազդեցություն ունի ընտրությունների անգույնության ու սպասվելիք ռեկորդային ցածր մասնակցության վրա:

Բացի այդ հունիսի 5-ին 7 թեկնածուների առաջին՝ տնտեսական թեմայով հեռուստաբանավեճը, ինչպես շեշտում են վերլուծաբանները, իրականում բանավեճ էր 5-ը 2-ի դեմ ձևաչափով՝ միմյանց հասցեին մեղադրանքներ հնչեցնելով ու քննադատելով Ռոհանիի կառավարությանը:

Բանավեճի ընթացքում արծարծվել են բազմաթիվ հարցեր՝ արտադրության խոչընդոտների, բյուջեի բարելավման, հարկերից խուսափելու, բանկերի հսկայական պարտքերի, ազգային արժույթի հզորացման, ներմուծումների կարգավորման և այլն, սակայն մասնակիցներից որևէ մեկն իրավիճակից դուրս գալու հստակ ծրագիր չի ներկայացրել:

Ահավասիկ, փոխնախագահ Մաասումե Էբթեքարն իր թվիթերյան էջում այս առիթով գրել է, որ ժողովրդի մի հատվածի մոտ հարց է առաջացել, թե ինչու քննարկման առարկա չեն դարձել երկրի առաջ ծառացած տնտեսական գլխավոր մարտահրավերները՝ սահմանափակումները, JCPOA-ը, տարիներ շարունակվող արտաքին ու ներքին հոգեբանական պատերազմը, համավարակի և ստվերային կառավարության հզոր ազդեցության հետևանքները երկրի տնտեսության վրա:

Թեև արտաքին քաղաքականության վերաբերյալ հարցերի քննարկումը հեղափոխության առաջնորդի հորդորով քարոզարշավում  երկրորդ պլան է մղվել, սակայն այս հարցն էլ հեռուստաբանավեճերի թեմա է դառնալու։ Բայց և այնպես արտաքին քաղաքականության ոլորտում հասկանալի պատճառներով լուրջ փոփոխությունների մասին խոսք չի լինելու:

Ինչ վերաբերում է նման իշխանափոխության ազդեցությանը հայ-իրանական փոխհարաբերությունների վրա, ապա հաշվի առնելով, որ արտաքին քաղաքականության գլխավոր ուղղությունները, ինչպես նշել ենք, հեղափոխության առաջնորդի լիազորությունների շրջանակում են, ուստի հիմնական փոփոխություն տեղի չի ունենա:

Այսուհանդերձ, անցյալի փորձը ցույց է տալիս, որ ԻԻՀ-ում նախագահի դերը ևս զգալի է արտաքին քաղաքականության ոլորտում, մասնավորապես Ռայիսիի դեպքում, ով, կարծես թե, վայելում է հեղափոխության առաջնորդի համակրանքը։ Բացի այդ պահպանողականները, ընդգծելով իսլամական միասնությունը և իսլամական երկրների հետ փոխհարաբերությունների նշանակությունը, միաժամանակ ավելի զգայուն են երկրի ազգային ու անվտանգային շահերի նկատմամբ, ինչը համընկնում է Հայաստանի շահերին:

Էմմա Բեգիջանյան

Իրանագետ, ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1] Իրանում դավանվող շիա ուղղության 12 իմամի ճյուղի հայեցակարգը սահմանում է, որ 12-րդ իմամը՝ Մահամեդ Մահդին, ով ծնված օրվանից բացակայում է, հայտնվելու է ահեղ դատաստանի օրը։ Նրա բացակայությամբ երկիրը կառավարում է բարձրաստիճան հոգևորականը, այս դեպքում՝ հեղափոխության առաջնորդը։

[2] «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթ, Խորհրդարանական ընտրություներն Իրանում, 20 փետրվարի, 2004թ․։

[3] Յուրաքանչյուր ոք կարող է Իսլամական մեջլիսին գրավոր բողոք ներկայացնել օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների աշխատանքի առնչությամբ։ Վերջինս պարտավոր է ուսումնասիրել բողոքը և սպառիչ պատասխան տալ բողոքողին։ Եթե բողոքը վերաբերում է դատականին և գուծադիրին, ապա Մեջլիսը նրանցից պետք է սպառիչ պատասխան պահանջի ու հստակեցված ժամկետում արդյունքները հայտնի բողոքողին, իսկ եթե դա հասարակությանն է վերաբերում, հայտնի նրան։

4 Թեկնածությունների համապատասխանություն չհաստատելու յուրաքանչյուր դեպք պետք է հիմնավորված լինի փաստաթղթերով ու լուրջ փաստարկներով

[5] Խորհուրդների ընտրությունների թեկնածուներին համապատասխանության մերժումների մանրամասները

[6] Խորհուրդների ընտրությունների թեկնածուների մերժումներին հակազդեցությունները

[7] Նույն տեղում։

[8] Մանրամասներ Խորհուրդների ընտրությունների թեկնածուների համապատասխանության մերժումների մասին

[9] Նույն տեղում։

[10] Երկրի իսլամական խորհուրդների ձևավորումը, դրանց պարտականություններն ու ընտրությունները

[11] Ցանկացած մերժում պետք է հիմնավորված լինի հստակ փաստաթղթերի ու փաստարկների հիման վրա

[12] Վերահսկողության կենտրոնական հանձնաժողովը խորհուրդների թեկնածուների համապատասխանությունը հաստատելու հարցում պետք է գործի համաձայն օրենքի տառին

[13] «Հազար ընտանիք» դարձվածքը նշանակում է Իրանը ղեկավարում է հազար հարուստ և կոռումպացված ընտանիք։ Այն 1966թ․ շրջանառության մեջ է դրել շահի արքունի նախարար Ասադոլահ Ալամը՝ նշելով, թե այն հորինել են ամերիկացիները։

[14] Իշխանություն մեկտեղո՞ւմ, թե՞ տարանջատում

[15] Նախագահի թեկնածության չափանիշների մասին ՍՊԽ-ի հաստատած օրենքն ամբողջությամբ

[16] Ընտրությունների «ոտնաձայնը», գործադիրների ու քաղաքական հոսանքների ճիգուջանքերը

[17] Բարենորոգչական և պահպանողական հոսանքների ձևավորում

[18] Նույն տեղում։

[19] Վիեննայի «ներկայիս վատ» համաձայնությունը և քաղաքական կոնկրետ հոսանքի խաղն ազգային շահերի հետ․ գնդակն Արաղչիի դաշտում է

[20] Եկան, չմնացին, գնացին

[21] Էմմա Բեգիջանյան, Ջավադ Զարիֆի հարցազրույցի հրապարակման արձագանքներն ու հնարավոր հետևանքները

[22] Իրանի առաջնորդի խորհրդով Հասան Խոմեյնիի հրաժարումը․ հույս, որը կորցրեցին բարենորոգիչները

[23] Հակահեղափոխականների զայրույթը․ Հասան Խոմեյնիին՝ հեղափոխության առաջնորդի տված հայրական խորհրդից

[24] Այս կառույցի պարտականությունը հեղափոխության առաջնորդի ընտրությունն ու նրա գործունեությանը հետևելն է։

[25] Քյադխոդայի․ Ժամանակից շուտ վիրտուալ տարածքում քարոզարշավը հակաօրինական է

[26] Նույն տեղում։

[27]  Բողոք՝ համապատասխանության մերժումների դեմ Ռոհանիից մինչև Ահմադինեժադ

[28] Նույն տեղում։

[29] Ամոլի Լարիջանիի խիստ քննադատությունները՝ ուղղված «անվտանգության կառույցների միջամտություններին»  ընտրությունների զանգվածային մերժումների խորապատկերին

[30] Սեյյեդ Հասան Խոմեյնիի խիստ քննադատությունն ուղղված ՍՊԽ-ին․ «Եթե ես հաստատված թեկնածուների տեղը լինեի, հրաժարական կտայի»

[31] Ահմադինեժադի բողոքն ընդդեմ իր թեկնածությունը մերժելուն․ «Երկիրը փլուզման ճանապարհին է»։

[32] Քյադխոդայի․ Համակարգի օրինականությունը նույնիսկ ցածր մասնակցության դեպքում կայուն է

[33] Նույն տեղում։

[34] Համապատասխանությունը չհաստատված առաջադրված թեկնածուների հանդեպ անարդարություն ու անխղճություն է տեղի ունեցել

[35] ՍՊԽ-ի հայտարարությունը Ձերդ մեծության առաջնորդի հրամանների առիթով

[36] Սոցհարցում

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Դեսպանն ԻԻՀ ԱԳՆ տեղակալին է ներկայացրել Սյունիքում ստեղծված իրադրությունը

Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում Հայաստանի Հանրապետության դեսպան Արտաշես Թումանյանը հանդիպում է ունեցել ԻԻՀ արտաքին գործերի նախարարի տեղակալ Մոհսեն Բահարվանդի հետ։

ՀՀ ԱԳՆ հաղորդմամբ` դեսպան Թումանյանը հանգամանալից ներկայացրել է մայիսի 12-ից Ադրբեջանի զինված ուժերի գործողությունների հետևանքով Հայաստանի Սյունիքի մարզում ստեղծված իրադրությունը՝ անթույլատրելի համարելով Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխան տարածքի նկատմամբ ոտնձգության փորձերը:

ԻԻՀ ԱԳ նախարարի տեղակալի խնդրանքով Արտաշես Թումանյանը ներկայացրել է լարվածության թուլացման ուղղությամբ ձեռնարկվող քայլերը: Ինչպես նշվում է` զրուցակիցներն ընդգծել են տարածաշրջանային անվտանգության ու կայունության սպառնալիքների չեզոքացման հրամայականը, այդ թվում՝ երկու երկրների համագործակցության միջոցով:

Նկարը` © MFA

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Իրանում նախընտրական քարոզարշավը մեկնարկել է․ նախագահի թեկնածուներն արդեն գրանցվում են

Իրանում մեկնարկել է նախագահի թեկնածուների գրանցման փուլը, որը կտևի 5 օր։ Սահմանադրական խորհրդի կողմից սահմանված պահանջներին բավարարող թեկնածուներն անհրաժեշտ փաստաթղթերը ներկայացնում են Ներքին գործերի նախարարություն։

Վերահսկող մարմնի կողմից սահմանված պահանջները հիմնականում միտված են նրան, որպեսզի առաջադրվող թեկնածուների շարքում քիչ տեղ զբաղեցնեն ցածր որակավորում ունեցողները։ Այսպես՝ բոլոր թեկնածուները պետք է ունենան առնվազն մագիստրոսի աստիճան, դատվածություն չունենալու վերաբերյալ տեղեկանք։ Տարիքային շեմը 40-75-ն է։

Թեկնածուները նաև պետք է ունենան քաղաքական, վարչական, ռազմական կամ ակադեմիական բնագավառներում ընդհանուր առմամբ առնվազն 4 տարվա աշխատանքային փորձ։ Այդպիսի պաշտոններ են իշխանության երեք ճյուղերի ղեկավարների տեղակալներ, Ազգային անվտանգության բարձրագույն վարչության անդամներ, Նպատակահարմարության գնահատման խորհրդի անդամներ, կառավարական կազմակերպությունների ղեկավարներ, զինված ուժերի բարձր հրամանատարություն (գեներալ մայոր և բարձր), նահանգապետեր և խիտ բնակեցված քաղաքների ղեկավարներ։

Թեկնածուների գրանցումը հինգ օր է տևելու։ Հաղորդվում է, որ Խորհուրդը մինչև մայիսի 25-ը դիտարկելու է թեկնածուների կողմից ներկայացված փաստաթղթերը։ Անհրաժեշտության դեպքում ժամկետը կարող է երկարաձգվել ևս հինգ օր։ Նախագահի թեկնածուների վերջնական ցանկը հրապարակվելու է մայիսի 26-27-ին։

Նախագահական ընտրություններն Իրանում անցկացվելու են հունիսի 18-ին։ Միաժամանակ տեղի են ունենալու Խորհրդի, խորհրդարանական միջանկյալ և Ասամբլեայի փորձագետների ընտրություններ։

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Զարիֆի հարցազրույցի հրապարակման արձագանքներն ու հնարավոր հետևանքները. Էմմա Բեգիջանյան

Ապրիլի 25-ին «Իրան ինթերնեյշնըլ» պարսկալեզու հեռուստատեսությունը տարածել է  չափավորական դիրքորոշմամբ, տնտեսական հարցերով վերլուծաբան, դասախոս Սաաիդ Լեյլազ Մեհրաբադիի երեքժամյա հարցազրույցն Իրանի ԱԳ նախարար Մոհամեդ Ջավադ Զարի‎ֆի հետ, որն արվել է «Հույսի ու նախաձեռնության կառավարության բանավոր պատմություն» (այդպես է կոչվում Ռոհանիի գլխավորած կառավարությունը) նախագծի շրջանակներում։ Ձայնագրությունը կատարվել է ընթացիկ տարվա փետրվարի 25-ին: Նշենք, որ Լոնդոնում գտնվող «Իրան ինթերնեյշնըլ» վերազգային հեռուստատեսության սուր քննադատությունների թիրախն Իրանի Իսլամական Հանրապետության ներքին, արտաքին ու սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություններն են։ Այն հեռարձակվում է 2017թ․ ապրիլի 18-ից, երբ ԻԻՀ-ում ընթանում էր նախագահական ընտրությունների քաշոզարշավ, և հայտարարվում, որ այն մասնավոր ու անկախ լրատվամիջոց է։

Այսուհանդերձ, բրիտանական «Գարդիան» օրաթերթը, անդրադառնալով հեռուստատեսության ֆինանսական աղբյուրներին, նշել էր, թե «Իրան ինթերնեյշնըլ» հեռուստատեսությունն ընդգրկված է «Volant Media» հոլդինգի կազմում, որը պատկանում է սաուդացի Ադել Աբդոլքյարիմին, ում գործունեությունն ինչ-որ ձևով կապակցված է Սաուդյան Արաբիայի թագաժառանգ Մոհամեդ բին Սալմանի հետ։ Տեղեկատվական հիշյալ արտահոսքից առաջացած քաղաքական «երկրաշարժը», թերևս, կարելի է համեմատել Կատարի առաջնորդի արտահայտած տեսակետների սենսացիոն արտահոսքի հետ, որը լուրջ ճգնաժամ առաջացրեց Պարսից Ծոցի ավազանում։ Այն սկսվեց 2017թ․ մայիսի 23-ին, երբ Կատարի պաշտոնական լրատվական գործակալության կայքից հայտնի դարձավ, որ այդ երկրի  առաջնորդ էմիր Թիմիմ բին Համեդ Ալ Սանին գովեստով է խոսել Լիբանանի «Հեզբոլահ», Պաղեստինի «Համաս» շարժումների մասին և շեշտել, թե ոչ մեկն իրավունք չունի «Մուսուլման եղբայրներին» ահաբեկչական խմբերի շարքին դասել: Նա անուղղակիորեն մեղադրել էր Սաուդյան Արաբիային որպես տարածաշրջանի համար իրական սպառնալիք և ահաբեկչական խմբերին ծնունդ տվող:

Համեդ Ալ Սանին միաժամանակ կարևորել է Իրանի դերը տարածաշրջանում ու իսլամական աշխարհում, որի հետ պետք է բանակցել: Հանգամանք, ինչը խիստ զայրացրեց Պարսից Ծոցի երկրներին, առաջին հերթին՝ Սաուդյան Արաբիային ու Եգիպտոսին: Արդյունքում նշյալ երկու երկրները, ինչպես նաև Բահրեյնն ու Արաբական Միացյալ Էմիրությունները որոշեցին մեկուսացնել Կատարին և վերջինիս հետ խզեցին բոլոր տեսակի կապերը՝ փակելով սահմաններն այդ երկրի հետ՝ Դոհային մեղադրելով ահաբեկչական կազմակերպություններին, առաջին հերթին՝ «Մուսուլման եղբայրներին» (ՄԵ), ապա «Համասին» ու Լիբանանի «Հեզբոլահին» հովանավորելու մեջ: Պաշտոնական Դոհայի հերքումը, թե տարածված տեղեկատվությունը հակերների ձեռքի գործն է, լուրջ չընդունվեց: Ավելին, արաբական ու իսլամական այլ երկրներ միացան Կատարին մեկուսացնելու գործընթացին։

Փաստորեն ճգնաժամը շարունակվեց ավելի քան 4 տարի, միայն ընթացիկ տարում, երբ ԱՄՆ-ում իշխանության է եկել դեմոկրատ Ջո Բայդենը, ում միջինարևելյան քաղաքականությունն ակնհայտորեն տարբերվում է Դոնալդ Թրամփի քաղաքականությունից, տարածաշրջանի երկրները Դոհայի հանդեպ փոխել են իրենց քաղաքականությունը, և փոխհարաբերություններն աստիճանաբար կանոնավորվում են։

Ստեղծված ճգնաժամից միայն օգտվել է պատեհ առիթներ որսացող Թուրքիան՝ Կատարում տեղակայելով ևս մեկ ռազմաբազա, բացի այդ Կատարը միլիարդավոր դոլարների ներդրումներ կատարեց այդ երկրում։ Նշենք նաև, որ թեև Զարիֆի հարցազրույցն առավել ընդգրկուն է (խոսվում է տարբեր երկրների հետ փոխհարաբերությունների, Իրանի արտաքին քաղաքականության գործոնների մասին), սակայն հազիվ թե լուրջ հետևանքներ ունենա։ Բայց և այնպես Զարիֆի՝ մեծ պայթյունի տպավորություն թողած հարցազրույցն օրեր շարունակ միջազգային ԶԼՄ-ների կարևոր թեմաներից է եղել, և ըստ ամենայնի, երկար ժամանակ մնալու է նաև վերլուծաբանների  ուշադրության կենտրոնում։

ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԱՐՁԱԳԱՆՔՆԵՐ

Ապրիլի 26-ին ԻԻՀ ԱԳ նախարարության խոսնակ Սաաիդ Խաթիբզադեն տեղական ու օտարերկրյա ԶԼՄ-ների հետ ամենշաբաթյա իր մամուլի ասուլիսին հայտարարել է, թե այդ հարցազրույցը տեղի է ունեցել կառավարության շրջանակներում առկա գաղտնի երկխոսության ձևաչափով, և որ կողմերի պայմանավորվածության համաձայն՝ հրապարակման ենթակա չի եղել։ Բացի այդ ներկայացվել է յոթժամյա հարցազրույցի խեղաթյուրված, հաճախ համատեքստից կտրված տարբերակ[1]։ Նա ընդգծել է, որ այն իրականում հարցազրույց չի եղել, այլ կոնկրետ նախագծով նախատեսված գաղտնի երկխոսություն։

Անդրադառնալով նախագծին՝ Խաթիբզադեն շեշտել է, որ երկրի նախագահի նպատակն այդ ձևաչափով կառավարության անդամների փորձառություններն ու տեսակետները հաջորդ կառավարությանը փոխանցելու նկատառումով փաստագրելն է։ Միաժամանակ նշել է, որ ԱԳ նախարարությունը երկխոսության ողջ գործընթացներում, այդ թվում՝ ընտրված թիմի, ձայնագրության պահպանման հարցում որևէ դեր չի ունեցել, իսկ թե ովքեր, ինչպես և ինչու են հրապարակել, նախարարությունը տեղյակ չէ՝ հավելելով, որ արտահայտած մտքերը պետք է դիտել ամբողջության մեջ, ոչ թե ընտրովի հատվածներով[2]։ Խաթիբզադեն հավելել է, որ Զարիֆը փակ դռների հետևում իր տեսակետները սովորաբար ներկայացնում է անպաճույճ ու թափանցիկ, այն, ինչը կատարվում է համակարգի բանականության շրջանակում։

