ՀՀ սահմանադրական արդարադատության կառուցակարգերը և դրանց բարեփոխման ուղիները

ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ, իրավագետ Արտաշես Խալաթյանի հետազոտությունը:

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐԱԴԱՏՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Սահմանադրական արդարադատությունն իրավական պետության կարևորագույն գործառույթներից է, որը կոչված է ապահովել երկրում Սահմանադրության գերակայությունը, իրավական անվտանգությունը, պահպանել իշխանությունների տարանջատման սահմանադրական հաշվեկշիռը և մարդու իրավունքների ու ազատությունների արդյունավետ պաշտպանությունը՝ նպաստելով հասարակական հարաբերությունների շարունակական սահմանադրականացմանն ու հասարակության արժեբանության բարեփոխմանը։

Սահմանադրական արդարադատությունը կամ դատական սահմանադրական վերահսկողությունը (judicial review) Սահմանադրության գերակայության ապահովման առանցքային, սակայն ոչ միակ ինստիտուտն է։ Այն կազմում է սահմանադրական վերահսկողության ընդհանուր համակարգի օղակներից մեկը՝ ի թիվս խորհրդարանի, կառավարության, գործադիր իշխանության այլ մարմինների, դատարանների, տեղական ինքնակառավարման մարմինների։

Կարելի է վստահորեն պնդել, որ սահմանադրական վերահսկողությունը պետաիշխանական ողջ համակարգին բնորոշ գործառույթ է, որը ենթադրում է Սահմանադրության կիրառման, իշխանական մարմինների վարքագծի սահմանադրականության փոխադարձ մոնիթորինգի, իրավական համակարգի՝ Սահմանադրության նորմերին համապատասխանության վերաբերյալ տեղեկատվության հավաքման, ստուգման և համապատասխան միջոցների ու միջոցառումների ձեռնարկման մշտական գործընթաց` միտված ժողովրդավարական և իրավական պետությանը համահունչ մարդակենտրոն հասարակական-քաղաքական համակարգի կայացմանը[1]։

Միով բանիվ, սահմանադրական վերահսկողության համակարգի կենտրոնական սուբյեկտը դատական իշխանությունն է, որի շրջանակում գործող դատական մարմինների լիազորությունները սահմանադրության գերակայության ապահովման գործում կախված են նրանից, թե սահմանադրական վերահսկողության համակարգի որ տեսակն է գործում տվյալ երկրում։

Սահմանադրական վերահսկողության համակարգի բնույթը պայմանավորված է նրանով, թե սահմանադրական արդարադատության գործառույթն ինչպես է կազմակերպված, այն է՝ որ դատարանն է լիազորված իրականացնել սահմանադրական արդարադատություն և իրավական ինչ գործիքակազմով։

Ըստ այդմ, գոյություն ունեն սահմանադրական արդարադատության երկու հիմնական մոդելներ՝ ամերիկյան և մայրցամաքային:

Ամերիկյան մոդելը սահմանադրական արդարադատության ժամանակակից առաջին մոդելն է, որն ի հայտ է եկել ԱՄՆ-ում 1803թ․, երբ ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանը կայացրեց իր հայտնի նախադեպային որոշումն «Ուիլյամ Մերբերին ընդդեմ Մեդիսոնի» գործով, որով հակասահմանադրական ճանաչվեց 1789թ․ Կոնգրեսի ընդունած դատավարական ակտի այն մասը, որը վերաբերում էր ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանին վերապահված լիազորություններին։

Նշված որոշումը սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի հայեցակարգային հիմքն է, որի  առնչությամբ թևավոր է դարձել ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանի նախագահ Ջոն Մարշալի այս խոսքը․ «Միայն և միայն դատական ճյուղի պարտականությունն է ասել, թե ինչ է իրենից ներկայացնում օրենքը։ Սահմանադրությանն անհամատեղելի օրենքն անվավեր է[2]¦:

Ինչպես երևում է վերը մեջբերվածից, սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի էությունն այն է, որ սահմանադրական արդարադատության գործառույթն իրականացնում են ընդհանուր իրավասության դատարանները՝ սովորական դատավարական ընթացակարգով։ Վերջիններս նորմատիվ իրավական ակտի կամ իրավական առանձին նորմի սահմանադրականության հարցը քննարկում են իրենց վարույթում գտնվող կոնկրետ գործի շրջանակներում և միայն վերաբերելի իրավական ակտերի կամ պետական մարմնի՝ գործին վերաբերող վարքագծի առնչությամբ։

Նշված մոդելի շրջանակներում տարբերակվում է սահմանադրական արդարադատության երկու տարատեսակ՝ երբ սահմանադրական արդարադատությունն իրականացվում է միայն բարձրագույն դատական ատյանի կողմից, և երբ սահմանադրական-դատական վերահսկողություն իրականացնում են բոլոր ատյանների դատարանները, սակայն բողոքարկման դեպքում վերջնական է բարձրագույն դատարանի որոշումը։

Սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելն ԱՄՆ-ից բացի գործում է նաև Արգենտինայում, Մեքսիկայում, Բոլիվիայում, Բրազիլիայում, Կոլումբիայում, Նիկարագուայում, Դանիայում, Նորվեգիայում, Շվեդիայում, Ավստրալիայում, Կանադայում, Նոր Զելանդիայում, Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետությունում, Գանայում, Ճապոնիայում, Հնդկաստանում, Մալազիայում և մի շարք այլ երկրներում։

Ընդհանուր իրավասության բոլոր ատյանների դատարանների կողմից սահմանադրական արդարադատություն իրականացվում է ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում Դանիայում, Նորվեգիայում, Շվեդիայում և այլ երկրներում:

Էստոնիայում գործում է հիբրիդային համակարգ, որի պայմաններում սահմանադրական արդարադատության կենտրոնական մարմինը գերագույն դատարանն է, սակայն որոշակի լիազորություններ ունեն նաև ստորադաս դատարանները։

Սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի հիմնական գործառնական առանձնահատկություններն են՝

1․ սահմանադրական-դատական վերահսկողության առարկա են բոլոր տեսակի նորմատիվ իրավական ակտերը՝ օրենքներից մինչև գերատեսչական ակտեր,

2․ սահմանադրական արդարադատությունը տարածվում է ոչ միայն նորմատիվ իրավական ակտերի, այլև պետական մարմինների գործողությունների կամ անգործության վրա,

3․ տվյալ ակտի կամ վարքագծի սահմանադրականության հարցը դատարանը քննում է ոչ թե ի պաշտոնե (ex officio), այլ երբ դատավարության մասնակիցն այդ հարցով պատշաճ կարգով դիմում է դատարանին,

4․ ամերիկյան համակարգի այն երկրներում, որտեղ սահմանադրական արդարադատություն իրացնում են բոլոր ատյանների դատարանները, սահմանադրական հարցերով դատական ակտերը կարող են բողոքարկվել ընդհանուր կարգով, և վերջնական՝ անբողոքարկելի որոշում կարող է կայացնել միայն ԱՄՆ-ի գերագույն դատարանը[3], (Կարող ենք եզրահանգել, որ այս դեպքում գործ ունենք սահմանադրական արդարադատության ապակենտրոնացված համակարգի հետ, երբ նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության հարցի լուծման իրավասությունը տեղաբաշխված է դատական իշխանության համակարգի տարբեր սեգմենտների միջև՝ այս խնդրի հետ կապված՝ դրա յուրաքանչյուր օղակին վերապահելով իր կարգավիճակին համապատասխանող լիազորություններ:),

5․ այս մոդելի շրջանակներում դատարանն իրավասու չէ անվավեր ճանաչել օրենքը, այլ նորմատիվ իրավական ակտը կամ դրա որևէ դրույթ, սակայն վերջիններս գործում են այն մեկնաբանությունների շրջանակում, որը տրվել է դատարանի կողմից[4]։

Սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի հայեցակարգային հիմունքները սերտորեն կապված են անգլո-սաքսոնական իրավական համակարգի ավանդույթների հետ՝ նախադեպային իրավունքի (stare decisis) բազմադարյա գոյություն, պետաիշխանական համակարգում դատական իշխանության մեծ ազդեցություն և հանրային հեղինակություն, դատարանների կողմից նորմաստեղծման գործառույթի իրականացում, սահմանադրական կարգի պահպանման հարցում դատարանների առանձնահատուկ առաքելություն և այլն։

Դատարանների այս յուրահատուկ կարգավիճակն ու ընդարձակ լիազորությունները պայմանավորված են նաև օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների գործունեության օրակարգի ձևավորման և իրականացման նկատմամբ դատական վերահսկողության կառուցակարգերի առկայությամբ։

Հատկանշական է նաև, որ անգլո-սաքսոնական սահմանադրական իրավունքում «քաղաքականություն» եզրույթն ունի որոշակիորեն յուրահատուկ իմաստ։ Մասնավորապես, տարբերակվում են «policy» և «politics» եզրույթները։ Առաջինը վերաբերում է պետության քաղաքականությանը՝ որպես հանրային իշխանության իրականացում և մարդու իրավունքների ու հանրային շահի հետ կապված հարցերի լուծում, իսկ երկրորդը քաղաքականությունն է՝ նեղ իմաստով, այն է՝ կուսակցական գործունեությունն ու քաղաքական գործունեությունը՝ որպես մասնագիտության տեսակ[5]։

Ըստ այդմ, ԱՄՆ-ում և որոշ չափով սահմանադրական վերահսկողության ամերիկյան մոդելի այլ երկրներում դատարանները չեն խուսափում պետության քաղաքական օրակարգի (policy agenda) ոչ միատեսակ և ժողովրդի կողմից ձևավորվող իշխանության ճյուղերի շահերին առնչվող հարցերի և գործերի քննությունից ու որոշումների կայացումից՝ ներառյալ օրենքների և այլ նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության քննարկումը և այդ համատեքստում նոր իրավական կանոնների ստեղծումը։