Ապրիլի 27-ին ԶԼՄ-ների հետ ունեցած մամուլի ասուլիսին աղմկահարույց այդ հրապարակմանն անդրադարձել է նաև կառավարության խոսնակ Ալի Ռաբիին ու հայտնել, որ ձայնագրությունը գողացվել է, ինչը դավադրություն է իսլամական համակարգի, կառավարության ու ներքին համախմբվածության դեմ։ Դա է վկայում նաև այն, որ ձայնագրությունը տարածվել է նավթադոլարներով սնվող ու հստակ կողմնորոշում ունեցող հեռուստատեսությամբ։ Նա հավելել է, որ դեռևս բացահայտված չեն գողության բոլոր դրդապատճառները՝ բացառությամբ դավադրական կողմի, ինչը վկայում է բավականին երկար հայցազրույցից ընտրովի հատվածներ ներկայացնելու փաստը։ Ռաբիին ընդգծել է, որ նախագահ Ռոհանին տեղեկատվության (գաղտնի ծառայությունների) նախարարին հանձնարարել է հայտնաբերել դավադրության հեղինակներին։ Նա հավելել է, որ Զարիֆի երկխոսությունը Լեյլազի հետ տեղի է ունեցել «Կառավարության մյուս կողմը» նախագծի շրջանակներում, այն է՝ Ռոհանիի գլխավորած 11-րդ և 12-րդ կառավարության 8-ամյա ժամանակահատվածում, ծառայության ընթացքի, կատարած քայլերի, մարտահրավերների ու ձեռքբերումների թեմաներով, նախագահության ռազմավարական հետազոտությունների կենտրոնի ղեկավարության ներքո։

Նախարարների և փոխնախագահների հետ կառավարության 8-ամյա բանավոր պատմության շրջանակներում անց են կացվում հարցազրույցներ, որոնց ձայնագրություններն ու տեսագրությունները դասակարգվում ու արխիվացվում են։ Այնուհետև հարցազրույց տվողի համաձայնությամբ, ընտրովի ձևաչափով, մեկ օրինակ տրամադրվելու է Ազգային ուսումնասիրությունների կենտրոնի արխիվին, որից հետո կհրապարակվի և բոլորին հասանելի կլինի։

Ռաբիին շեշտել է, որ յուրաքանչյուր կառավարության ժամկետի ավարտին գործունեության ու կատարած քայլերի վերաբերյալ նրան վերջնահաշվարկ ներկայացնելն ընդունված երևույթ է[3]։ Ձայնագրության հրապարակմամբ պայմանավորված՝ ապրիլի 29-ին նախագահության Ռազմավարական ուսումնասիրությունների կենտրոնի տնօրեն Հեսամըդդին Աշնան հրաժարական է տվել։ Վերլուծաբանները դա պատճառաբանում են Աշնայի աշխատանքային գործունեության անփութությամբ, ինչի հետևանքով տեղի է ունեցել ձայնագրության արտահոսքը։ Սակայն պահպանողական թևն ու դրան հարող ԶԼՄ-ները, որոնք Զարիֆին ու Ռոհանիի կառավարությանը մեղադրում են արևմտամետության մեջ, Աշնային են մեղավոր համարում հարցազրույցը հրապարակելու համար՝ նշելով, որ այն նրա ղեկավարած կառույցի տրամադրության տակ է եղել։ Ավելին, ծայրահեղ պահպանողական «Քեյհան» օրաթերթը շեշտել է, որ դա բնավ էլ գաղտնի չի եղել, այլ կառավարությունը Զարիֆի ինքնազոհաբերմամբ ցանկացել է այն հրապարակել, որպեսզի ԱՄՆ-ին ցույց տա, որ արել է հնարավորինը[4]։

Ապրիլի 28-ին հարցին անդրադարձել է նաև երկրի նախագահ Հասան Ռոհանին՝ նշելով, որ հարցազրույցի ձայնագրությունը գողանալու նպատակն Իրանի միջուկային ծրագրերի շուրջ Իրան-4+1-ի բանակցությունները տապալելն է՝ հավելելով, որ նախապես որոշված էր այն գաղտնի պահել, պետք է հրապարակվեին միայն որոշ հատվածներ։ Այժմ Տեղեկատվության նախարարությունը պետք է իր ողջ հնարավորությունները գործի դնի՝ բացահայտելու, թե ինչպես է գողացվել ձայնագրությունը։ Նա նշել է, որ այն տարածվել է, երբ արդեն Իրան-4+1-ի բանակցությունները շատ լուրջ հաջողության փուլում են, ուստի նպատակը երկրում  երկպառակություն առաջացնելն է[5]։

ՀՐԱՊԱՐԱԿՎԱԾ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԱՐԾԱՐԾՎԱԾ ՀԱՐՑԵՐԸ

Ձայնագրությունում 61-ամյա Զարիֆը խոսում է դիվանագիտության ոլորտում իր 40-ամյա գործունեության մասին։ Նշենք, որ նա միջնակարգ կրթություն ստացել է Թեհրանում, իսկ բարձրագույն, ինչպեսև միջազգային իրավունքի ու հարաբերությունների դոկտորի աստիճան՝ ԱՄՆ-ում։ Ձայնագրությունում նա նշում է, որ 22 տարեկանում, երբ դեռ նոր էր ասպիրանտուրա ընդունվել, աշխատանքի է անցել ՄԱԿ-ում Իրանի ներկայացուցչությունում։

Հրապարակված ձայնագրությունում, որը, ըստ պաշտոնական Թեհրանի, պարզապես ամբողջից վերցված հատվածներ է պարունակում, նա անդրադարձել է բավական զգայուն հարցերի՝ թե՛ Իրանի ներքին և թե՛ արտաքին քաղաքականության ոլորտներում, որոնք, թերևս, չեն կարող անտեսվել։ Օրինակ, նա պատմել է նախկին նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադի՝ ՄԱԿ-ի վեհաժողովի շրջանակներում ԱՄՆ կատարած այցելությունների մասին՝ խիստ քննադատելով նրա վարած արտաքին քաղաքականությունը, այդ թվում նաև՝ Հոլոքոստի ժխտումը, ինչը, Զարիֆի խոսքով, Իսրայելին արտոնություն տվեց։ Ըստ ամենայնի, Ահմադինեժդն անպատասխան չի թողնելու իր հասցեին հնչեցված քննադատությունները, մանավանդ որ ցանկանում է առաջիկա ընտրություններում առաջադրվել որպես նախագահի թեկնածու, թեև հազիվ հաստատվի նրա թեկնածությունը։ 

ԻՐԱՆ-5+1 ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ձայնագրության մի զգալի հատված վերաբերում է Իրան-5+1-ի (ՄԱԿ-ի 5 մշտական անդամները` Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա, ԱՄՆ, Չինաստան և Գերմանիա) (Joint Comprehensive Plan of Action, JCPOA) համաձայնության բանակցությունների ողջ ընթացքին ու հաջողությանը: Նա անդրադարձել է ԱՄՆ պետքարտուղար Ջոն Քերիի հետ ՄԱԿ-ում առաջին հանդիպմանը, Եվրամիության հանձնակատար Ֆեդերիկա Մոգերինիի հետ համագործակցությանը և այլն։ Զարիֆը խոսել է Ռուսաստանի՝ որպես տարածաշրջանային գերտերության ու հարևան երկրի, ինչպես նաև Չինաստանի հետ բարիդրացիական փոխհարաբերությունների անհրաժեշտության մասին։ Նա միաժամանակ նշել է, որ պետք է Արևմուտքի հետ ևս փոխհարաբերություններ լինեն, իսկ ԱՄՆ-ի դեպքում կարևորել է լարվածության բացակայումը՝ ընդգծելով, որ այլապես Ռուսաստանն ու Չինաստանն առանց մրցակցության կարող են Իրանից ստանալ այն, ինչ ցանկանում են[6]: Սակայն նա դժգոհություն է հայտնել բանակցություններում Մոսկվայի դիրքորոշումից՝ նշելով, որ խոչընդոտներ է առաջացրել դրանց արդյունավետ լինելու ճանապարհին ու ներկայացրել փաստեր: Նա խոսել է Շանհայի համագործակցություն կազմակերպության (ՇՀԿ) մասին և բացասաբար արտահայտվել, որ Մոսկվան ու Պեկինն արգելակում են Իրանի անդամակցությունը:

Այլ կերպ ասած՝ ձայնագրությունում, ընդհանուր առմամբ, իրերն իրենց անուններով են կոչվում: Թեև ո՛չ Չինաստանը, ո՛չ էլ Ռուսաստանը երբեք չեն բարձրաձայնել, որ դեմ են Իրանի անդամակցությանը, ինչպեսև Իրանը չի դժգոհել, սակայն դա ակնհայտ է, ինչի մասին տարբեր առիթներով նշել է նաև տողերիս հեղինակը: Զարիֆն ասել է, թե ռուսները չէին հավատում, որ JCPOA-ի բանակցությունները դրական ելք են ունենալու, ուստի վերջին շաբաթների ընթացքում, երբ հասկացան, որ համաձայնության հասնելը հնարավոր է, սկսեցին նոր առաջարկներ ներկայացնել, ապա շեշտել, որ Մոսկվան ջանք չի խնայել համաձայնությունը ձախողելու ուղղությամբ[7]։ Նա դժգոհություն է հայտնել  նաև Լավրովի հետ հանդիպումից՝ շեշտելով, թե ռուսական կողմը պահանջում է, որ Բուշեհրի ԱԷԿ-ի միջուկային վառելիքի ապահովումը պետք է ընդմիշտ ռուսական կողմի մենաշնորհը լինի, ինչը Թեհրանի համար անընդունելի է:

Որպես ոչ բարեկամական երկրի վարքագծի օրինակ՝ նա խոսել է ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհրդում Ռուսաստանի կողմից Իրանի դեմ քվեարկության մասին։ Ուստի Իրանի նախագահը ձայնագրության հրապարակումը գնահատել է որպես հարված JCPOA-ի վերականգնման շուրջ բանակցություններին՝ հաշվի առնելով երկրի ներսում հնարավոր պառակտումը, դրանց դեմ պահպանողականների առավել կոշտ դիրքորոշումը։ Սակայն, կարելի է ենթադրել, որ Զարիֆի խոսքերը կարող էին զայրացնել Ռուսաստանին, որի քայլերը, բնականաբար, բխել են իր շահերից, որոնք իրականում ամբողջապես համընթաց չեն JCPOA-ի վերականգնմանը։

Ձայնագրության մեկ այլ հատվածում Զարիֆը նշել է, որ համաձայնության ստորագրմանն ի պատասխան՝ Մոսկվան ձգտել է արժեզրկել Թեհրանի դիվանագիտությունը։ Այս առնչությամբ նա ասել է, թե Ռուսաստանն Իրանի հետ փոխհարաբերությունները գերադասել է այլ խողովակներով իրականացնել՝ երկրորդ պլան մղելով ԱԳ նախարարությանը։

ԴԻՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒ «ՌԱԶՄԱԴԱՇՏ» ՏԱՐԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Ձայնագրության առավել ուշագրավ և ծավալուն հատվածը վերաբերում է Իսլամական հեղափոխության պահապան գվարդիայի (ԻՀՊԳ) արտերկրյա գործունեության «Ղոդս» (Երուսաղեմ) ստորաբաժանման հրամանատար գեներալ Ղասեմ Սոլեյմանիի հետ հարաբերություններին։ Վերջինս Իրանում համարվում է ազգային հերոս, ով 2020թ․ հունվարի 3-ին Բաղդադի օդանավակայանի մատույցներում զոհվել է՝ Իրաքում ԱՄՆ զորքերի «Կապույտ ամպրոպ» գործողությունների թիրախ դառնալով։ Նա ոչ միայն հմուտ զինվորական էր, այլև, ինչպես խոստովանում են արևմուտքում, հզոր ռազմավար, ով ընդգրկված էր ԱՄՆ ահաբեկիչների ցուցակում։ Ինչպես հայտնի է, ԻՀՊԳ-ն Իրանում ռազմատնտեսական ու քաղաքական հզոր կառույց է, որին հաճախ գնահատում են որպես խորքային իշխանություն։

Զարիֆը ձայնագրությունում ակնածանքով ու հարգանքով է խոսել Սոլեյմանիի մասին, որպես արտաքին հարաբերություններում զինվորական թևի ներկայացուցիչ, խիստ կարևորել նրա դերն Իրաքում ու Սիրիայում դաիշականների դեմ պայքարում, ինչպեսև Եմենում խաղաղություն հաստատելու հարցում։ Միաժամանակ շեշտել է, որ ինքը դիվանագիտական ոլորտի պատասխանատու էր, իսկ Սոլեյմանին՝ զինվորական (ռազմադաշտ), և հավելել, որ թեև ոչ միայն պարտավոր էին, այլև զգում էին իրենց գործունեությունները համաձայնեցնելու անհրաժեշտությունն ու այդպես էլ վարվում էին, սակայն իրենց տեսակետները միշտ չէ, որ համընկել են, ինչը նա բնական է համարել։ Այնուամենայնիվ, նա նշել է, որ զիջողի դերում միշտ էլ դիվանագիտությունն է եղել՝ հաճախ ընդառաջ գնալով «ռազմադաշտի» խորհուրդներին։ Զարիֆն անուղղակիորեն դժգոհել է ԱԳ նախարարությանը չկարևորելուց, նշել, որ երբեմն անտեսվել է ուղղակիորեն այդ գերատեսչության գործառույթներին վերաբերող հարցերում, իսկ որպես օրինակ նշել է Սոլեյմանիի հրավերով 2019թ․ մայիսին Սիրիայի նախագահ Բաշար Ասադի՝ Իրան կատարած այցը, ինչից ինքն անտեղյակ է եղել։ Հայտնի է, որ նա հենց այդ պատճառով հրաժարական ներկայացրեց, սակայն Ռոհանին չընդունեց։ Զարիֆը նշում է, թե ԱԳ նախարարությունն այն աստիճան է անտեսվել, որ Սիրիայում իրանական ուժերի դեմ Իսրայելի 200 հարձակման մասին լսել է Ջոն Քերիից։

Զարիֆը, ինչպես նաև հարցազրուցավար Լեյլազը, խիստ կարևորելով Իրան-5+1-ի համաձայնությունը, նշել են, որ այն փաստորեն փրկություն էր վերահաս պատերազմից։ Ապա Զարիֆն անդրադարձել է JCPOA-ի դեմ ներքին ու արտաքին ուժերին և դրանց կատարած քայլերին 2015թ․ հուլիսի 14-ից հետո, երբ Համաձայնությունը ստորագրվեց, մինչև 2016թ․ հունվարի 16-ը, երբ այն կյանքի կոչվեց։ Նա այս համատեքստում խիստ կարևորել և մատնանշել է 2015թ․ հոկտեմբերին Ռուսաստանի «կամքով» Ղոդսի հրամանատար, գեներալ Սոլեյմանիի այցը Մոսկվա և նրա բանակցությունները նախագահ Պուտինի հետ։ Զարիֆը շեշտել է, որ այցը տեղի է ունեցել՝ լիովին անտեսելով ԱԳ նախարարությանը, ինչը հակասում է այդ երկրի շահերին։ Նա Ռուսաստանի այդ քայլը գնահատել է ԱԳ նախարարության հեղինակազրկում և Իրան-5+1-ի բանակցություններում արձանագրված հաջողության արժեզրկում[8]։ Իր տեսակետները նա հիմնավորում է նրանով, որ Սոլեյմանին դեռևս 2014թ․ էր ցանկություն հայտնել Սիրիայի հարցի շուրջ բանակցելու նպատակով Մոսկվա այցելել, սակայն վերջինս նրան հրավիրեց JCPOA-ի ստորագրումից հետո միայն։ Զարիֆը վերջին հարվածը համարել է Համաձայնության ներքին հակառակորդների կողմից 2016թ․ հունվարի 2-ին Թեհրանում Սաուդյան Արաբիայի դեսպանության գրավումը, ինչը ոչ միայն սխալ, այլ դավաճանական քայլ է գնահատել, երբ կարելի էր տարածաշրջանային հարցերը լուծել բանակցություններով։

Զարիֆը նաև դժգոհել է, իր խոսքերով, երկրում իշխող այն մտածելակերպից, որտեղ խիստ կարևորվում են ռազմական հզորությունը, ինչը նա համարում է սառըպատերազմյան մտածելակերպ, որտեղ անտեսվում են միջազգային հարաբերությունների հզորության հարցում դերակատար այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են՝ դիվանագիտությունը, տնտեսական հզորությունը և ազգային միասնությունը։ Նա բազմիցս մեծարել է, նշել, թե որքան է հարգել ազնվագույն ու հզոր գեներալ Սոլեյմանիին, և պարզապես ճիշտ չի համարում տարածված այն մտածելակերպը, որտեղ գլխավոր դերը հասարակական-քաղաքական ոլորտներում տրված է «ռազմադաշտին»։ Զարիֆը խոսել է նաև Եմենի հարցի շուրջ Սաուդյան Արաբիայի ու ԱՄՆ պետքարտուղարի հետ բանակցությունների մասին, որոնք նա համաձայնեցրել է գեներալ Սոլեյմանիի հետ՝ անդրադառնալով նաև Էր Ռիյադի կողմից Իրան-5+1-ի բանակցությունները խոչընդոտելու նպատակով կատարած քայլերին։

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԴԱՇՏԻ ԱԼԵԿՈԾՈՒՄ

Զարիֆի՝ շուրջ երեքժամյա հարցազրույցում առավել աղմկահարույց են հիշատակված հարցերը, որոնք տարածվեցին հենց «ճիշտ պահին»՝ հաշվի առնելով որոշ զարգացումներ ու իրադարձություններ, ինչպես նաև երկրում տիրող նախագահական ընտրությունների մթնոլորտը։ Այլ կերպ ասած՝ ձայնագրության հրապարակումն Իրանի իսլամական համակարգում առկա քաղաքական հոսանքների՝ պահպանողականների ու բարենորոգիչների միջև առկա տարաձայնությունները դարձրել են առավել ցայտուն։ Պահպանողական կողմնորոշմամբ, երկրի ռազմաքաղաքական ու տնտեսական, թերևս, հզորագույն կառույցի՝ ԻՀՊԳ-ի ու պահպանողական ուժերի, որոնք գերիշխող դիրք ունեն օրենսդիր ու դատական իշխանություններում, արձագանքները եղան կոշտ, անհանդուրժողական՝ թե՛ ԶԼՄ-ների և՛ թե քաղաքական գործիչների մակարդակով։

«Քեյհան» օրաթերթում երկրի ռազմաքաղաքական ու կրոնական առաջին դեմք, հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Ալի Խամենեիի ներկայացուցիչ և միաժամանակ պատասխանատու քարտուղար Հոսեյն Շարիաթմադարին «ԱՄՆ կառավարությանը հրաժեշտ ու ներողության հայցում» վերնագրով բավական ծավալուն խմբագրականում, որը վերահրապարակվել է բազում այլ ԶԼՄ-ներում, անարգանքի սյունին է գամել Զարիֆին։ Նա վերջինիս դաիշականների ու այդօրինակ ահաբեկիչների հետ սեղանակից ու Սոլեյմանիի սպանողներին համերաշխ է համարել։

Շարիաթմադարին, դիմելով Զարիֆին, նշել է, թե ահաբեկչության դեմ պայքարի ամենավառ խորհրդանիշ, մարտիրոսացած զորավար Սոլեյմանիի հասցեին ոչ վայելուչ արտահայտություններ անել նշանակում է հազարավոր անմեղ մանուկների, կանանց ու տղամարդկանց ոչնչացնող ահաբեկչական խմբերի հետ սեղանակից լինել և համերաշխություն հայտնել մարդասպաններ Թրամփին, Պոմպեոյին, Նաթանյահուին, Բին Սալմանին և այլոց։ Նա շեշտել է նաև՝ միամիտ չլինե՛ք, ի սկզբանե ձայնագրությունը պատրաստվել է հրապարակման համար, որի գլխավոր դերակատարը կառավարությունն է, իսկ Զարիֆն ինքնազոհողությամբ ստանձնել է ներկայացուցչի դերը։ Ապա նա հավելել է, որ այն ոչ թե իրանցիներին է ուղղված, այլ ուղերձ է ԱՄՆ կառավարությանը, որտեղ նշվում է, թե իրենք ինչ-որ կարող էին, արել են, որպեսզի իսլամական Իրանին նրա թակարդը գցեն, բայց չի հաջողվել, և ներողություն են հայցում ու հրաժեշտ տալիս[9]։ Սա այն դեպքում, երբ ձայնագրության մեջ բացարձակապես Սոլեյմանիի հասցեին դրվատանքից զատ այլ  այլ բան չի ասվել, եթե նույնակարծիք չլինելը չհամարվի անարգանք։

Քննադատող ու դատապարտող հարյուրավոր վերլուծականներ և թղթակցություններ են հրապարակվել՝ հեղինակազրկելով երկրի ԱԳ նախարարին, ալեկոծելով ողջ քաղաքական դաշտը։ Tansimnews գործակալությունը, քննադատելով կառավարության «Բանավոր պատմություն» նախաձեռնությունն ու Զարիֆին, գլխավոր մեղադրյալ է համարել Նախագահության ռազմավարության հետազոտությունների կենտրոնի արդեն նախկին տնօրենին ու նախագահի նախկին խորհրդականին, ով այդ նախագծի համար բյուջեից գումար է ստացել, բայց արխիվի համար պատրաստված նյութը չի կարողացել պատշաճորեն պահպանել, իսկ եթե դիտավորություն կա, առավել ևս ձայնագրությունը գնահատել է «անվտանգության դավաճանություն»[10]։

Օրենսդիրի կողմից էլ կոշտ քննադատություններ ու մեղադրանքներ են հնչել։ Խորհրդարանի խոսնակ Մոհամեդ Բաղեր Ղալիբաֆը, Սոլեյմանիին մեծարելով, գովերգելով,  իրեն  համարելով նրա ժառանգորդը,  նշել է, թե հիմա, երբ արդեն նա չկա, թույլ  չի տալու, որ մարդիկ պատեհապաշտությամբ զբաղվեն, իրենց քաղաքական նպատակների համար նրա հանդեպ վարվեն հանիրավի, նրա պատմական դերը նսեմացնեն ու  ներկայացնեն հակառակ կողմից[11]։

Անվտանգության ու արտաքին քաղաքականության հանձնաժողովի անդամ Զահրա Ալահյանը նշել է՝ հնարավոր է, որ Զարիֆը դատարանի առաջ կանգնի, նա չգիտի, որ դիվանագիտությունը պետք է ծառայի երկրի շահերին ու անվտանգությանը։

Պատգամավոր Մոհամեդ Թաղի Նաղդալին էլ նշել է, թե Զարիֆը հատել է կարմիր գծերը, վիրավորել զորավար Սոլեյմանիին, ուստի խորհրդարանը կկատարի այս առիթով օրենքով նախատեսված իր պարտականությունները[12]։

ԱԳ նախարարի հասցեին այդօրինակ և ավելի խիստ գնահատականներ ու որակումներ են հնչեցրել օրենսդիրի այլ ներկայացուցիչներ, ինչպես նաև ԻՀՊԳ-ի որոշ հրամանատարներ, այդ թվում՝ Էսմաիլ Քոսարին։ Բացի այդ Զարիֆը հրավիրվել է խորհրդարանի անվտանգության ու արտաքին հարցերի հանձնաժողով։ Եղել են հրապարակումներ նաև ի պաշտպանություն Զարիֆի, բայց դրանք պահպանողականների ցունամիի հետ համեմատելի չեն։

Իրանի պաշտոնական Irna գործակալությունն ապիլի 27-ին «Զարիֆին «փչացնելու» ցունամիից հետո անհրաժեշտ է խորհել»» ծավալուն հոդվածում շեշտել է, թե 7 ժամանոց երկխոսության, հատվածային, խեղաթյուրված ձայնագրության հրապարակումը, որտեղ ձգտել էին ցուցադրել զորավար Սոլեյմանիի և Զարիֆի միջև «խորը տարաձայնությունները»,  հիրավի դարձավ երկնային ճոխ սեղան վերջինիս քննադատողների համար։

Սոցցանցերում ընդդեմ Զարիֆի հեշթեգների հեղեղ առաջացավ, որոշ ԶԼՄ-ներ աննախադեպ խանդավառություն դրսևորեցին նրա մասնավոր զրույցի հրապարակման հարցում, ինչը նման է Իսրայելի Նաթանզից փաստաթղթեր գողանալուն, իսկ այս դեպքում հասավ մինչև ԱԳ նախարարի հարցապնդմանը[13]։

Հոդվածագիրը սթափության կոչ է անում, խորհուրդ տալիս՝ Զարիֆի դեմ ցունամիից հետո վերլուծություններ անելիս երեքժամյա երկխոսությունն ամբողջությամբ լսեն ու կտեսնեն, որ Սոլեյմանիի մասին միայն դրվատանքով ու գովեստով է խոսվել։ Սա ճշմարիտ է, տողերիս հեղինակն այն ամբողջությամբ լսել է երկու անգամ և բացարձակապես վիրավորական որևէ բան չի նկատել, պարզապես խոսվում է երկրում իշխող մտածողության մասին։ Հոդվածում շեշտվում է, որ տարակարծությունը երկրի կառավարման հարցում ամենասովորական երևույթն է ողջ աշխարհում, բնական են նաև զինվորականների ու դիվանագետների միջև տարաձայնությունները։ Հոդվածագիրն այնուհետև շեշտում է, որ պետք չէ սահմանափակումների վերացումը զոհաբերել խեղաթյուրված մի ձայնագրության, ինչպես ասում է հայտնի առածը՝ «Ղեյսարիեի շուկան վառել հանուն մի թաշկինակի»։ Հոդվածը եզրափակելով՝ հեղինակը նշել է՝ արժե՞ արդյոք հանուն մի քանի ավել քվեի այժմ, երբ Իրան-5+1-ի համաձայնության հակառակորդները ջանք ու եռանդ չեն խնայում դրա վերականգնումն արգելակելու ուղղությամբ, թիկունքից հարվածենք Իրանի պատվիրակությանը։

ԶԱՐԻՖԻ ՈՒ ԼԵՅԼԱԶԻ ՀԱԿԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ապրիլի 28-ին Իրանի ԱԳ նախարար Զարիֆն instagram-ի իր էջում գրառմամբ  արձագանքել է ձայնագրության հրապարակմանը, ափսոսանք հայտնել թյուրըմբռնման ու այն շահարկումների առարկա դարձնելու համար։ Նա շեշտել է, թե իր՝ դիվանագիտության ու «ռազմադաշտի» մասին ասածները տեսական դիսկուրսի շրջանակներում են ԻԻՀ-ի արտաքին հզորության երկու թևերի վերաբերյալ։ Սակայն դա դարձել է պատրվակ, որպեսզի այն իջեցնեն հպարտ զինվորականների ու համարձակ դիվանագետների երկատման մակարդակի։ Նա նշել է նաև, որ Սոլեյմանիի ու իր 20-ամյա բարեկամական կապերը եղել են սրտագին ու ջերմ, ապա տարակուսանք է հայտնել, թե ինչպես է գաղտնի ձայնագրությունը հասել «աշխարհի մյուս ծայրը»։ Նա նաև ափսոսանք է հայտնել, որ դիվանագիտության ու «ռազմադաշտի» համադրության անհրաժեշտության վերաբերյալ տեսական, գաղտնի դիսկուրսը, ինչի նպատակն օգտակար փորձառությունների փոխանցումն է հաջորդ իշխանություններին, վերածվել է ներքին վեճի ու «քաշքշուկի», իսկ որոշ երևույթների սրտացավ ու ազնիվ շեղումը ներկայացվել է որպես անձի քննադատություն[14]։

Հարցազրույցի հեղինակ, վերլուծաբան Լեյլազը ևս, instagram-ի ուղիղ եթերում  անդրադառնալով ձայնագրության հրապարակմանը, շեշտել է, որ ցանկանում է տեսնել, թե արդյոք Տեղեկատվության նախարարությունն ի զորու է հայտնաբերել տեսագրությունը գողացող մարդուն, հնչեցնել անունը, թե Նաթանզի դեպքի օրինակով սպասելու է մինչև այն պայթի, հետո անունը հայտարարի։ Նա, հենվելով նշյալ գերատեսչության վրա, հավելել է, թե այն ընդունակ է միայն լսելու Լեյլազի հեռախոսային խոսակցությունները, ապա շեշտել, որ ձայնագրությունը հրապարակողը պետք է պատժվի[15]։

ԱՅԼ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ՀԵՏ ՓՈԽԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՇՈՇԱՓԵԼԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆ ՉԵՆ ԿՐԵԼ

Զարիֆը, հրապարակված ձայնագրությունում, ինչպես նշվեց, անդրադարձել է Իրան-5+1-ի  անդամ երկրների դիրքորոշումներին ու կատարած քայլերին, մասնավորապես Ռուսաստանին, ինչպես նաև այդ երկրի հետ համագործակցություններին  տարածաշրջանային հարցերում, որոնք, թերևս, քննադատական լույսի ներքո են ներկայացված։ Ուստի ենթադրվում էր, որ Մոսկվայի հակազդեցությունը համապատասխան է լինելու։ Սակայն Մոսկվայից հնչել է հավասարակշիռ և բավականին զուսպ արձագանք, որտեղ կարևորվել են Մոսկվա-Թեհրան պատմական փոխհարաբերությունները, ընդգծվել, որ ոմանք ձգտում են հարվածի տակ դնել դրանք։

Ապրիլի 29-ին Ռուսաստանի ԱԳ նախարարության խոսնակ Մարիա Զախարովան, անդրադառնալով Զարիֆի ձայնագրության արտահոսքին, շեշտել է, թե Ռուսաստանի համար չափանիշն Իրանի պաշտոնական դիրքորոշումն է, որի շրջանակներում Թեհրանը, բազմիցս բարձր գնահատելով Մոսկվայի գործելակերպը, JCPOA-ի առնչությամբ գոհունակություն է հայտնել։ Զախարովան ևս ձայնագրության տարածման համար ընտրված ժամանակը գնահատել է բանակցություններին հարվածող քայլ՝ հավելելով, որ Մոսկվան գիտի, թե դա ում ձեռքի գործն է։ Նա շեշտել է, որ Ռուսաստանի շահերը կամ գործընկերներին շահարկումների առարկա չի դարձնում, բայց և այնպես քննադատություն է հնչեցնում Զարիֆի հասցեին՝ նշելով, որ Մոսկվան իր գործընկերներին դատում է նրանց գործերով և ոչ թե չկշռադատված ու անընդունելի խոսքերով[16]։ Հավելենք, որ Զարիֆը ձայնագրությունում նշել է, որ Ռուսաստանն Իրանի հետ փոխհարաբերությունները գերադասում է այլ խողովակներով իրականացնել՝ երկրորդ պլան մղելով ԱԳ նախարարությանը։ Ռուսաստանի նման հակազդեցությունը մեծավ մասամբ պայմանավորված է այդ երկրի ԱԳ նախարարության պարզաբանումներով։

Իրանի ԱԳ նախարարության խոսնակը, դեռևս ապրիլի 26-ին անդրադառնալով Ռուսաստանի առնչությամբ հարցազրույցում արծարծված տեսակետներին, նշել էր, թե դրանք լոկ փորձագիտական տեսակետներ են, իսկ պաշտոնական տեսակետները ձևավորվում են այդօրինակ տարբեր, երբեմն նաև միմյանց հակասող տեսակետների, խոսույթների համագումարի արդյունքում, որը հայտարարվում է ԱԳ նախարարության ու այդ երկրի նախագահի կողմից։ Նա ընդգծել է նաև, որ Զարիֆը ռուս-իրանական փոխհարաբերությունների ընդլայնման ճարտարապետներից է, ապա հավելել, թե նա բազմիցս այցելել է Ռուսաստան, երկու երկրների փոխառնչությունները զգալիորեն ընդլայնվել են, և այդ միտումը շարունակվել է՝ ի հեճուկս որոշ ԶԼՄ-ների խանդավառության, ինչը որևէ ազդեցություն չի ունենալու երկու երկրների փոխհարաբերությունների զարգացման վրա[17]։

Հրապարակված ձայնագրությունում Զարիֆը, խոսելով JCPOA-ի մասին և դժգոհելով դիվանագիտությունը երկրորդ պլան մղելու առնչությամբ, անդրադարձել է ԱՄՆ նախկին պետքարտուղար Ջոն Քերիին, ով այժմ Ջո Բայդենի գլխավորած կառավարությունում՝  Ազգային անվտանության խորհրդում, կլիմայի փոփոխության հարցերով պատասխանատուն է։ ԱՄՆ Կոնգրեսում հանրապետական սենատորների ու ներկայացուցիչների պալատի որոշ անդամների խիստ զայրացրել է այն, որ Սիրիայում Իրանի ուժերի դիրքերի վրա Իսրայելի կողմից 200 անգամ կրակ բացելու մասին  Զարիֆին հայտնել է Քերին, ուստի պահանջում են նրա անհապաղ հրաժարականը։ Սա այն դեպքում, երբ Քերին իր թվիթերյան էջում հերքել է Զարիֆի խոսքերը, շեշտել, որ երբեք նրա հետ Իսրայելի գաղտնի գործողությունների մասին չի խոսել[18]։ Իսկ Պետքարտուղարության խոսնակ Նեդ Փրայսն այդ առնչությամբ շեշտել է, որ ընդհանրապես արտահոսքի տեղեկությունների հավաստիությունը կասկածելի է և հավելել, որ եթե այն ժամանակվա մամուլի ասուլիսներին հայացք նետենք, կտեսնենք, որ այդ տեղեկությունները բնավ էլ գաղտնի չեն եղել։ 

Հավելենք, որ ինչպես նշում են արևմտյան ԶԼՄ-ները, Իսրայելը երբեք ջանք չի գործադրել հերքելու Սիրիայում իրեն վերագրվող հարձակումները։ Ավելին, նշվում է, որ իսրայելցի բարձրաստիճան պաշտոնյաները 2018թ․ սեպտեմբերի 13-ին հայտարարել են, թե շուրջ մեկուկես տարվա ընթացքում այդ երկրի բանակն ավելի քան 200 հարձակում է իրականացրել Սիրիայում իրանական օբյեկտների ու դիրքերի դեմ[19]։  Այլ խոսքով՝ հաշվի առնելով պաշտոնական Վաշինգտոնի հայտարարությունները՝ ձայնագրությունը որևէ լուրջ ազդեցություն չի ունեցել այդ երկրի իրանյան քաղաքականության վրա, և որ JCPOA-ի վերականգնման առնչությամբ ջանքերը շարունակվում են։

Ինչպես հայտնի է, Սաուդյան Արաբիան ի սկզբանե դեմ է եղել և այսօր էլ չի փոխել իր դիրքորոշումը JCPOA-ի վերաբերյալ։ Հրապարակված ձայնագրությունում ևս Զարիֆը խոսել է այդ երկրի կողմից դժվարություններ հարուցելու ջանքերի մասին։ Նա խոսել է նաև Եմենի հարցում Էր Ռիյադի ոչ կառուցողական դիրքորոշման ու հրադադարի առնչությամբ պայմանավորվածությունը խախտելու մասին։ Հետևաբար կարելի էր ենթադրել, որ ձայնագրությունը կարող էր բացասաբար անդրադառնալ Իրաքի միջնորդությամբ երկու երկրների փոխհարաբերությունների բարելավման շուրջ գաղտնի բանակցությունների վրա։ Դրանք տեղի են ունեցել ապրիլի 9-ին Բաղդադում։ Վերջինս հաստատել է դա, սակայն Էր Ռիյադը պաշտոնապես հերքել է։

Իրան-Սաուդյան Արաբիա փոխհարաբերություններն ընդհատվել են 2016թ․ հունվարից, երբ Սաուդյան Արաբիայում հայտնի շիա հոգևորական Նամիր ալ Նամիրին մահապատժի ենթարկելու առնչությամբ Թեհրանում ցուցարարները գրավեցին այդ երկրի դեսպանությունը, ինչը Զարիֆը ձայնագրությունում ոչ միայն սխալ, այլև դավաճանական է գնահատել։ Ստեղծված իրավիճակում Սաուդյան Արաբիայի թագաժառանգ Մոհամեդ բին Սալմանը, ով երկրի դե ֆակտո ղեկավարն է, հայտնի է նաև խիստ հակաիրանական հայացքներով, ապրիլի 27-ին հեռուստազրույցի ժամանակ, ինչպես գնահատում են փորձագետները, ակնհայտ «խաղաղասիրական» երանգով ընդգծել է, թե Էր Ռիյադը ցանկանում է Իրանի հետ ունենալ «լավ ու հատուկ» փոխհարաբերություններ։ Նա չի պատասխանել գաղտնի բանակցությունների վերաբերյալ հեռուստալրագրողի հարցին, բայց նշել է, որ տարածաշրջանի ու միջազգային գործընկերների հետ ջանքեր են գործադրում Իրանի «բացասական վերաբերմունքների» հարցը լուծելու ուղղությամբ։ Սալմանը հավելել է նաև, թե Էր Ռիյադը չի ցանկանում, որ Իրանի վիճակն ավելի վատթարանա, այլ ընդհակառակը՝ ցանկանում է, որ Իրանը բարգավաճի և  տարածաշրջանին ու աշխարհին բարօրություն բերի[20]։ Էր Ռիադի խոսույթի նման փոփոխությունը, թերևս, պայմանավորված է Եմենի հարցի կարգավորմամբ, որտեղ երկրները միջնորդավորված պատերազմի մեջ են, և Իրանի ազդեցությունը հուսիների վրա անժխտելի փաստ է։ Չի կարելի բացառել նաև,  որ հրապարակված ձայնագրությունը ոչ թե բացասական, այլ ինչ-որ չափով դրական ազդեցություն է ունեցել՝ հաշվի առնելով դեսպանության սխալ համարելը։ 

***

Նախագահության ռազմավարական հետազոտությունների կենտրոնի հովանու ներքո իրականացվող նախագծի շրջանակներում, գաղտնի դասակարգմամբ, Իրանի ԱԳ նախարարի յոթժամյա ձայնագրությունից հրապարակվել է երեքժամյա հատված, որը վերաբերում է Իրանի ԱԳ նախարարության օրակարգային ու, թերևս, հրատապ հարցերին։ Ինչպես օրինակ, JCPOA-ի վերականգնման շուրջ բանակցություններն են, որոնք զգալի տեղ են գրավել ձայնագրությունում և խիստ կարևոր են Թեհրանի համար՝ ընդհանրապես, իսկ շուտափույթ լուծումը՝ բարենորոգչա-չափավորական թևի՝ մասնավորապես, քանի որ հարցի լուծումը նշանակալի դեր կունենա վերջիներիս համար նախագահական ընտրություններին։ Ահա թե ինչու է նախագահ Ռոհանիին մտահոգել առաջին հերթին հենց այդ հարցը, ինչը կապել է ներքին հնարավոր պառակտման հետ։

Իրականում էլ, կարելի է նշել, որ ձայնագրության հրապարակումը խիստ սրել է  համակարգում առկա քաղաքական ուժերի՝ պահպանողական ու բարենորոգչա-չափավորական թևերի միջև տարաձայնությունները, Սոլեյմանիի հետ Զարիֆի համակարծիք չլինելը, երկրում արդեն իշխող դարձած ընտրական մթնոլորտում պահպանողականների համար դարձել է մրցակցի դեմ հարվածային զենք։

Բացի այդ այս առումով նշանակալից են նաև Ռուսաստանի ու Չինաստանի հետ փոխհարաբերությունների վերաբերյալ Զարիֆի տեսակետները, որտեղ առկա են քննադատություններ։ Մինչդեռ պահպանողականները խիստ կարևորում են այդ երկրների հետ ռազմավարական մակարդակի փոխառնչությունները, նախագահ Ռոհանիի կառավարությանը և մասնավորապես Զարիֆին մեղադրում արևմտամետության համար, ահավասիկ խորհրդարանի խոսնակ Ղալիբաֆը, ով խիստ շահագրգիռ է Մոսկվայի հետ փոխհարաբերությունների սերտացմամբ։ Ավելին, նա ընթացիկ տարվա փետրվարի սկզբներին Մոսկվա կատարած այցից հետո հայտարարել էր, թե առաջիկա երկու շաբաթվա ընթացքում սկսվելու են Իրանի՝ ԵԱՏՄ-ին անդամակցելու շուրջ բանակցությունները, սակայն հետո լռություն տիրեց։

Ինչպես նշվել է վերևում, Ղալիբաֆը, որոշ հանգամանքներով պայմանավորված, այդ թվում նախագահի՝ նրա թեկնածության հավանականությամբ, խստագույնս քննադատություններ է հնչեցրել խնդրո առարկայի վերաբերյալ։ Ավելին, նա, ակնարկելով Զարիֆին ու համախոհերին, շեշտել է, թե վերջին իրադարձությունները պատճառ կդառնան, որ արևմտամետները վերջնականապես խայտառակվեն ու արմատախիլ լինեն երկրից[21]։ 

Չինաստանի դեպքում էլ բարենորոգիչները մեղադրվել են 25-ամյա համաձայնության հարցում պասիվություն դրսևորելու համար, դարձել պահպանողականների սուր քննադատությունների  թիրախ։ Այլ կերպ ասած՝ թեև Մոսկվայի հակազդեցությունը ձայնագրության հրապարակմանը հավասարակշիռ է, իսկ Չինաստանը, թերևս, լռել է, սակայն բացառված չէ, որ վերջիններս շահագրգիռ լինեն JCPOA-ի վերականգնման ձգձգմամբ մինչև Իրանի նախագահական ընտրությունների ավարտը։

Ահավասիկ, Ռուսաստանը բանակցությունների վերջին փուլից հետո, ի տարբերություն Իրանի լավատեսության, հայտնել է, թե լուրջ դժվարություններ կան և ձեռքբերումները շոշափելի չեն։ Մինչդեռ, թեև Թրամփի կողմնակիցներն ու հանրապետական սենատորները խիստ բացասաբար են ընկալել  հրապարակման մեջ Ջոն Քերիի մասին տեղեկությունը, սակայն պաշտոնական Վաշինգտոնը գերադասել է տեղեկության արտահոսքին լուրջ չվերաբերվել։ Քերիին վերագրվող մեղադրանքի առնչությամբ էլ ընդգծել  է, որ այդ մասին տեղեկությունները բնավ էլ գաղտնի չեն եղել։

Այլ խոսքով՝ «Իրան ինտերնեշնըլի» հրապարակումը, կարելի է ասել, որ գլխավորապես լուրջ ազդեցություն է ունեցել Իրանի ներքաղաքական զարգացումների վրա, խորացրել քաղաքական ուժերի միջև տարաձայնությունները, և գուցե դրանք նախագահական ընտրությունների վրա կունենան որոշիչ ազդեցություն։ Թեև Զարիֆը տարբեր առիթներով ձայնագրության մեջ նշում է, թե չի ցանկանում որպես նախագահի թեկնածու մասնակցել ընտրություններին, բայց և այնպես նա դիտվում է որպես չափավորա-բարենորոգչական թևի հնարավոր թեկնածուներից մեկը։ Այժմ ոմանք դա ոչ արդիական թեմա են համարում՝ տեղի ունեցածը գնահատելով նրա քաղաքական կարիերայի ավարտ, իսկ ոմանք էլ, ընդհակառակը, նշում են, որ ստեղծված իրավիճակը կնպաստի ընտրություններին նրա հաջողությանը։

Սակայն մայիսի 2-ին, թերևս, վերջնականապես դրվեց Զարիֆի քաղաքական կարիերայի վերջակետը։ Հեղափոխության առաջնորդը, խոսելով տեղի ունեցածի մասին և խիստ քննադատելով նրան, հայտնել է, որ «շատ մեծ սխալ» է գործել։ Թեև Զարիֆը խոնարհաբար ներողություն է հայցել առաջնորդին նեղացնելու առնչությամբ, սակայն հաշվի առնելով որոշ հանգամանքներ՝ դա չի հանգեցրել հրաժարականի։ Իրերն իրենց անուններով կոչելով՝ Շարիաթմադարիի խոսքով՝ ինքնազոհողության է գնացել և 61 տարեկանում քաղաքականապես անցել թոշակի, ինչը ենթադրելի էր հենց Շարիաթմադարիի խմբագրականից։

Էմմա Բեգիջանյան

Իրանագետ, ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1] Զարիֆի արտահայտած տեսակետները փաստերի արձանագրության նպատակ են ունեցել, https://www.isna.ir/news/1400020603681/%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE

[2] Նույն տեղում։

[3] Զարիֆի ձայնագրությունը գողացվել է․ Ռոհանիի կարգադրությունը Տեղեկատվության նախարարին հարցն ուսումնասիրելու մասին, https://mashreghnews.ir/news/1209393/%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%A8%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D9%82%D8%AA-%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C

[4] «Քեյհան» օրաթերթ, ԱՄՆ կառավարությանը հրաժեշտ ու ներողության հայցում, 28 ապրիլի, 2021թ․։

[5] Ռոհանի․ Ձայնագրության հրապարակման նպատակը միջուկային ծրագրերի շուրջ բանակցությունների «հաջողությունը» հարվածի տակ դնելն է, https://www.radiofarda.com/a/iran-rohani-says-zarif-audio-file-published-to-harm-nuclear-talks/31226767.html

[6] Զարիֆի՝ հրապարակված հարցազրույցն ամբողջությամբ, https://www.youtube.com/watch?v=Q-J8QuYE5vI

[7] Նույն տեղում։

[8] Զարիֆի՝ հրապարակված հարցազրույցն ամբողջությամբ, https://www.youtube.com/watch?v=Q-J8QuYE5vI

[9] ԱՄՆ կառավարությանը հրաժեշտ ու ներողության հայցում, https://www.farsnews.ir/news/14000207001024/%D9%BE%D9%88%D8%B2%D8%B4-%D9%87%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AE%D8%AF%D8%A7%E2%80%8C%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7

[10] Զարիֆի ձայնագրության արտահոսքի համար գլխավոր մեղադրյալը Հեսամըդդին Աշնան է, https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/02/07/2492649/%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D9%85%D8%AA%D9%87%D9%85-%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%81%D8%B4%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81

[11] Սաաիդ Լեյլազ․ Ձայնագրությունը հրապարակողը պետք է պատժվի, https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20210428-%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D9%84%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D9%87-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

[12] Պահպանողականների խիստ հակազդեցությունները․ դավաճաններին ներկայացնելու ենք դատական իշխանությանը, https://aftabnews.ir/fa/news/706435/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AF-%D8%AE%D8%A7%D8%A6%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%88%D9%87%E2%80%8C%D9%82%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D9%85%DB%8C%E2%80%8C%DA%A9%D9%86%DB%8C%D9%85

[13] Զարիֆին «փչացնելու» ցունամիից հետո անհրաժեշտ է խորհել, https://www.irna.ir/news/84309889/%D8%B6%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%BE%D8%B3-%D8%A7%D8%B2-%D8%B3%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81

[14] Զարիֆ․ «Ռազամադաշտն» ու դիվանագիտությունը միմյանց լրացնող եմ համարում, չեմ հասկանում՝ ինչպես է ձայնագրությունը հայտնվել աշխարհի մյուս ծայրում, https://www.radiofarda.com/a/iran-zarif-reacts-to-audio-file-soleimani-diplomacy-secret/31226740.html

[15] Սաաիդ Լեյլազ․ Ձայնագրությունը հրապարակողը պետք է պատժվի, https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20210428-%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D9%84%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D9%87-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

[16] Ռուսաստանի հակազդեցությունը Զարիֆի հարցազրույցին․ Մեզ համար չափանիշ են Իրանի պաշտոնական դիրքորոշումները, https://www.radiofarda.com/a/31230188.html

[17] Զարիֆի արտահայտած տեսակետները փաստերի արձանագրության նպատակ են ունեցել, https://www.isna.ir/news/1400020603681/%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D9%87%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%AE

[18] Ջոն Քերին հերքել է Զարիֆի հետ Սիրիայի վրա Իսրայելի օդուժի հարձակումների մասին երկխոսությունը, https://www.radiofarda.com/a/john-kerry-denies-ever-discussing-the-israeli-strikes-in-syria-with-zarif/31225015.html

[19] Նույն տեղում։

[20] Մոհամեդ բին Սալման․ Ցանկանում ենք Իրանի հետ լավ փոխհարաբերություններ ունենալ, https://www.dw.com/fa-ir/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A8%D9%86-%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%AE%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%85/a-57357447

[21] Սաաիդ Լեյլազ․ Ձայնագրությունը հրապարակողը պետք է պատժվի,

https://www.rfi.fr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/20210428-%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D9%84%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D9%87-%D9%81%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B4%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA

Իրանի և Թուրքիայի միջև առևտուրը հասել է 7 մլրդ դոլարի

Իրանի Մաքսային վարչության (IRICA) պաշտոնական ներկայացուցիչ Ռուհոլա Լաթիֆին հայտարարել է, որ նախորդ տարի (իրանական 1399 թվական) Իրանի և Թուրքիայի միջև ապրանքաշրջանառությունը կազմել է շուրջ 11 մլն տոննա, որի դրամական արժեքը գնահատվում է մոտ 6,856 մլրդ դոլար:

Ընդ որում` Իրանից դեպի Թուրքիա արտահանումը նախորդ տարի կազմել է 2,512 մլրդ դոլար, իսկ ներկրումը` 4,344 մլրդ դոլար:

IRICA-յի տվյալներով` նախորդ 11 ամիսների ընթացքում Իրանը շուրջ 355 մլն դոլարի հանքանյութեր է արտահանել Թուրքիա:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Իրանում նախագահական ընտրություններն անվտանգ կանցնեն. ԻԻՀ ոստիկանության պետ

Իրանի ոստիկանության պետ, բրիգադային գեներալ Հոսեյն Աշթարին հայտարարել է, որ առաջիկա ընտրություններն անվտանգության առումով խնդիրներ չեն ունենալու:

Նրա խոսքով` ոստիկանությունը պատասխանատվություն է կրում նախընտրական փուլում, ընտրությունների ընթացքում և դրանցից հետո անվտանգության ապահովման համար:

Նախագահական ընտրություններն Իրանում կայանալու են հունիսի 18-ին: Միաժամանակ տեղի են ունենալու քաղաքային խորհուրդների, խորհրդարանական միջանկյալ և Փորձագետների ասամբլեայի ընտրություններ:

Նախագահական ընտրությունների թեկնածություններն առաջադրվելու են ապրիլի կեսերին: Վերջնական ցանկը հրապարակելու է ԻՀՊ կորպուսի խորհրդի կողմից` հունիսի սկզբին:

Իրանի օրենսդրության համաձայն` գործող նախագահ Հասան Ռոուհանին չի կարող առաջադրվել, քանի որ արդեն հաջորդաբար երկու անգամ նախագահել է:

Նկարը` © Flickr, Beshef

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Արա Այվազյանն ու Ջավադ Զարիֆը հեռախոսազրույց են ունեցել

Մարտի 6-ին ԱԳ նախարար Արա Այվազյանը հեռախոսազրույց է ունեցել Իրանի ԱԳ նախարար Մոհամմադ Ջավադ Զարիֆի հետ:

Արտգործնախարարները մտքեր են փոխանակել երկկողմ օրակարգի հարցերի շուրջ։ Գոհունակություն է հայտնվել դարավոր բարեկամության վրա խարսխված հարաբերությունների զարգացման դինամիկայի առնչությամբ և վերահաստատվել փոխադարձ պատրաստակամությունը` այն առավել ամրապնդելու առնչությամբ, այդ թվում՝ տարբեր մակարդակներում քաղաքական երկխոսության ակտիվացման միջոցով։

Զրուցակիցներն անդրադարձ են կատարել տարածաշրջանային անվտանգության և կայունության հարցերի: Երկուստեք կարևորվել է համակարգված փոխգործակցության դերը տարածաշրջանային նոր մարտահրավերների հասցեագրման գործում։

Նկարը` © MFA

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Իրանի նախագահն Էրդողանին կոչ է արել համատեղ պայքարել ԱՄՆ-ի պատժամիջոցների դեմ

Թուրքիայի նախագահի հետ հեռախոսազրույցի ժամանակ Իրանի նախագահն իր աջակցությունն է հայտնել Անկարային` ընդդեմ ԱՄՆ-ի պատժամիջոցների:

Հասան Ռոհանին Իրանի և Թուրքիայի, որպես «տարածաշրջանի երկու կարևոր ու ազդեցիկ երկրների» միջև հարաբերություններն անվանել է լավ ու զարգացող, ընդգծել է համագործակցության ամրապնդման անհրաժեշտությունը` ընդհանուր վտանգների դեմ պայքարելու և տարածաշրջանային հարցերի լուծման համար:

Իրանի նախագահն ընդգծել է, որ ԱՄՆ-ի միակողմանի գործողությունների դեմ պայքարի միակ միջոցը ազգերի միավորումն է:

Նկարը` © IRNA

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Իրանի ԱԳ նախարարի շրջայցի նպատակներն ու ձեռքբերումները. Էմմա Բեգիջանյան

Իրանի Իսլամական Հանրապետության (ԻԻՀ) ԱԳ նախարար Մոհամեդ Ջավադ Զարիֆը հունվարի 25-ին Բաքվից սկսեց իր տարածաշրջանային շրջայցը, որն ավարտվեց հունվարի 30-ին` Նախիջևանում։ Այն միջազգային և իրանական ԶԼՄ-ներում հաճախ անվանվել է «դիվանագիտական զբոսաշրջություն»՝ թերևս հաշվի առնելով նրա գլխավորած պատվիրակության կազմը։ Շրջայցը տեղի է ունեցել տարածաշրջանային կարևոր զարգացումների, քաղաքական, անգամ աշխարհաքաղաքական ստեղծված նոր պայմաններում, երբ թվում է, թե ԻԻՀ-ը լիովին դուրս է  մնացել դրանցից։ Հետևաբար գուցեև շրջայցը նպատակամղված էր ԻԻՀ-ի դերի ակտիվացմանը տարածաշրջանում, ինչը, թերևս,  պայմանավորված էր նաև միջազգային զարգացումներով՝ ԱՄՆ-ում իշխանափոխությամբ։

ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆՈՒՄ ՍՏԵՂԾՎԱԾ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՆՈՐ ԻՐԱՎԻՃԱԿԸ

2020թ․ սեպտեմբերի 27-ին Թուրքիայի անմիջական ներգրավվածությամբ, Իսրայելի՝ նշանակալից, Պակիստանի որոշակի մասնակցությամբ՝ Արցախի Հանրապետության դեմ Ադրբեջանի սանձազերծած պատերազմի հետևանքով Հարավային Կովկասում ստեղծվել է աշխարհաքաղաքական և քաղաքական նոր իրավիճակ, ինչով էլ գլխավորապես պայմանավորված էր Զարիֆի տարածաշրջանային շրջայցը։ Պատերազմ, որը հանգեցրեց 2020թ․ նոյեմբերի 9-ի՝ Ռուսաստան-Ադրբեջան-Հայաստան եռակողմ, Երևանի համար՝ աղետալի հայտարարության ստորագրմանը։ Այնուհետև 2021թ․ հունվարի 11-ին նշյալ եռյակը ստորագրեց տնտեսական ու կոմունիկացիաների ապաշրջափակման և նորերը կառուցելու մասին հայտարարություն։

Թեև արտաքուստ թվում է, թե վերջին հայտարարությունը պետք է  նաև ի նպաստ Հայաստանի լիներ, բայց իրականում հաշվի առնելով մի շարք հանգամանքներ՝ հարկ է նշել, որ բնավ էլ այդպես չէ։ Մյուս կողմից, ինչպես տարբեր առիթներով նշել ենք, Իրանը տարածաշրջանում միակ երկիրն էր, որի ազգային անվտանգության ու ռազմավարական շահերը լիովին համընկնում էին, թերևս մասամբ նաև նոր պայմաններում՝ Հայաստանի շահերին, ուստի պատահական չէր, որ Թեհրանը տարբեր առիթներով շեշտում էր, թե ցանկանում է Հայաստանին տեսնել հզոր ու անկախ, ինչը փոխադարձաբար Երևանի շահերից է բխում՝ հանձինս Իրանի ունենալ կայուն ու բարգավաճ հարևան։ Հետևաբար Հայաստանի պարտությունը հարված էր նաև Իրանին, այդ երկրի շահերին, որը, ունենալով պետական գաղափարախոսության գերակայության խնդիր, ինչպեսև այլ շահեր, տնտեսական ծանր իրավիճակ, պատերազմի առաջին իսկ օրվանից որդեգրել էր հստակ արդրբեջանամետ քաղաքականություն, թեև տարածքային ամբողջականությունն ու ազատագրված տարածքների վերադարձը միշտ էլ եղել է այդ երկրի պաշտոնական դիրքորոշումը։

Իրանն Արցախյան առաջին պատերազմի ընթացքում թույլ էր տալիս, որ մոջահեդներն իր երկրի տարածքով Պակիստանից Ադրբեջան հասնեն ու կռվեն հայկական ուժերի դեմ, իսկ այս պատերազմին պարզապես պակիստանցիներն էին մասնակցում, ինչը համավարակի պայմաններում դժգոհություն էր առաջացրել ԻԻՀ-ի առողջապահության գերատեսչությունում։ Ավելին, Իրանի ռազմաքաղաքական ու կրոնական առաջին դեմք, հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Ալի Խամենեին նոյեմբերի 4-ին հայտարարեց, թե Բաքուն իրավունք ունի ազատագրել իր տարածքները, հայկական ուժերը պետք է հեռացվեն Ղարաբաղի բոլոր տարածքներից ու վերադարձվեն Ադրբեջանին[1]։ Հավելենք, որ դատելով պատերազմի ընթացքում իրանական ԶԼՄ-ների հրապարակած տեղեկություններից՝ կարելի է ասել, որ Իրանում հստակ պատկերացում ունեին պատերազմի հնարավոր ելքի մասին։ Ուստի առաջնորդվելով սեփական շահերով (ինչի համար որևէ երկրի պետք չէ մեղադրել, այդ թվում՝ Ռուսաստանին, որի համար նույնպես առաջնայինն իր երկրի շահերն են, որոնք ավելի հաճախ չեն համընկնում մեր շահերին) ԻԻՀ-ը նման դիրքորոշում էր որդեգրել, որն այն չէր, ինչը հաճախ ակտիվ չեզոքություն է անվանվում։

Այսուհանդերձ, Թեհրանը, ըստ ամենայնի, վատթարագույն դեպքում կարող էր ենթադրել, որ պատերազմն ավարտվելու է Արցախի ու ազատագրված տարածքների` Ադրբեջանին վերադարձով՝ հաշվի առնելով, որ այն հանուն դրա էր, իսկ դրանում, մեծ հաշվով, Իրանը լուրջ սպառնալիք չի տեսել Հայաստանի ամբողջականության ու Հայաստան-Իրան սահմանի առնչությամբ։ Ահա թե ինչու նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունը, որի 9-րդ կետը ոչ միայն Հայաստանի համար է ամենաանցանկալին ու վտանգավորը, անակնկալի էր բերել նաև Թեհրանին։ Նշյալ կետը վերաբերում է կոմունիկացիաների ապաշրջափակմանը, ինչը Թուրքիան ու Ադրբեջանը նախապատերազմյան շրջանում մշտապես պայմանավորում էին տարածքների վերադարձով, իսկ այժմ պահանջում են նաև Հայաստանի տարածքով՝ Մեղրիով, դեպի Նախիջևան երկաթուղային և այլ ճանապարհների տրամադրում։ Այս հանգամանքը լուրջ սպառնալիք է ոչ միայն Հայաստան-Իրան սահմանի գոյության, այլ երկու թուրքական պետությունների համաթյուրքական վաղեմի երազանքի իրականացման համար։ Այն լուրջ մարտահրավեր է նաև Իրանի համար, որը միաժամանակ կրելու է տնտեսական այլ վնասներ։

Ադրբեջանցի վերլուծաբան Դալգա Խաթինօղուն, խոսելով Հայաստանի տարածքով ձևավորվող «միջանցքի» զուտ տնտեսական կարևորության մասին, շեշտել է, թե Ադրբեջանից Նախիջևան ուղևորների ու բոլոր տեսակի ապրանքների տեղափոխման ավելի քան 90 տոկոսն ու գազի մատակարարումը տեղի էր ունենում Իրանի տարածքով և չնչին մասն էլ Թուրքիա-Նախիջևան փոքր միջանքով[2]։ Ավելին, ըստ Հայաստանի՝ այդ տարանցիկ ճանապարհը, իսկ Ալիևի կարծիքով՝ Ադրբեջան-Նախիջևան[3] «միջանցքը» ոչ միայն թյուրքական աշխարհի կապող օղակն է, ինչի մասին հպարտությամբ խոսում են Ադրբեջանի ու Թուրքիայի պաշտոնյաները, և ոչ միայն նրանք, այլև հունվարի 11-ի հայտարարությունը, ինչպես նշել են միջազգային ԶԼՄ-ներն ու փորձագետները, խթանել է լուծել նաև Կասպից ծովում նավթով ու գազով հարուստ հանքավայրի առնչությամբ Թուրքմենստան-Ադրբեջան տարաձայնությունները և հնարավոր առճակատման հարցը։ Այդ հանքավայրն Ադրբեջանն անվանում էր «Քափազ», իսկ Թուրքմենստանը՝ «Սարդար», ինչի պատկանելության հարցում տարաձայնությունները 2000թ․ և 2009թ․ լուրջ լարվածություն էին առաջացրել կողմերի փոխհարաբերություններում, սակայն հունվարի 21-ին կողմերն այն համատեղ շահագործման պայմանագիր են կնքել և հանքավայրն անվանել «Դոսթլիկ»[4]։ Ուստի Արցախյան հակամարտության հետ չառնչվող Հայաստանի տարածքով Ադրբեջանին ու Թուրքիային նման արտոնություններ տալուց պետք է խուսափել, կամ էլ անհրաժեշտաբար լուրջ նախապայմաններ առաջադրվեն, ինչպես օրինակ, Արցախին վերադարձվի ԼՂ-ի գրավյալ տարածքները, հստակեցվի կարգավիճակը, հայկական կողմին Ադրբեջանի տարածքով անցնի անվտանգության լուրջ երաշխիքներ տալը և այլն։

Նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը, կարելի է ասել, ոչ միայն պաշտոնական Թեհրանի համար էր անակնկալ, այլև իրանցի փորձագիտական շրջանակներում էր լուրջ իրարանցում  առաջացրել, որոնք մտահոգություն էին հայտնում հայ-իրանական սահմանի կորստի առնչությամբ՝ քննադատելով իշխանություններին «ակտիվ չեզոքության» քաղաքականության առնչությամբ։

«Ջավան» օրաթերթում վերլուծաբան Հադի Մոհամադիի՝ «Պարտավորություններ, որոնք Թեհրանի առաջ պետք է Բաքուն ստանձնի» հոդվածում խիստ կարևորվում է 9-րդ կետը․ «Դա ոչ թե Ադրբեջանի, այլ Էրդողանի՝ կասկածելի նպատակներ հետապնդող գաղափարն է, որը սպառնում է Իրանի ազգային անվտանգությանը և Իրանի աշխարհաքաղաքական շրջափակման նպատակ է հետապնդում:

Նոյեմբերի 14-ին «vaghayerooz.com» կայքում հրապարակված «Հարավային Կովկասի անորոշ ապագան․ Իրանը Ղարաբաղում խոշոր պարտվո՞ղ» հոդվածում Փուրյա Ֆորութանին ընդգծել է, որ Հայաստանից զատ այդ պատերազմում տանուլ է տվել նաև Իրանը[5]: Հայտնի վերլուծաբանների հեղինակությամբ նմանօրինակ հարյուրավոր, եթե չասենք ավելի հոդվածներ հրապարակվեցին հեղինակավոր կայքերում ու պարբերականներում։ Իշխանությունը, ի պատասխան վկայակոչելով այդ առնչությամբ հայտարարության կողմերի հետ ունեցած հեռախոսազրույցները, հերքեց տարածված տեսակետների ճշմարտացիությունը։ Այսուհանդերձ, հետագա զարգացումներն ի ցույց դրեցին Իրանի համար Արցախի պարտության բացասական հետևանքները։

Դեկտեմբերի 10-ին Էրդողանը հրավիրվել էր Բաքու՝ մասնակցելու «Հաղթանակի զորահանդեսին», քանի որ, ըստ էության, հենց նա էր պատերազմ հրահրողն ու գլխավոր հրամանատարը, որտեղ նա, «արբեցած արձանագրված հաջողությամբ», տրվեց պանադրբեջանականության, համաթյուրքականության «լիրիկական զեղումներին»՝ արտասանելով մի բանաստեղծություն, որով հավակնություններ ներկայացրեց Իրանի տարածքային ամբողջականության նկատմամբ՝ այդ երկրի թուրքախոս նահանգներն ադրրբեջանական համարելով, ինչը հանգեցրեց Իրան-Թուրքիա դիվանագիտական պատերազմի: Էրդողանի համաթյուրքական լիրիկան խիստ և լայնածավալ հակազդեցություն ունեցավ Իրանի քաղաքական, հասարակական գործիչների ու ԶԼՄ-ների շրջանակներում, որը սկսվեց դեկտեմբերի 11-ից` ԱԳ նախարար Զարի‎ֆի թվիթերյան էջում գրառումից: Հանգամանք, ինչն Անկարային հարկադրեց կրկին դիմել վերջին 5-6 տարում որդեգրած «ներողություն հայցելու» քաղաքականությանը, որպեսզի կասեցնի Իրանում ծայր առած համաթյուրքականության դեմ հուժկու ալիքը և վերջ դնի դիվանագիտական պատերազմին։ Եվ, ահա, դեկտեմբերի 12-ին Թուրքիայի ԱԳ նախարարի նախաձեռնությամբ տեղի ունեցավ Զարի‎ֆ-Չաուշօղլու հեռախոսազրույցը, որտեղ վերջինս փորձեց արդարացնել Էրդողանին՝ շեշտելով, թե նա հարգում է Իրանի ինքնիշխանությունը, տարածքային ամբողջականությունը և անտեղյակ է այդ բանաստեղծության նկատմամբ Իրանի զգայունությանը: Չաուշօղլուն ընդգծել է, թե Էրդողանն այդ բանաստեղծությամբ նկատի է ունեցել Լաչինն ու Ղարաբաղը, հենց այդ պատճառով էլ Բաքվում է արտասանել[6]: Թեհրանը, թեև ներողամտություն դրսևորեց, սակայն ակնհայտ է, որ նման պատճառաբանությունները չէին կարող համոզել նրան, թե դա Էրդողանի սրտի խոսքը չէր։ Սա ևս վերլուծաբանների, փորձագետների ու քաղաքական գործիչների համար առիթ հանդիսացավ քննադատելու իշխանությունների ոչ ճիշտ դիրքորոշումը։

Իրանին «խաղից դուրս մղելու» հաջորդ հարվածը, թերևս, տեղի ունեցավ հունվարի 14-ին, երբ Պակիստանի մայրաքաղաք Իսլամաբադում այդ երկրի, Թուրքիայի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարները ստորագրեցին իրենց փոխհարաբերությունները քաղաքական, տնտեսական, անվտանգության և խաղաղության ոլորտներում խորացնելու վերաբերյալ եռակողմ համաձայնություն՝ «Իսլամաբադի հռչակագիր» անվամբ:

Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Ջեյհուն Բայրամովը, հայտարարելով, որ թուրքական և պակիստանյան ընկերություններերը հրավիրվել են ակտիվորեն մասնակցելու Ղարաբաղի «ազատագրված» տարածքների վերակառուցմանը, միաժամանակ շնորհակալություն էր հայտնել Անկարային ու Իսլամաբադին՝ պատերազմում Բաքվին աջակցելու համար: Նա հավելել էր նաև, որ «հաղթանակի տոնակատարությունների» ժամանակ մեծ հպարտությամբ ծածանվել են Թուրքիայի ու Պակիստանի դրոշները[7]: Սա այն դեպքում, երբ Իրանն ի սկզբանե պատրաստակամություն էր հայտնել ակտիվորեն մասնակցել «ազատագրված շրջանների» վերակառուցման գործին։ Թեհրանն այս առնչությամբ շեշտել էր նաև, որ ԻԻՀ-ը սահմանակից է վերակառուցվող երեք շրջաններին, բացի այդ ունի բարեկարգման ու կառուցապատման համար ինժեներա-տեխնիկական մեծ ներուժ՝ միաժամանակ ներկայացնելով նաև իրանական ընկերությունների առավելությունները՝ որակապես ու գնային առումով, ինչպես նաև դրանց մրցունակությունն ու փորձառությունը։

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՆՈՐ ԻՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ինչ վերաբերում է միջազգային քաղաքականության ասպարեզում փոփոխություններին, ապա դրանք պայմանավորված են ԱՄՆ-ում դեմոկրատ Ջո Բայդենի կողմից նախագահի պարտականությունները ստանձնելով, ում վարած արտաքին քաղաքականությունը զգալիորեն տարբերվելու է Թրամփի քաղաքականությունից, մասնավորապես Միջին Արևելքում։ Բայդենը դեռևս ընտրարշավի ընթացքում հայտարարել էր, որ ԱՄՆ-ը վերադառնալու է Իրանի միջուկային ծրագրերի շուրջ «Իրան-5+1» (ՄԱԿ-ի 5 մշտական անդամները` Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա, ԱՄՆ, Չինաստան և Գերմանիան) (Joint Comprehensive Plan of Action, JCPOA) համաձայնությանը, ինչը հույս է ներշնչում, որ ԻԻՀ-ի դեմ սահմանափակումների բեռն առնվազն կթեթևանա։ Սակայն Թրամփն իր ղեկավարման վերջին ամիսիներին ջանք չխնայեց այդ վերադարձն առավելապես դժվարացնելու ուղղությամբ։ Նրա բուռն ջանքերի շնորհիվ Իսրայելի և արաբական մի շարք երկրների միջև դիվանագիտական փոխհարաբերություններ  հաստատվեցին, որոնցից  որոշներն այսօր Իսրայելի հետ համատեղ են դեմ հանդես գալիս նշյալ համաձայնությանը։

Ահավասիկ, Իսրայելի բանակի գաղտնի ծառայությունների նախկին հրամանատար Ամուս Յադլին ու Արաբական Միացյալ Էմիրությունների քաղաքականությունների հետազոտական կենտրոնի տնօրեն Իբթեսամ ալ Քաթիֆին ««Իրան-5+1»-ին վերադառնալը ռազմավարական սխալ է» վերնագրով համատեղ վերլուծական են հրապարակել Foreign Affairs-ում, որտեղ շեշտվել է, որ եթե, այնուամենայնիվ, համաձայնությունը վերականգնվի նախկին պայմաններով, ապա Վաշինգտոնը չպետք է խաղասեղանին դնի տարածաշրջանում իր դաշնակիցների անվտանգությունը և այլ գործիքակազմերով ու միջոցառումներով պետք է համոզվի, որ Իրանը միջուկային զենք չի արտադրելու [8]։

ԱՄՆ պետքարտուղար Էնթնի Բլինկենն իր առաջին մամուլի ասուլիսի ժամանակ հայտարարել է, որ եթե ԻԻՀ-ը լիովին իրականացնի 2015թ․ ստանձնած պարտավորությունները, ապա Վաշինգտոնը նույնպես կվարվի։ Սակայն Թեհրանն ի պատասխան շեշտել է, թե քանի որ առաջինն ԱՄՆ-ն է խախտել պայմանավորվածությունը, ապա առաջին քայլը Վաշինգտոնինն է։ Միաժամանակ, Թել Ավիվից հնչում են նախազգուշացումներ, որ եթե ԱՄՆ-ը չհամագործակցի, ապա Իսրայելը միայնակ է թիրախ դարձնելու Իրանի միջուկային կենտրոնները, ինչպես դա արել է 1981թ. Իրաքում և 2007թ.՝ Սիրիայում:

Այս առնչությամբ հավելենք, որ դեռևս չկառուցված նշյալ կենտրոններն Իրանի միջուկային կենտրոնների հետ համեմատելու եզրեր չունեն: Այլ կերպ ասած՝ Իսրայելը նման հայտարարություններով ձգտում է ԱՄՆ-ի վրա ճնշումներն առավելագույնս մեծացնել։ Այդ նպատակին է ծառայում նաև Թել Ավիվի հայտարարությունն առ այն, որ ընթացիկ տարում Իսրայելի օդուժի հարվածների թիրախ են դառնալու Իրանի միջուկային  կենտրոնները։ Ավելին, այդ երկրի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ, գեներալ Ավյու Քոխավին հայտնել է, թե բանակին հանձնարարել է նոր պլաններ մշակել այդ նպատակի համար, ինչին ի պատասխան Թեհրանը նման հայտարարությունները գնահատել է հոգեբանական պատերազմ[9], ինչը ճշմարտությունից շատ հեռու չէ։ Սաուդյան Արաբիան  պահանջում է մասնակցել Իրանի հետ համաձայնության նոր բանակցություններին։

 Ի դեպ, հունվարի 29-ին Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնն «Ալ Արաբիա» հեռուստատեսությանը տված հարցազրույցում Էր Ռիյադի մասնակցությունը բանակցություններին համարել է անհրաժեշտ[10]։ Իսկ Թեհրանը, հայտարարությունը պայմանավորելով Էր Ռիյադին սպառազինության վաճառքով, Մակրոնի խոսքերը գնահատել է շտապողական ու չմտածված։ Այլ կերպ ասած, թեև JCPOA-ի ստորագրված տարբերակի լիարժեք  կյանքի կոչելու ճանապարհին օրեցօր ավելանում են դժվար հաղթահարելի խութերը, այսուհանդերձ, Թեհրանը, հաշվի առնելով Բայդենի թիմում ոչ պատահականորեն ներգրավված JCPOA-ի գլխավոր ճարտարապետներին, դեռևս հույս ունի, որ ԱՄՆ-ը վերադառնալու է համաձայնություն, և սահմանափակումներն այդ երկրի դեմ կվերանան, ինչը ներկա դրությամբ խիստ կարևոր է Իրանի ներկայիս իշխանությունների համար, եթե հաշվի առնենք, որ ընթացիկ տարվա հունիսին Իրանում տեղի են ունենալու նախագահական ընտրություններ։ Չնայած Զարիֆն այժմ հերքում է, սակայն կան տեսակետներ, որոնց համաձայն՝ հենց նա է լինելու բարենորոգիչների նախագահի թեկնածուն։ Թերևս Զարիֆի այս շրջագայությունն ինչ-որ տեղ պետք է այս համատեքստում դիտարկել, որի ընթացքում նա ձգտելու է Իրանի համար հաստատուն տեղ ապահովել տարածաշրջանային գործընթացներում, որոնցից գրեթե  դուրս է մնացել։

***

ԿԱՐԵՎՈՐՎԵԼ Է ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տարածաշրջանում ստեղծված աշխարհաքաղաքական նոր պայմաններում իրանցի փորձագետները տարբեր պատճառաբանություններով նույնպես խստորեն կարևորել են տարածաշրջանի երկրների հետ Իրանի համագործակցությունը և այս համատեքստում են տեսնում Զարիֆի շրջայցը տարածաշրջանային երկրներ։ Բաքվում Իրանի նախկին դեսպան Մոհսեն Փաքայինը, տարբեր առումներով կարևորելով Զարիֆի շրջայցը Հարավային Կովկասի երկրներ, Ռուսաստան և Թուրքիա, այն գնահատել է որպես հարևան երկրների հետ համագործակցության ընդլայնման և հայացք դեպի արևելք քաղաքականության ամրապնդում։ Նա նշել է, որ հարևան երկրների հետ փոխհարաբերությունների ընդլայնումն ու ամրապնդումն Իրանի արտաքին քաղաքականության սկզբունքներից են՝ միաժամանակ խիստ կարևորելով այս համատեքստում Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը, որը, ըստ նրա, Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության մաս է կազմում։ Ապա Փաքայինն ընդգծել է, թե հակամարտությունը լիարժեք լուծում կստանա, երբ Ղարաբաղն ամբողջությամբ ու լիովին կվերադարձվի Ադրբեջանին[11]։

Ի դեպ, Իրանի նախկին բոլոր դեսպանները Բաքվում, իսկ ներկայինս՝ առավելապես, կողմնակալ դիրքորոշում ունեն, հստակ ադրբեջանամետ են նաև որպես փորձագետ և  ակտիվորեն պաշտպանում են Բաքվի շահերը։ Վերլուծաբան Ալի Ջաբարին Irna գործակալությունում  հրապարակած վերլուծականում շեշտել է, որ Զարիֆի շրջայցի գլխավոր նպատակը 6-յակի համագործակցության միության ստեղծումն է, այդպես ընդգծել է նաև Զարիֆը։ Ջաբարին հավելել է, որ եթե դա իրականանա, ապա տեսանելի ապագայում նկատելի կլինեն դրա դրական արդյունքները, որոնք հող են նախապատրաստելու ավելի լայնածավալ համագործակցության և տարածաշրջանում անվտանգության ու կայուն խաղաղության համար[12]։

Նման տեսակետ է հայտնել նաև Եվրասիայի ու Արևելյան Ասիայի հարցերի փորձագետ Հասան Բեհեշտիփուրը։ Նա 3+3-ի (Իրան-Ռուսաստան-Թուրքիա + Հայաստան-Ադրբեջան-Վրաստան) համագործակցությունը խիստ կարևորում է ոչ միայն տնտեսական, այլև տարածաշրջանային անվտանգության ու կայունության տեսանկյունից, ինչը կարևոր է լայնածավալ տնտեսական համագործակցության համար։ Բեհեշտիփուրը եզրակացնում է, որ Զարիֆի տարածաշրջանային այցի տեսլականը 3+3-ի համագործակցությունն է[13]։ Նա արժևորում է  նաև Ղարաբաղյան հիմնահարցի վերջնական լուծումը՝ նշելով, որ Զարիֆի շրջայցի հանդիպումներում այդ հարցը ևս առանցքային է, ուստի Իրանը ջանքեր է գործադրելու, որպեսզի հասնի մի նախագծի, որի շրջանակներում կապահովվեն Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը և Ղարաբաղի հայերի իրավունքները, այդ թվում՝ ինքնորոշման իրավունքը։ Մինչդեռ Թուրքիան հակված է Զարիֆի շրջայցը գնահատել Հարավային Կովկասի նոր իրողություններում Թեհրանի դերի ու տեղի համար փնտրտուք։ Ահա թե ինչու թուրքական ԶԼՄ-ները և մասնավորապես Անկարայի տեսակետներն արտացոլող TRT.tr-ը կարևորում են միջազգային հարաբերությունների մասնագետ Ղադիր Գոլքարյանի տեսակետները։ Վերջինս BBC-ին տված հարցազրույցում շեշտել է, թե շրջայցը տեղի է ունեցել հստակ ծրագրերով, որտեղ գլխավոր նպատակը Ղարաբաղյան պատերազմից հետո նոր աշխարհաքաղաքական պայմաններում ԻԻՀ-ի տեղի ու դերի ամրագրումն է, ինչպեսև վերջին տարիներին Հարավային Կովկասում  կրավորական, ավելի հաճախ ձախողված քաղաքականությունը կարգավորելը [14]։

 Անդրադառնալով 6-յակի համագործակցության միություն ստեղծելու՝ Զարիֆի  առաջարկությանը՝ հարկ է նշել, որ դա, փաստորեն, 3+3-ի ձևաչափով կամ «վեցյակի համագործակցության» թուրք-ադրբեջանական առաջարկությունն է, որը տարբերվում է Իրանի՝ ավելի խորացված տարբերակից։ Սակայն հաշվի առնելով բազմաթիվ հանգամանքներ, այդ թվում՝ տարբեր երկրների կողմնորոշումն ու դիրքորոշումը միմյանց հանդեպ, կարելի է նշել, որ դա անհավանական և անգամ անբնական է, երբ Բաքուն ակնհայտ թշնամանքով է վերաբերվում հայի ու Հայաստանի հանդեպ, իսկ Վրաստանը՝ ոչ միայն Ռուսաստանի հետ, մեղմ ասած, բնականոն փոխհարաբերություններ չունի, այլև ձգտում է ինտեգրվել Եվրոպային, Արևմուտքին։ Այսուհանդերձ, թուրքական կողմը խիստ նախանձախնդրորեն է վերաբերվում 3+3-ի համագործակցության «հանճարեղ» գաղափարին, այն է՝ Ռուսաստան-Թուրքիա-Ադրբեջան + Իրան-Հայաստան-Վրաստան համագործակցությանը, որով Ռուսաստանը դիտվում է թուրքերին ավելի մոտ, քանի իր ռազմավարական դաշնակից Հայաստանին։ Ուստի թուրքական ԶԼՄ-ները նախօրոք շեշտեցին, թե Իրանն այս առնչությամբ առաջարկություններ ունի, որոնք կներկայացնի ու քննարկման առարկա կդարձնի շրջայցի ընթացքում։ Ապա ընդգծեցին, որ Թուրքիայի նախագահ Էրդողանն այդ նախաձեռնության մասին հայտարարել է դեռևս 2020թ․ դեկտեմբերին Բաքվում «Փառապանծ հաղթանակի» տոնակատարության օրը[15]։

Թեև Զարիֆը շեշտել է, որ այդ փայլուն գաղափարը թուրքական կողմի «հանճարի» արգասիքն է, այսուհանդերձ, Թուրքիայի ԱԳ նախարար Մեվլութ Չաուշօղլուն, Զարիֆի հետ հանդիպմանը խոսելով այդ ձևաչափի համար մեխանիզմներ ստեղծելու մասին, շեշտել է, թե 3+3-ի համագործակցության առաջարկությունը եղել է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևինը, ինչն ընդունելի է եղել նաև Ռուսաստանի ու Թուրքիայի նախագահների համար[16],  իսկ սա նշանակում է իրանական տարբերակի մերժում։ Ավելին, Թուրքիան հակված է Զարիֆի շրջայցի նպատակը համարել Արցախյան երկրորդ պատերազմում թուրք-ադրբեջանական տանդեմի արձանագրած հաջողությունից հետո տարածաշրջանում ստեղծված նոր իրողություններում իր դերի ու տեղի համար փնտրտուք։

ԲԱՔՈՒ

 Եվ ահա առկա աշխարհաքաղաքական նոր իրավիճակում Զարիֆի գլխավորությամբ ԻԻՀ-ի դիվանագիտական պատվիրակությունը, որի կազմում էր նաև ԱԳ փոխնախարարը, հունվարի 25-ին ժամանել է Բաքու։ Զարիֆը տարածաշրջանային իր շրջայցի գլխավոր նպատակը հայտարարել է․ «Ղարաբաղում տևական խաղաղություն ու կայունություն հաստատելու ուղղությամբ ջանքեր գործադրելն է»։

Սակայն ըստ իրանցի վերլուծաբանների՝ շրջայցի կարևոր նպատակներից  են նաև 6-յակի հարթակում համագործակցության միության ձևավորումը, ինտեգրացիոն և տարածաշրջանային այլ հարցեր։ Իրանցի վերլուծաբաններից ոմանք շեշտում են, որ Զարիֆի շրջայցում Բաքուն առանցքային  դեր է ունեցել։ Հանգամանք, ինչը, թերևս, նկատելի է նաև իրանական ԶԼՄ-ներում դրան նվիրված արձագանքներից՝ թե՛ տեղեկատվական դաշտում, թե՛ փորձագետների հարցազրույցներում ու վերլուծականներում (այցի մասին հրապարակվել են նաև ադրբեջանական ԶԼՄ-ների արձագանքները)։ Զարիֆը Բաքվում հանդիպումներ է ունեցել Իլհամ Ալիևի, ԱԳ նախարար Ջեյհուն Բայրամովի և փոխվարչապետ Շահին Մուստաֆաևի հետ։

Վերլուծականներում շեշտվում է, որ հանդիպումների առանցքային հարցը եղել է «ազատագրված» տարածքների վերակառուցման հարցը, ինչը վկայում է նաև Ալիև-Զարիֆ հանդիպումը։ Վերջինս, պատերազմում Բաքվի հաղթանակի առնչությամբ գոհունակություն հայտնելով, շնորհավորել է Ադրբեջանի կառավարությանն ու ժողովրդին, ապա կարևորելով  երկկողմ փոխհարաբերությունների ընդլայնումը՝ ողջունել է Ալիևի առաջարկած 6-յակի ձևաչափով տարածաշրջանային համագործակցության նախաձեռնությունը, շեշտել, թե Թեհրանը պատրաստակամ է հանուն խաղաղության ու կայունության ամրապնդման աջակցել բոլոր ոլորտներում։ Ապա նշել է, որ Իրանը պատրաստակամ է ակտիվորեն մասնակցել «ազատագրված» տարածքների վերակառուցմանը, այդ թվում՝ կառուցապատման, ինժեներա-տեխնիկական ծառայությունների արտահանման, էներգետիկայի բոլոր ոլորտներում, գյուղատնտեսության, ականազերծման, պատմական հուշարձանների ու մզկիթների վերակառուցման և այլ ոլորտներում։ Ալիևը, գոհունակություն և երախտագիտություն հայտնելով պատերազմում Իրանի դիրքորոշման առնչությամբ, ընդգծել է, որ երկողմ փոխհարաբերությունների բոլոր և մասնավորապես տնտեսական  ոլորտում, մթնոլորտը բարենպաստ է։ Ալիևը ողջունել է նաև առաջիկայում եռակողմ ձևաչափերով՝ Իրան-Ադրբեջան-Ռուսաստան և Իրան-Ադրբեջան-Թուրքիա հանդիպումները։ Բաքվում քննարկվել է նաև հյուսիս-հարավ և արևելք-հարավ միջանցքների ակտիվացման և այս համատեքստում Ռեշտ-Աստարա երկաթգծի կառուցման հարցերը, որի համար Բաքուն 500 միլիոն դոլար ներդրում է կատարելու։[17]

Հատկանշական է, որ Մոհսեն Փաքայինը Fars գործակալությանը տված բավական ծավալուն հարցազրույցում նույնպես Զարիֆի՝ Բաքու կատարած այցի գլխավոր նպատակն է համարել «ազատագրված» տարածքների վերակառուցմանը մասնակցելու հարցը, թեև ընդգծել է նաև Զարիֆի կողմից հայտարարված՝ խաղաղությանը նպաստելու առաքելության մասին։ Բաքվում Իրանի նախկին դեսպանը, թվարկելով Թեհրանի՝ բազում ու տարաբնույթ կարողություններն ու հնարավորությունները կառուցապատման ոլորտում, շեշտել է, որ թեև տարբեր երկրներ կարող են Ադրբեջանին աջակցել կառուցապատման հարցում, սակայն տնտեսապես ամենաձեռնտու, ամենաապահով ու ամենամոտն ԻԻՀ-ն է, ուստի Թեհրանը մեծ առավելություններ ու ներուժ ունի «ազատագրված» տարածքների կառուցապատման, անգամ սննդի ու առողջապահական կարիքները բավարարելու համար։[18] Ալիևն ի պատասխան ողջունել է Թեհրանի առաջարկությունը, ուստի կարելի է ասել, որ այցի գլխավոր նպատակներից մեկն ընդունելություն է գտել Բաքվում։

Բաքվում Իրանի մեկ այլ նախկին դեսպան Աֆշար Սոլեյմանին, խոսելով Թեհրան-Բաքու համագործակցության նշանակության մասին, շեշտել է, որ և՛ Իրանը, և՛ Ադրբեջանն աշխարհաքաղաքական ու աշխարհատնտեսական լուրջ ներուժ ունեն, որը կբազմապատկվի, կմեծանա, և կձևավորվի նոր ռազմավարական համագործակցություն։ Նա ընդգծել  է, որ Զարիֆի՝ Բաքու կատարած այցի նպատակները ծրագրված են եղել, որոնցով ի ցույց են դրվել ԻԻՀ-ի դիվանագիտական առաջնահերթությունները տարբեր ոլորտներում[19]։

Այս համատեքստում, թերևս, հատկանշական են ադրբեջանցի վերլուծաբան Դալգա Խաթինօղլուի տեսակետները, որտեղ նա անդրադարձել է այցի տնտեսական և այլ նպատակներին։ Նա շեշտել է, որ Բաքվի բանակցություններում կարևորվել են տնտեսական հարցերը, այդ թվում՝ Խոդաֆարինի և Կզկալասի ջրամբարտակների կառուցման, «ազատագրված» տարածքների կառուցապատման համար իրանյան ընկերությունների ներգրավվածության հարցը, որտեղ Բաքուն 15-20 միլիարդ դոլար ներդրում է կատարելու։ Նա հավելել է նաև, որ եթե առ այսօր Ադրբեջան-Նախիջևան բեռնափոխադրումը, ուղևորափոխադրումն ու գազի մատակարարումը 90 տոկոսով տեղի էր ունենում Իրանի տարածքով, ապա Հայաստանի տարածքով կառուցվող «միջանցքի» շինարարության ավարտից հետո դրա կարիքը բացարձակապես չի լինելու։ Բացի այդ ստեղծված նոր իրավիճակում Հայաստանն ու Ադրբեջանը պատրաստվում են խաղաղության համաձայնագիր կնքել, ուստի տնտեսականից զատ Զարիֆի շրջայցի գլխավոր նպատակներից էր Իրանի տեղն ու դերը տարածաշրջանում ամրապնդելը [20]։ Այլ կերպ ասած՝ Զարիֆի այցը Բաքու հստակ նպատակներ ուներ, որոնց շուրջ էլ տեղի են ունեցել բանակցությունները, սակայն, ըստ ամենայնի, նրա հայտարարած գխավոր նպատակը՝ «Ղարաբաղում տևական խաղաղություն ու կայունություն հաստատելու ուղղությամբ ջանքեր գործադրելը», թերևս, կարևորագույն տեղ չի գտել կողմերի բանակցություններում։ Համենայնդեպս, հետևելով հրապարակված տեղեկություններին՝ նման տպավորություն է ստեղծվում, թեև իրանցի փորձագետներից շատերը, շեշտելով, որ հարցը վերջնական լուծում չի ստացել, ուստի Իրանը պետք է նպաստի պատերազմի վտանգն իսպառ վերացնելու ուղղությամբ։ Զարիֆը, իր բանակցություններն արդյունավետ գնահատելով Բաքվում, նշել է, որ այն շատ լավ է անցել։

ՌՈՒՍԱՍՏԱՆ

Իրանի ԱԳ նախարարի գլխավորած դիվանագիտական պատվիրակության շրջայցի հաջորդ կանգառը Ռուսաստանն էր, որտեղ ժամանեց հունվարի 26-ին։ Նշենք, որ Հասան Ռոհանիի օրոք ռուս-իրանական փոխհարաբերությունները մշտապես ընդլայնվելու ու սերտանալու միտում են արձանագրել թերևս բոլոր բնագավառներում, նույնիսկ իրանական կողմը երբեմն դրանք բնութագրում է ռազմավարական։ Այդ ընթացքում Զարիֆն ավելի քան 30 անգամ այցելել է Ռուսաստանի Դաշնություն։ Սակայն վերջին այցը պայմանավորված էր նաև տարածաշրջանում ու միջազգային մակարդակով տեղի ունեցած փոփոխություններով:

Իրանցի քաղաքագետներից ոմանք, այդ թվում՝ Մեհդի Մոթահարնիան, Զարիֆի մոսկովյան այցը համարելով նրա շրջայցի ծանրության կենտրոն, շեշտը դրել է ԱՄՆ-ում իշխանափոխության հետևանքով միջազգային քաղաքականության մեջ տեղի ունեցող փոփոխությունների վրա՝ նշելով, որ նոր պայմաններում տարածաշրջանային համագործակցությունը խիստ կարևոր է: Նա, անդրադառնալով Արցախյան երկրորդ  պատերազմին, ընդգծել է, թե այն, ինչ տեղի է ունեցել, նշանակալից է ոչ միայն Իրանի, այլև տարածաշրջանի ու դրանից դուրս գտնվողների համար: Նա առկա փոփոխությունների խորապատկերին տարածաշրջանային համագործակցության մեջ առաջին հերթին կարևորել է JCPOA-ի ճակատագրի հարցը և այս առումով անհրաժեշտ համարել Չինաստանի ու Ռուսաստանի համագործակցությունը՝ ի նպաստ Իրանի ու ընդդեմ ԱՄՆ-ի հնարավոր քայլերի, ինչի արդյունքում հաշվի առնելով Բայդենի վարչակազմի տրամադրվածությունը՝ առնվազն հնարավոր է կանխել նոր պատժամիջոցների կիրառումը[21]։ Եվ իրականում էլ, թեև Զարիֆի ու Ռուսաստանի ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովի բանակցությունների օրակարգը խիստ հագեցած է եղել, որում ներառված էր տարածաշրջանային, մասնավորապես՝ Արցախի, Սիրիայի, Աֆղանստանի, Եմենի, Պարսից Ծոցի ավազանի և այլ հարցեր, սակայն նրանք շեշտել են, որ իրենց գլխավոր առաքելությունը JCPOA-ը փրկելն է։ Մյուս կողմից, ինչպես նշել ենք, Իրան-5+1 համաձայնության ճակատագիրն ի սկզբանե կախված է եղել երկու գլխավոր դերակատարներից՝ Իրանից ու ԱՄՆ-ից, փաստ, որն ապացուցվեց JCPOA-ից վերջինիս հեռանալով, ինչից հետո Իրան-4+1-ի գործադրած բոլոր ջանքերն ապարդյուն անցան, և այն փաստորեն դադարեց գործել: Այլ կերպ ասած, այդ ջանքերի շնորհիվ առ այսօր այն մնացել է օրակարգում և չի նետվել պատմության աղբարկղ։ Այսուհանդերձ, Զարիֆը, բարձր գնահատելով գործադրված ջանքերը,  շնորհակալություն է հայտնել Լավրովին, շեշտել, որ Թրամփի հեռանալուց հետո ստեղծված իրավիճակում անհրաժեշտ է երկու երկրների դիրքորոշումների համաձայնեցումը։ Այս առնչությամբ, թերևս, (խոսքը վերաբերում է 2020թ․ դեկտեմբերի սկզբներին) Իրանի խորհրդարանում (Non-Proliferation Treaty)[22] համաձայնության կասեցման վերաբերյալ օրինագծի հաստատմանը, ինչն արդեն օրենքի ուժ է ստացել։ Ըստ որի, եթե մինչև փետրվարի 21-ը JCPOA-ի կողմերը լիովին չիրականացնեն պայմանավորվածությունները, ապա Իրանը սառեցնելու է NPT-ին իր անդամակցությունը, ինչը ոչ միայն երկրի գործադիր իշխանությանն էր խստորեն զայրացրել՝ այն գնահատելով որպես միջամտություն վերջինիս գործունեությանը, այլև 5+1-ի երկրներին, այդ թվում՝ Ռուսաստանին։

Վերլուծաբան Հասան Բեհեշթիփուրի կարծիքով՝ անհրաժեշտ էր, որ Զարիֆը մոսկովյան բանակցությունների ընթացքում փարատեր Ռուսաստանի մտահոգությունները՝ որպես Իրանին այդ հարցում աջակցող երկրի[23]։ Նշենք, որ հիշյալ օրենքի համաձայն՝ Իրանը վերսկսել է նաև ուրանի 20 տոկոսով հարստացման գոծընթացը, ինչը կրկին արժանացել է 5+1-ի երկրների, այդ թվում՝ Ռուսաստանի խիստ քննադատությանը։ Զարիֆը Լավրովի հետ համատեղ մամուլի ասուլիսի ժամանակ այս հարցի վերաբերյալ շեշտել է, թե կառավարությունը պարտավոր է իրականացնել օրենսդրի ընդունած օրենքները, սակայն, եթե ԱՄՆ-ը վերացնի Իրանի դեմ կիրառված սահմանափակումները, Թեհրանը ևս լիովին կիրագործի համաձայնության շրջանակներում ստանձնած պարտավորությունները[24]։ Նշենք, որ թեև Մոսկվան դեմ էր Իրանի դեմ Թրամփի «առավելագույն ճնշումներ»-ի քաղաքականությանը, բայց և այնպես սեփական շահերով պայմանավորված՝ երբեմն նաև կյանքի է կոչել դրանք։

Ըստ իրանական ԶԼՄ-ների՝ Լավրով-Զարիֆ բանակցություններում առանցքային է եղել նաև Ղարաբաղյան հիմնահարցը, ինչի առնչությամբ Լավրովը հայտնել է, թե նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունը շատ մոտ է այս հարցում Իրանի առաջարկություններին։ Կողմերը հետպատերազմյան շրջանում կարևորել են տարածաշրջանում դերակատար երկրների տնտեսական, ինչպես նաև խաղաղության ամրապնդման հարցերում համագործակցությունը[25]։ Հունվարի 28-ին Լավրով-Զարիֆ համատեղ մամուլի ասուլիսին էլ վերջինս շեշտել է, թե ղարաբաղյան ճգնաժամի վերջնական լուծումն անվտանգության տեսանկյունից Իրանի համար անհրաժեշտություն է։

Լավրով-Զարիֆ բանակցությունների օրակարգում կարևորվել են նաև երկկողմ  փոխառնչությունների հարցերը, այդ թվում՝ Կասպից ծովում կողմերի համագործակցության, Բուշեհրի ԱԷԿ-ի 2-րդ և 3-րդ փուլերի կառուցման հարցում առաջացած տնտեսական խնդիրների լուծումը և այլն։ Բացի այդ բանակցությունների օրակարգում, թերևս, տեղ է գտել նաև Մոսկվա-Թեհրան համագործակցության երկարաժամկետ համագործակցության հարցը։ Նշենք, որ դեռևս Մոհամեդ Խաթամիի նախագահության օրոք (1997-2005թթ․) Ռուսաստան-Իրան համագործակցության համաձայնագիր էր կնքվել, որի ժամկետը շուտով ավարտվելու է, իսկ նոր համաձայնության շուրջ նախնական բանակցությունները սկսվել են 2020թ․ օգոստոսից։

Զարիֆի ռուսաստանյան այցը նշանավորվել է նաև ստորագրված ու ձեռքբերված պայմանավորվածություններով։ Լավրովը պաշտոնակցի հետ հունվարի 26-ին ստորագրել է կիբեր անվտանգության ոլորտում համագործակցության համաձայնագիր, ինչը կողմերը խիստ կարևորել են։ Լավրովը շեշտել է, թե հաշվի առնելով կիբեր հարցերի նշանակության օրեցօր աճը և դրա ազդեցությունը միջազգային հարաբերությունների վրա, ինչպես նաև տարբեր երկրներում առկա պայմանները՝ այս միջպետական համաձայնագիրը կողմերին հնարավորություն է ընձեռնում համաձայնեցնել իրենց գործունեություններն այս ոլորտում։ Կիբերանվտանգություն ոլորտում երկու երկրների համագործակցության առումով ձեռք բերված համաձայնությունը շրջադարձային է գնահատվել։

Բացի այդ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել կորոնավիրուսի դեմ «Սպուտնիկ–v» պատվաստանյութ գնելու ու համատեղ արտադրություն կազմակերպելու շուրջ, ինչը Թեհրանի համար կարևոր հարց է և արդեն կյանքի է կոչվել․ փետրվարի 4-ին 500 հազար չափաբաժին ներմուծվել է Իրան։ Ինչպես Լավրովն ու Զարիֆը համատեղ մամուլի ասուլիսի ժամանակ հաստատել են, կողմերը քննարկել են նաև Բուշեհրի ԱԷԿ-ի հարցը, սակայն, ըստ երևույթին, հստակ պայմանավորվածություն ձեռք չի բերվել։

ՀԱՅԱՍՏԱՆ

Հունվարի 27-ին Իրանի ԱԳ նախարարը ժամանել է Երևան։ Նա այցի նպատակ է հայտարարել տարածաշրջանում տևական խաղաղությանն ու կայունությանը նպաստելը, ինչը պետք է իրականացվի տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցությունների ընդլայնման ճանապարհով: Ըստ ամենայնի՝ նշյալից զատ այցի օրակարգում երկկողմ  փոխհարաբերությունների առնչությամբ կոնկրետ հարցեր չեն եղել, ինչպիսին Մոսկվա ու Բաքու այցելությունների դեպքում էր։ Նույն օրը Զարիֆը հանդիպել է Հայաստանի ԱԳ նախարար Արա Այվազյանի հետ։ Ըստ ԶԼՄ-ների՝ քննարկվել են կողմերին հետաքրքրող  և ըստ էության նույն հարցերը, որոնք, թերևս, տարիներ շարունակ տարբեր մակարդակի հանդիպումների ժամանակ էլ օրակարգային են եղել, այդ թվում՝ բանկային  փոխհարաբերություները, տրանսպորտի, բնապահպանության, ավելի հստակ՝ Արաքիս ջրերի աղտոտվածությունը, Իրանից ներմուծվող ապրանքները և այլն։ Այվազյանը տարածաշրջանի կայունության ու անվտանգության հարցում Իրանի դերը բարձր է գնահատել ու միաժամանակ նշել․ «Հայաստանը չի համարում, որ Արցախի դեմ Ադրբեջանի ագրեսիայի և ուժի կիրառման արդյունքները կարող են հիմք ստեղծել տևական խաղաղության համար»։ Սակայն այս հայտարարությունը ոչ միայն չի լուսաբանվել իրանական ԶԼՄ-ներում, այլև ընդհանրապես տեղ չի գտել տեղեկատվության մեջ։ Ի դեպ, ի տարբերություն Բաքվի, հայաստանյան այցի արձագանքներն իրանական ԶԼՄ-ներում բավականին համեստ են եղել, ինչը կարելի է գնահատել ԻԻՀ-ի համար դրանց նշանակության չափանիշ։

Դատելով հայկական ու իրանական ԶԼՄ-ների հրապարակումներից՝ Այվազյան-Զարիֆ բանակցություններն ընթացել են բարիդրացիական ոգով։ Ավանդույթի համաձայն՝  Հայաստանի ու Իրանի ԱԳ նախարարները խոսել են երկու տարբեր կրոններ դավանող երկրների բարեկամական փոխհարաբերությունների մասին։

Զարիֆը, անդրադառնալով հնագույն, երկու տարբեր քաղաքակրթությունների  ներկայացուցիչների՝ կողք-կողքի բարեկամաբար հարատևման հարցին, նշել է, որ Երևան-Թեհրան բարիդրացիական, բարեկամական փոխհարաբերությունները խորհրդանիշ են տարբեր կրոններ դավանող երկրների բարեկամության համար։ Այվազյանը նման բարեկամությունը գնահատել է կրոնների ու քաղաքակրթությունների երկխոսության և համակեցության լավագույն օրինակ։  Զարիֆն այդ հանդիպմանը, ինչպես և Ադրբեջանում,  կարևորել է տարածքային ամբողջականության հարցը։ Սակայն դրանք պետք է դիտարկել տարբեր համատեքստերում․ Ադրբեջանի պարագայում, կարելի է ենթադրել, որ նա նկատի է ունեցել Արցախի՝ Ադրբեջանի մաս կազմելը, իսկ Հայաստանի դեպքում, որ այն ԻԻՀ-ի համար կարմիր գիծ է՝ հավանաբար  նկատի ունենալով  «Մեղրիի միջանցքը», ինչը կարող է սպառնալ Հայաստան-Իրան սահմանի անձեռնմխելիությանը, իսկ սա ի սկզբանե է մտահոգել Թեհրանին։ Հայաստանում նա հայտարարել է նաև տարածաշրջանում ազգությունների իրավունքների մասին, ինչը հասկանալի պատճառներով չի արել Բաքվում, որտեղ այդ խնդիրն իսկապես առկա է։ Բացառված չէ նաև, որ նա «Արցախն Ադրբեջանի կազմում» մոտեցման շրջանակներում նկատի է ունեցել արցախահայերի իրավունքները։

Զարիֆը հանդիպմանն անդրադարձել է նաև պատերազմի ընթացքում մարդկային կորուստներին և ցավ հայտնել այդ առիթով, իսկ Ադրբեջանում նա հարգանքի տուրք է մատուցել պատերազմի զոհերի հիշատակի համար, մասնավորապես՝ քաղաքացիական, վշտակցել նրանց ընտանիքներին[26]:

ԻԻՀ ԱԳ նախարարը հանդիպում է ունեցել նաև վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հետ։ Փաշինյանը, նշելով, որ հանդիպանը քննարկվելու են շատ կարևոր հարցեր, մատնանշել է երկկողմ ու բազմակողմ փոխհարաբերությունների զարգացումն ու խորացումը և տարբեր հարթակներում համագործակցությունը։ Նա շեշտել է նաև, որ քննարկումների ընթացքում  առաջնային են լինելու տարածաշրջանում առկա իրավիճակի և ընդհանուր հետաքրքրությունների՝ տարածաշրջանի կայունության, կայուն խաղաղության ու կայուն զարգացման հարցերը։ Զարիֆը, նշելով, որ կողմերն ունեն ընդհանուր մտահոգություններ, նույնպես կարևորել է երկկողմ ու բազմակողմ համագործակցությունները։ Միաժամանակ ներկայացնելով ԻԻՀ-ի արտաքին քաղաքականության ռազմավարական տեսակետները՝ նա շեշտը դրել է միջազգային իրավունքի, տարածքային ամբողջականության, ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների և ուժ չկիրառելու սկզբունքների վրա։ Նման տեսակետները, թերևս, պետք է բարձրաձայնվեին Բաքվում, որտեղ խախտվել ու խախտվում են այդ իրավունքները, մինչդեռ Հայաստանն ամենայն բարեխղճությամբ հետևում է միջազգային նորմերին ու օրենքներին, սակայն երբևէ դա չի գնահատվել։

Ըստ իրանական աղբյուրների՝ կողմերը քննարկել են նաև առևտրատնտեսական, էներգետիկայի՝ գազի և էլեկտրականության ոլորտների, տարանցիկության, ավտոտրանսպորտային ճանապարհների ու երկաթուղի կառուցելու հարցերը[27]։ Այլ կերպ ասած՝ հանդիպումների ընթացքում որևէ կոնկրետ հարցի շուրջ պայմանավորվածություն  չի արձանագրվել, և ինչպես մեշտ կողմերը շեշտել են, որ Իրանն ու Հայաստանն օրինակելի, լավ փոխհարաբերություններ ունեն։

ՎՐԱՍՏԱՆ

Մոհամեդ Ջավադ Զարիֆի տարածաշրջանային այցելությունների 4-րդ հանգրվանը Վրաստանն էր։ Հունվարի 28-ին նա հանդիպել է Վրաստանի նախագահ Սալոմե Զուրաբիշվիլու հետ, որտեղ քննարկվել է տարածաշրջանում տիրող իրավիճակի հարցը: Զուրաբիշվիլին, անդրադառնալով Իրան-Վրաստան պատմական կապերին ու փոխհարաբերություններին,  ներկայացրել է նաև Վրաստանի տեսակետներն ու դիրքորոշումները  քննարկվող հարցի շուրջ։ Նա, խոսելով Պարսից Ծոց-Սև ծով ճանապարհի  նշանակության մասին, միաժամանակ կարևորել է երկկողմ առևտրատնտեսական  և համատեղ  ներդրումների, ինչպեսև համավարակի դեմ պայքարի հարցում համագործակցությունը։ Զարիֆը նախ շնորհավորել է Վրաստանին խորհրդարանական վերջին ընտրությունների առիթով, ապա կրկին Զուրաբիշվիլուն է փոխանցել Իրան այցելելու՝ նախագահ Հասան Ռոհանիի հրավերը։ Ապա անդրադարձել է երկողմ փոխհարաբերություններին ու համագործակցություններին, հույս հայտնել, որ դրանք տարբեր ոլորտներում կընդլայնվեն։ Այնուհետև նա քննարկման առարկա է դարձրել Վրաստանում իրանցիների խնդիրները և առաջին հերթին 600 տարանցային բեռնատար մեքենա գնած վարորդների համար առաջացած խնդիրը։ Բանն այն է, որ համավարակով պայմանավորված՝ Վրաստանն արգելել է բեռնափոխադրումը, ինչի պատճառով այդ վարորդները հարկադրված պարապուրդի են մատնվել՝ հայտնվելով տնտեսական ծանր վիճակում, մանավանդ որ ոմանք մեքենաները գնել են վարկերով։ Բացի այդ Զարիֆը հանդիպմանն արծարծել է նաև իրանցի գործարարների ու առևտրականների ներդրումների առնչությամբ Վրաստանի կառավարության ոչ թափանցիկ մոտեցումը՝ հույս հայտնելով, որ առաջ քաշված խնդիրները կարժանանան նախագահի ուշադրությանը և շուտափույթ լուծում կստանան[28]։

Հատկանշական է, որ  Զարիֆի այցի նախօրեին վրացական «Ռեզոնանս» օրաթերթում և «Ինտերպրես» գործակալությունում հրապարակվել էր Թբիլիսիում ԻԻՀ-ի դեսպան Աքբար Ղասեմիի նոթագրությունը, որտեղ նա քննարկման առարկա էր դարձրել տարածաշրջանի վերջին զարգացումների, երկկողմ փոխհարաբերությունների և ԻԻՀ ԱԳ նախարարի շրջայցի նպատակների հարցերը։ Նա, խիստ կարևորելով Զարիֆի շրջայցի նախաձեռնությունը, շեշտել է, թե տարածաշրջանի երկրների ղեկավարության հետ նրա քննարկումներն ու  կարծիքների փոխանակումը կարող են շրջադարձային լինել Հարավային Կովկասում խաղաղության ամրապնդման հարցում։ Ղասեմին, անդրադառնալով Արցախյան 44-օրյա պատերազմին, շեշտել է, որ այն առաջացրել է նոր փոփոխություններ, հատկապես նոր ճանապարհային  և էներգետիկ միջանցքների առումով, որոնք Իրան-Վարաստան, նաև այլ երկրների հետ համագործակցության համար ոսկյա հնարավորություն են ստեղծելու։ Նա հավելել է, որ առաջին փուլում դա կարող է լինել համագործակցության ու ինտեգրացման քառակողմ՝ 3+1 ձևաչափով՝ Իրան-Վրաստան-Հայաստան-Ադրբեջան, իսկ երկրորդ փուլում՝ 3+3 ձևաչափով[29]։ Ղասեմին նշել է նաև, որ չնայած վերջին շրջանում անհասկանալի պատճառներով Թեհրան-Թբիլիսի փոխհարաբերություններում նախկին աշխուժությունը բացակայում է, սակայն 30 տարվա ընթացքում քաղաքական, տնտեսական, գիտա-մշակութային և պաշտպանության ու անվտանգության ոլորտներում Իրան-Վրաստան 70 համաձայնագիր ու փոխըմբռնման հուշագիր  է ստորագրվել։

Ինչ վերաբերում է երկու երկրների միջև փոխհարաբերությունների ակտիվության թուլացմանը, ապա հարկ է նշել, որ այն գլխավորապես պայմանավորված է եղել ԱՄՆ-ում Թրամփի նախագահությամբ ու վերջինիս իրանյան քաղաքականությամբ՝ հաշվի առնելով ԱՄՆ-Վրաստան սերտ փոխհարաբերությունները։ Հետևաբար նրա հեռանալուց հետ դրանց ընդլայնման ու զարգացման համար, թերևս, լավ հնարավորություններ կստեղծվեն, մանավանդ, եթե ԱՄՆ-ը վերադառնա Իրան-5+1-ի համաձայնությանը։ 

Զարիֆը հանդիպել է նաև Վրաստանի վարչապետ Գիորգի Գախարիայի հետ, իսկ կորոնավիրուսով վարակված և մեկուսացած ԱԳ նախարար Դավիդ Զալկալիանիի հետ հեռախոսազրույց է ունեցել։ Այցի ավարտին Զարիֆն իր թվիթերյան էջում գրառման մեջ շեշտել է, որ Թբիլիսիում արդյունավետ բանակցություններ է ունեցել երկկողմ  փոխհարաբերությունների ընդլայնման և տարածաշրջանային համագործակցությունների, մասնավորապես Պարսից Ծոց-Սև ծով տարանցիկ ճանապարհի վերաբերյալ։

ԹՈՒՐՔԻԱ

Հունվարի 29-ին ԻԻՀ ԱԳ նախարարն իր շրջայցի եզրափակիչ փուլում ժամանել է Թուրքիա, որտեղ լրագրողներին հայտնել է, թե Իրանը ողջունում է Թուրքիայի նախագահի՝ 6-յակի համագործակցության առնչությամբ առաջարկած մեխանիզմները՝ ընդգծելով, որ 5 երկիր իր շրջայցը սկսել է թուրք բարեկամների հետ խորհրդակցելուց հետո[30]։ 

Թուրք-իրանական փոխհարաբերությունները, ինչպես բազմիցս նշել ենք, Իսլամական հեղափոխությունից հետո ընթացել են վայրիվերումներով։ Երկու երկրների փոխհարաբերություններում  վերջին անկումն արձանագրվել  էր 2020թ․ դեկտեմբերի 10-ին  Արցախյան պատերազմում հաղթանակից ոգեշնչված Էրդողանի «լիրիկական զեղումների» պատճառով։

Իրանցի կովկասագետ Բեհեշտիփուրը, այն գնահատելով չմտածված ու ոչ  ճիշտ, նշել է, որ այդպիսով հարվածի տակ էր հայտնվել երկու երկրների փոխառնչությունների սերտացումը, մինչդեռ կողմերն ունեն հսկայական շահեր[31]։ Նա, անդրադառնալով Զարիֆի՝ Թուրքիա կատարած այցին, նշել է, թե այն ոչ միայն կաջակցի երկու երկրների փոխհարաբերությունների սերտացմանը, այլև կնպաստի Իրան-Ադրբեջան փոխհարաբերություններին՝  Նախիջևանի առանցքայնությամբ։ Թեև շրջայցի առանցքային երկրները համարվել են Ռուսաստանն ու Ադրբեջանը, սակայն, ըստ երևույթին, Թեհրան-Անկարա փոխառնչություններում այն արձանագրել է միմյանց հանդեպ սիրո ու համերաշխության աննախադեպ վերելք։ Թուրքիայում Զարիֆի ու պաշտոնակցի՝ Մեվլութ Չաուշօղլուի հետ հանդիպմանը քննարկվել  են երկկողմ փոխհարաբերությունների, 6-յակի  համագործակցության,  ինչպեսև  Իրան-Իրաք-Թուրքիա և Իրան-Սիրիա-Թուրքիա եռակողմ ու միջազգային հարցեր։ Բանակցություններից հետո նրանք մասնակցել են համատեղ մամուլի ասուլիսի, որտեղ, ինչպես նշել են միջազգային ԶԼՄ-ները, նկատվել է ջերմ վերաբերմունք միմյանց հանդեպ, անգամ միմյանց դիմելիս Թուրքիայի ԱԳ նախարարը շարունակաբար դիմել է «բարեկամս, եղբայրս՝ Ջավադ Զարիֆ», իսկ վերջինս ասել է՝ «բարեկամս՝ Մեվլութ»[32] ։ Նույն աղբյուրի համաձայն՝ Զարիֆը հայտարարել է, թե Թուրքիայի ցանկությամբ է բանակցել տարածաշրջանի երկրների ղեկավարների հետ։ Ապա Զարիֆը համատեղ մամուլի ասուլիսին հայտնել է, որ այցելած 4 երկրի ղեկավարների հետ հանդիպումների մանրամասնությունները ներկայացրել է թուրք պաշտոնյաներին և վերջիներիս հետ բանակցությունների մասին տեղյակ է պահելու մյուս 4-ին։  Զարիֆը շեշտել է, թե անցյալը դրականորեն պետք է օգտագործել որպես երթուղի ապագայի և կառուցողականության համար՝ ընդգծելով, որ տնտեսական համագործակցության նպատակով հրադադարը պետք է ամրապնդվի։ Նա, կարևորելով երկկողմ փոխհարաբերությունները, նշել է, որ կողմերն ունեն ընդհանուր առաջնակարգ շահեր և  հույս հայտնել, որ Թրամփի հեռանալով՝ երկու երկրները հնարավորություն կստանան ընդլայնել փոխառնչությունները տարբեր՝ մասնավորապես տարանցիկության ու էներգետիկայի ոլորտներում[33]։ Զարիֆը շեշտել է, որ դժվարին օրերին երկու բարեկամ երկրները միմյանց կողքին են եղել։ Թերևս սա ակնհայտ էր 2016թ․ Թուրքիայում հեղաշրջման ժամանակ Իրանի էական աջակցությանը։

Չաուշօղլուն համատեղ մամուլի ասուլիսում նախ հույս է հայտնել, որ Բայդենի կառավարությունը կվերադառնա Իրան-5+1-ի համաձայնությանը, ապա մանրամասնելով Զարիֆի հետ հանդիպմանը քննարկված հարցերը՝ նշել է, որ օրակարգում են եղել Սիրիայում տիրող իրավիճակը, Ժնևում Սիրիայի Սահմանադրության կոմիտեի 5-րդ նստաշրջանը, Իրաքի, Ծոցի և Հարավային Կովկասի երկրների հարցերը։

Հատկանշական է, որ «եղբայր» երկրի ԶԼՄ-ները, իսկ կոնկրետ այս դեպքում Անկարայի տեսակետներն արտահայտող Անադոլու գործակալությունը Պարսից Ծոցի փոխարեն «Ծոց» բառն է օգտագործել, այն դեպքում, երբ Իրանը խիստ զգայուն է այդ հարցի նկատմամբ։ Ըստ նշյալ գործակալության՝ Չաուշօղլուն, անդրադառնալով Հարավային Կովկասում 3+3 ձևաչափի համագործակցության ձևավորման մեխանիզմներին, ինչը Զարիֆի Թուրքիա կատարած այցի բուն նպատակն էր, նշել է, թե այժմ այնտեղ հրադադար է հաստատվել, և բոլորը ձգտում են, որ կայուն լինի [34]։

 Ինչպես նկատելի է, Իրանը խոսում է 6-յակի հարթակով համագործակցության մասին, Թուրքիան՝ 3+3-ի, իսկ ի՞նչ տարբերություն կա Զարիֆի առաջարկած 6-յակի և թուրքական կողմի 3+3-ի ձևաչափերի միջև։ Ըստ իրանական կողմի՝ 6-յակի ձևաչափով համագործակցությունը միասնություն է՝ Իրանի, Թուրքիայի, Ռուսաստանի, Ադրբեջանի, Հայաստանի և Վրաստանի մասնակցությամբ, մինչդեռ Չաուշօղլուն լրագրողներին բացատրել է 3+3 ձևաչափի էությունը՝ շեշտելով, որ 6-յակը համագործակցելու է 3+3-ի ձևաչափով, ինչը նշանակում է՝ մի կողմում լինելու են Իրանը, Հայաստանը և Վրաստանը, մյուսում՝ Թուրքիան, Ռուսաստանն ու Ադրբեջանը։ Իրանական կողմը նշում է, թե նման բաժանումը խոսում է այն մասին, որ Անկարան մոտ ապագայում Հայաստանի հետ փոխհարաբերությունները բնականոնացնելու հույսեր չունի, այդ պատճառով էլ գերադասում է բազմակողմանի համագործակցության մեջ Հայաստանին տեսնել Իրանի կողքին[35]։

Չաուշօղլուն համատեղ մամուլի ասուլիսին խստորեն արժևորել է Իրանի մասնակցությամբ  եռակողմ՝ Թուրքիա-Իրան-Ադրբեջան և քառակողմ՝ Թուրքիա-Իրան-Ադրբեջան-Վրաստան ձևաչափերով համագործակցությունները և շեշտել, որ այժմ ջանքեր են գործադրվում մշակել նոր եռակողմ՝ Թուրքիա-Իրան-Աֆղանստան ձևաչափով  համագործակցության մեխանիզմ։ Բանն այն է, որ Պակիստանի հետ եռամիասնություն ձևավորելուց հետո վերջինիս հետ սերտ ու ծավալուն հաղորդակցման լավագույն  տարբերակն Իրանով անցնող ճանապարհն է։ Թերևս նաև այս հանգամանքով է պայմանավորված Անկարայի ակնհայտ «եղբայրական» ջերմությունը, որպեսզի Թեհրանը բարեհաճ գտնվի այդ հաղորդակցության ճանապարհը տրամադրելու հարցում։ Մանավանդ, որ Իրանի աչքից հազիվ թե վրիպեր Թուրքիայի և Ադրբեջանի անթաքույց ու բուռն հրճվանքն Ադրբեջան-Հայաստան-Նախիջևան «միջանցքի» առնչությամբ, այնուհետև դա պատեհ ու անպատեհ ի ցույց դնելն աշխարհին ու Իրանին, որը ոչ միայն թուրքական աշխարհի միասնությունն է ապահովում, այլև դրա արդյունքում Իրանը որպես տարանցիկ երկիր լիովին կորցնում է իր նշանակությունը թուրք-ադրբեջանական և նաև Ադրբեջան-Նախիջևան հաղորդակցման համար։ Այս առիթով էլ Զարիֆը հայտարարել է, թե Աֆղանստանի  կառավարությունն առաջարկել է մոտ ապագայում իրականացնել Իրան-Թուրքիա-Աֆղանստան եռակողմ հանդիպում։ Հավելենք, որ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել նաև ԱԳ նախարարների մակարդակով Իրան-Թուրքիա-Ադրբեջան՝ առաջիկայում Թեհրանում  տեղի ունենալիք եռակողմ հանդիպման մասին։ Զարիֆը նաև 2-ժամյա դռնփակ հանդիպում է ունեցել  Էրդողանի հետ։

ԻԻՀ ԱԳ նախարարը հունվարի 30-ին այցելել է Նախիջևանի ինքնավար Հանրապետություն և տեղական իշխանությունների հետ քննարկել տարանցիկության ու այդ ոլորտում համագործակցության հարցեր և վերադարձել Իրան։

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Տարածաշրջանի երեք գերտերությունները՝ Ռուսաստանը, Իրանը և Թուրքիան, ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո Հարավային Կովկասի նորանկախ երկրներում՝ Հայաստանում, Ադրբեջանում ու Վրաստանում, մրցակցել են իրենց ազդեցությունը տարածելու համար, իսկ թե յուրաքանչյուրին ինչքանով է հաջողվել, այլ հարց է։ Սակայն ակնհայտ է, որ Արցախյան վերջին պատերազմից հետո Իրանը ոչ միայն դուրս է մնացել Հարավային Կովկասի զարգացումներից, այլև այդ երկրի տնտեսական ու անվտանգային շահերը հայտնվել են հարվածի տակ նախ Հայաստան-Իրան սահմանի անձեռնմխելիությանը սպառնացող «Մեղրիի միջացքի» առումով, ապա տարանցիկության շահերի տեսանկյունից։ Ավելին, Իսլամաբադյան եռամիասնության ձևավորումից հետո տպավորություն էր ստեղծվել, թե  Ադրբեջանի «ազատագրված» տարածքների կառուցապատման 15-20 միլիարդ դոլար արժողությամբ նախագծում հնարավոր է, որ Իրանը զրկվի պատշաճ տեղ ունենալու հնարավորությունից՝ չնայած պատերազմի ընթացքում ԻԻՀ-ը հստակ ադրբեջանամետ դիրքորոշում էր որդեգրել։

Իրադարձությունների նման ընթացքով, նաև այլ հանգամանքներով պայմանավորված՝ Թեհրանը, տարածաշրջանում քաղաքական ակտիվություն դրսևորելու նպատակով ողջունելով թուրքական կողմի (Անկարա-Բաքու) 3+3-ի համագործակցության առաջարկը, ինչը թուրքական կողմը դիտում է որպես Իրան-Հայաստան-Վրաստան + Ռուսաստան-Ադրբեջան-Թուրքիա 6-յակի համագործակցություն, հանդես եկավ այն խորացնելու ու սերտացնելու նախաձեռնությամբ՝ 6-յակի կամ Ռուսաստան-Թուրքիա-Իրան + Հայաստան-Վրաստան-Ադրբեջան համագործակցության միություն ստեղծելու առաջարկությամբ։ Ուստի համավարակի պայմաններում, երբ զգալիորեն կրճատվում են այցելությունները, առավել ևս շրջայցը, Իրանի ԱԳ նախարար Զարիֆը հիշյալ նախաձեռնության և Ղարաբաղյան հարցի վերջնական լուծմանն աջակցելու ու տարածաշրջանում կայունությանն ու տևական խաղաղությանը նպաստելու նպատակով  շրջայց է կատարել 5 երկրում։ Այլ կերպ ասած՝ շրջայցի գլխավոր նպատակը տարածաշրջանում տևական խաղաղությանն ու կայունությանը նպաստելն է հայտարարվել, ինչը պետք է իրականացվի տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցությունների ընդլայնման ճանապարհով հիշյալ նախաձեռնության շրջանակներում: Սակայն զարգացումների նման հեռանկարը  չբացառելով հանդերձ՝ հարկ է նշել, որ ի սկզբանե ենթադրելի էր, որ նշյալ նախաձեռնության երկու տարբերակներն էլ դատապարտված են ձախողման։ Քանզի պատմական փորձն ապացուցել է, որ առանց քաղաքական հարցերի կարգավորման տնտեսական փոխհարաբերությունների զարգացումը, առավել ևս համագործակցությունն ու ինտեգրումը գրեթե բացառվում են։ Դա է վկայում անցյալ դարի 90-ականների կեսերին ԱՄՆ գլխավորությամբ այդօրինակ նախագծի իրագործումն արաբական երկրների ու Իսրայելի մասնակցությամբ, ինչը երկրորդ-երրորդ  քայլից հետո ձախողվեց։ Մինչդեռ այժմ Իսրայելի հետ դիվանագիտական փոխհարաբերություններ հաստատած արաբական որոշ երկրների դեպքում տնտեսական համագործակցությունն առանց ջանքերի է տեղի ունենում, իսկ 6-յակի որոշ անդամների միջև առկա են լուրջ խնդիրներ, անգամ կողմնորոշման առումով։

Այս առումով  լավ օրինակ է նաև 1992թ․ հիմնադրված «Սևծովյան տնտեսական համագործակցություն» կազմակերպության ճակատագիրը, որի 11 անդամներից շատերը, այդ թվում՝  Հայաստանը՝ Թուրքիայի ու Ադրբեջանի հետ, Վրաստանը՝ Ռուսաստանի և այլն, տարաձայնություններ ունեին, որից միայն մի գրասենյակ է մնացել Ստամբուլում։

Ավելին, Զարիֆի վերոնշյալ նախաձեռնության մասին խոսելիս Թբիլիսիում Իրանի դեսպանը նախնական տարբերակով վկայակոչել էր քառյակի ձևաչափը, ապա ընդլայնել։ Իսկ Զարիֆը, Լավրովի հետ համատեղ մամուլի ասուլիսի ժամանակ անվտանգության առումով անհրաժեշտ համարելով Ղարաբաղի հարցի լուծումը, առանցքային է համարել  6-յակի կամ 5-յակի համագործակցության հարցը բանակցություններում։ Վերը նշվածից կարելի է ենթադրել, որ նախաձեռնությունը, թերևս, վերը նշված հանգամանքներով պայմանավորած, հընթացս ճաքեր է տվել այդ քայլը ձեռնարկողների կողմից։ Ահա թե ինչու հստակ կարելի է նշել, որ Զարիֆի շրջայցն այս առումով հաջողություն չի արձանագրել։ Նշենք, որ, ըստ երևույթին, հյուրընկալող երկրների ղեկավարներից միայն Հայաստանի վարչապետն է կարևորել այդ թեմայով բանակցությունները։

Սակայն Զարիֆի շրջայցի ընթացքում բանակցությունները երկկողմ  փոխհարաբերությունների շուրջ հիմնականում հաջողված են, կարելի է ասել, որ ընթացել են ըստ այն ծրագրերի ու նպատակների, որոնք իր առջև դրել էր Իրանի ԱԳ նախարարը։ Ադրբեջանում պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել «ազատագրված», մասնավորապես սահմանակից տարածքներում կառուցապատմանն Իրանի մասնակցության մասին, որտեղ կարող էին աշխատել այլ երկրների, օրինակ, Իսրայելի ընկերությունները։

Բաքվում դա Զարիֆի գլխավոր նպատակն էր։ Ռուսաստանում ստորագրվել է կարևոր համաձայնություն և լուծվել կորոնավիրուսի պատվաստանյութ գնելու հարցը։ Կառուցողական երկխոսություն է տեղի ունեցել նաև այլ կարևոր հարցերի շուրջ։ Հայաստանում որևէ հստակ նպատակային ծրագիր չի եղել, իսկ փոխհարաբերությունները գնահատվել են օրինակելի։ Թբիլիսիում ևս բանակցությունները եղել են կոնկրետ հարցերի շուրջ և Իրանի ԱԳ նախարարի գնահատմամբ՝ կառուցողական։ Թուրքիայում, որտեղ կայացել է դռնփակ քննարկում Էրդողանի հետ, այցն ընթացել է ըստ ծրագրի, պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել  բազմակողմ մի քանի հանդիպումների մասին։

Էմմա Բեգիջանյան

Իրանագետ, ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1] Իրանի տարածաշրջանային այցի դրդապատճառները, http://vaghayedaily.ir/fa/news/15299

[2] Մոհամեդ Ջավադ Զարիֆի տարածաշրջանային շրջայցից Իրանի նպատակները, https://www.radiofarda.com/a/31069651.html

[3] Զարիֆն ինչո՞ւ է այցելում Կովկաս, Ռուսաստան և Թուրքիա

[4] Զարիֆն ինչո՞ւ է այցելում Կովկաս, Ռուսաստան և Թուրքիա

[5] … Իրանը Ղարաբաղում խոշոր պարտվո՞ղ, http://www.hhpress.am/index.php?sub=hodv&hodv=20201119_4&flag=am

[6] Ավարտվե՞լ է Իրան-Թուրքիա դիվանագիտական պատերազմը, http://www.hhpress.am/index.php?sub=hodv&hodv=20201215_7&flag=am

[7] «Եղբայրական» եռամիասնություն, http://www.hhpress.am/index.php?sub=hodv&hodv=20210119_8&

[8] Իրանի միջուկային գործարքին վերադառնալը ռազմավարական սխալ է

[9] Իսրայելի պաշտպանության ուժերի հրամանատարը հայտնել է, թե կարգադրել է, որ Իրանի միջուկային օբյեկտները չեզոքացնելու նոր պլաներ մշակեն, https://fa.timesofisrael.com/رئیس-ارتش-اسرائیل-می-گوید-برای-خنثی-کرد

[10] Թեհրանը մերժել է Սաուդյան Արաբիայի մասնակցությունն «Իրան-5+1»-ի բանակցություններին․ Ֆրանսիայի ցանկությունը, https://www.radiofarda.com/a/khatibzadeh/31077672.html

[11] Ղարաբաղի առնչությամբ Իրանի առաջարկության՝ Հայաստանի մերժման պատճառները

[12] Զարիֆի դիվանագիտական այցը Հարավային Կովկաս ռազմավարական գործունեության նոր սկիզբ է

[13] 3+3-ի համագործակցությունը Զարիֆի շրջայցի տեսլականն է

[14] Իրանի ԱԳ նախարարի շրջայցը Հարավային Կովկաս, Ռուսաստան և Թուրքիա․ որո՞նք են Զարիֆի նպատակները

[15] Զարիֆի նպատակներն Ադրբեջան, Ռուսաստան, Հայաստան, Վրաստան և Թուրքիա այցելություններից                 

[16] Զարիֆ․ Թուրք բարեկամների հետ խորհրդակցելով եմ սկսել 5 երկրներ այցելություններս

[17] Տարածաշրջանային շրջայց կատարելու Իրանի դրդապատճառները

[18] Ղարաբաղի առնչությամբ Իրանի առաջարկության՝ Հայաստանի մերժման պատճառները

[19] Զարիֆի այցը Բաքու ընդգծում է երկկողմ ու տարածաշրջանային փոխհարաբերությունների ընդլայնման նշանակությունը, https://farsi.iranpress.com/iran-i192806

[20] Իրանի նպատակները Մոհամեդ Ջավադ Զարիֆի տարածաշրջանային այցելություններից, https://www.radiofarda.com/a/31069651.html

[21] Զարիֆն ի՞նչ է փնտրում կովկասյան տարածաշրջան այցելելով

22 Non-Proliferation Treaty՝ Միջուկային զենքի չտարածման մասին պայմանագիր։

[23] 3+3-ի համագործակցությունն ու Զարիֆի տարածաշրջանային շրջայցի հեռնակարները

[24] Զարիֆ․ Եթե սահմանափակումները չեղարկվեն, Թեհրանը, հաստատված օրենքի համաձայն,  կասեցնելու է NPT իրականացումը

[25] Լավրով-Զարիֆ այս օրվա բանակցությունների առանցքային թեման JCPOA-ը և Ղարաբաղի հարցերն են

[26] Զարիֆի ուղևորությունն Ադրբեջան և հադիպումներն այդ երկրի նախագահ և ԱԳ նախարարի հետ

[27] Զարիֆ․ Մեր փոխհարաբերությունները Հայաստանի հետ շատ ջերմ ու մտերիմ են

[28] Մեր երկրի ԱԳ նախարար Մոհամեդ Ջավադ Զարիֆի հանդիպումը Վրաստանի նախագահ Սալոմե Զուրաբիշվիլու հետ և  նրա բանակցությունը

[29] Զարիֆի տարածաշրջանային շրջայցը  և Կովկասի  համար  ստեղծված զարգացման ու բարօրության հրաշալի հնարավորությունները

[30] Զարիֆ․ Ես 5 երկիր իմ շրջայցը սկսել եմ թուրք բարեկամներիս հետ խորհրդակցելուց հետո

[31] 3+3-ի համագործակցությունն ու Զարիֆի տարածաշրջանային շրջայցի հեռնակարները

[32] Ի՞նչ արդյունքներ են ունեցել Զարիֆի այցելությունները կովկասյան երկրներ, Ռուսաստան և Թուրքիա

[33] Զարիֆ․ Ես 5 երկիր իմ շրջայցը սկսել եմ թուրք բարեկամներիս հետ խորհրդակցելուց հետո

[34] Չաուշօղլու․ Հուսանք, որ ԱՄՆ-ը կվերադառնա JCPOA, և Իրանի դեմ սահմանափակումները կչեղարկվեն

[35] Հայացք Զարիֆի՝ Թուրքիա կատարած այցին, 6-յակի՞, թե 3+3-ի համագործակցություն

Նկարը` © IFP \ Մոհամադ Ջավադ Զարիֆ

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Պերսեպոլիսի մոտ հայտնաբերվել են Կյուրոս Մեծի դարպասները

Իրանաիտալական հնագիտական արշավախումբը 10 տարվա հետազոտություններից հետո ապացուցել է, որ «Պարդիս Պարսեի» դարպասները ստեղծվել են Աքեմենյանների արքայատոհմի հիմնադիր Կյուրոս Մեծի հրամանով:

Հետազոտողների կարծիքով` «Պարդիս Պարսեի» հանդիսավոր դարպասները շահագործման են հանձնվել Կյուրոս Մեծի որդու` Կամբյուսեսի օրոք: Իրանաիտալական հնագիտական արշավախումբը Պյեր Ֆրանչեսկոյի (Բոլոնիայի համալսարան) և Ալիռեզա Ասկարի Չավերդիի (Շիրազի համալսարան) ղեկավարությամբ 10 տարում (2010-2020թթ.) մեծ քանակությամբ հնագիտական վավերագրեր են հայտնաբերել:

Հայտնաբերված դարպասները գտնվում են Պերսեպոլսից 3 կմ հեռավորության վրա: Դարպասներն ունեցել են 30 մետր լայնություն, 40 մետր երկարություն և 12 մետր բարձրություն: Կառույցի կենտրոնում գտնվել է միջանցքը, որն իրենից ներկայացրել է ուղղանկունաձև սենյակ` 8×12 մետր չափերով: Ներսում 4 աթոռ է հայտնաբերվել: Կենտրոնական միջանցքը երկու կողմերից դուրս է եկել դեպի Աքեմենյանների կամպուս:

Ալիռեզա Չավերդին նշել է, որ պատմական վավերագրերը և կառույցի դիմերեսի հարդարման համար կիրառված շինանյութերը ցույց են տալիս, որ դարպասները կառուցվել են մ.թ.ա. 539 թվականին` Կյուրոս Մեծի հրամանով Բաբելոնը նվաճելու պատվին:

Նկարը` © IRNA \ Կյուրոս Մեծի դարպասները, հնագիտական պեղումներ

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Հայաստան-Իրան էներգահաղորդման 3-րդ գիծը կշահագործվի այս տարվա առաջին կեսին

Իրանի Իսլամական Հանրապետության էներգետիկայի նախարար Ռեզա Արդաքանյանը հայտնել է, որ Հայաստանի և Իրանի միջև էներգահաղորդման երրորդ գիծն ընթացիկ տարվա առաջին կեսին շահագործման կհանձնվի:

Նախարար Արդաքանյանը նշել է, որ Հայաստանի Հանրապետության էկոնոմիկայի նախարար Վահան Քերոբյանի հետ հանդիպման ժամանակ քննարկվել են երկու երկրների միջև էներգահաղորդման երրորդ գծի կառուցման ավարտին վերաբերող հարցեր:

Հիշեցնենք, որ կորոնավիրուսի համավարակի պատճառով շինարարական աշխատանքները դադարեցվել էին:

Telegram

Հայաստանի և Իրանի միջև առևտրաշրջանառությունը կհասնի 1 մլրդ դոլարի

Հայաստանի Հանրապետության էկոնոմիկայի նախարարի գլխավորած պատվիրակությունը երկկողմ առևտրատնտեսական համագործակցության զարգացման հեռանկարները քննարկելու նպատակով գտնվում է Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում: Նախարար Վահան Քերոբյանը հայտարարել է, որ Հայաստանի և Իրանի միջև առևտրաշրջանառությունը հաջորդ 6 ամիսների ընթացքում կհասնի 1 մլրդ դոլարի:

Իրանի Սպահանի նահանգապետ Աբաս Ռեզայիի հետ հանդիպման ժամանակ Քերոբյանը նշել է, որ Իրանում մեծ հնարավորություններ կան, և հույս է հայտնել, որ երկու երկրների միջև կապերը կընդլայնվեն ու կխորանան: Նախարարը կարևորել է ոչ միայն առևտրի, այլև համատեղ արտադրության զարգացման անհրաժեշտությունը:

Քերոբյանի խոսքով, իրանական աղբյուրի փոխանցմամբ, բացի ԵԱՏՄ-ից, Իրանն ու Հայաստանը մտադիր են իրենց արտադրանքը երրորդ երկրներ արտահանել: Նախարարը հայտնել է նաև, որ նախորդ տարի Հայաստանի և Իրանի միջև առևտրաշրջանառությունը հասել է 400 մլն դոլարի:

Telegram

Իրանի ԱԳՆ-ն հունվարի 27-ին կայցելի Հայաստան

ՀՀ ԱԳՆ մամուլի խոսնակ Աննա Նաղդալյանը հայտնել է, որ Իրանի արտաքին գործերի նախարար Մոհամմադ Ջավադ Զարիֆը հունվարի 27-ին կայցելի Հայաստան:

Ավելի վաղ հաղորդվել էր, որ Իրանի արտաքին գործերի նախարար Մոհամադ Ջավադ Զարիֆը հաջորդ շաբաթ այցելելու է Երևան, Մոսկվա, Բաքու, Թբիլիսի: Հայտնի է, որ այցը Բաքու նախատեսված է հունվարի 24-ին, Մոսկվա` հունվարի 26-ին:

Միացեք մեր Telegram ալիքին