Մյուս կողմից, այս մոդելի պայմաններում դատարանները պահպանում են քաղաքական չեզոքություն՝ չներքաշվելով կուսակցական պայքարի մեջ, քանի որ պետական իշխանության մարմինների ակտերի սահմանադրականությունը քննարկում են ոչ թե վերացական, այլ կոնկրետ վերահսկողության միջոցով, այն է՝ որոշակի դատական գործի շրջանակներում՝ պարտադիր կարգով քննության առնելով դատավարության համապատասխան կողմի շահագրգռվածությունը տվյալ իրավական նորմի կամ նորմատիվ իրավական ակտի, ինչպես նաև պետական մարմնի վարքագծի սահմանադրականության քննարկման մեջ: Հակառակ պարագայում գործնականում անխուսափելի է ուղղակի կամ անուղղակի առճակատումն օրենսդիր կամ գործադիր իշխանության, իսկ հաճախ նաև այդ երկուսի հետ, քանի որ Սահմանադրական դատարանը կամա թե ակամա ներքաշվում է ժողովրդի կողմից ձևավորված՝ իշխանության, այսպես կոչված, քաղաքական ճյուղերի գործունեության ոլորտ՝ a priori իրավական գնահատական տալով քաղաքական գործունեության իրավական միջոց հանդիսացող նորմատիվ ակտերին՝ անկախ կոնկրետ անձի կոնկրետ իրավունքն առերևույթ խախտված լինելու հանգամանքից[6]:

Կարևոր է նաև արձանագրել, որ սահմանադրական վերահսկողության ամերիկյան համակարգն ապահովում է դատական իշխանության ամբողջական ներգրավումը սահմանադրության գերակայության երաշխավորման գործընթացում, ինչը թույլ է տալիս խուսափել որևէ դատական ատյանի «մենաշնորհից» և դատական համակարգի բոլոր օղակներին հավասարակշռված լիազորություններ տրամադրել իրավական համակարգի սահմանադրականության գնահատման հարցում։

Ավելին՝ դատական-սահմանադրական վերահսկողությունը կատարվում է առավել ժողովրդավարական և որակյալ կերպով, քանի որ իրացվում է դատական քննության ընդհանուր կանոններով, մրցակցային դատավարությունը և դատական ակտի բողոքարկման հնարավորությունը թույլ են տալիս արդյունավետորեն պաշտպանել դատավարության մասնակիցների շահերը, իրականացնել սահմանադրության գերակայության համընդգրկուն և որակյալ ապահովումն այդ թվում դատական ակտերի բողոքարկման և վերանայման միջոցով։ Արդյունքում սահմանադրության մեկնաբանման և նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության որոշման հարցում դատական սխալի հնարավորությունն էապես  նվազում է։

Սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգը սկիզբ է առել 1920թ․, երբ Ավստրիայում հիմնադրվեց սահմանադրական արդարադատության առաջին մասնագիտացված մարմինը։

Մայրցամաքային համակարգն ունի կենտրոնացված բնույթ այն իմաստով, որ սահմանադրական-դատական վերահսկողության լիազորությունը պատկանում է մեկ առանձին պետական ինստիտուտի, որը, կախված տարբեր երկրների իրավական համակարգերից, ունի կամ չունի դատարանի կարգավիճակ։ Օրինակ, Ավստրիայում, Գերմանիայում, Ռուսաստանում, Վրաստանում և այլ երկրներում սահմանադրական վերահսկողության բարձրագույն մարմինն ունի դատարանի կարգավիճակ[7]։ Հայաստանում սահմանադրական դատարանը ևս մտնում է դատական իշխանության համակարգի մեջ։ Մինչդեռ Ֆրանսիայում Սահմանադրական խորհուրդը դասական իմաստով դատական համակարգի մաս չէ, նույն իրավիճակն է նաև Իտալիայում, Իսպանիայում, Լեհաստանում և այլուր[8]։

Սահմանադրական արդարադատության այս համակարգի առանձնահատկություններից մեկն է նաև դատական վերանայման եղանակների բնույթը՝ հետագա վերացական վերահսկողություն, այն է՝ գործող նորմատիվ իրավական ակտի կամ դրա առանձին դրույթների սահմանադրականության ստուգում, նախնական վերացական վերահսկողություն՝ նորմատիվ ակտի նախագծի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանության քննություն՝ առանց որոշակի դատական վեճի առկայության՝ պետության գլխի, խորհրդարանի պատգամավորների որոշակի թվի, վարչապետի, կառավարության նախաձեռնությամբ, նախքան խորհրդարանի վավերացմանը ներկայացնելը միջազգային պայմանագրերի սահմանադրականության ստուգումը, Սահմանադրության փոփոխությունների նախագծերի սահմանադրականության հարցի քննարկումը, որպես պարտադիր ընթացակարգ որոշակի օրենքների նախագծերը նախքան դրանց ստորագրումը պետության գլխի կողմից կամ օրենսդրական գործընթացի որոշակի փուլում սահմանադրական արդարադատության մարմնի կողմից քննարկվելը, ինչպես օրինակ, օրգանական օրենքների նախագծերի սահմանադրականության ստուգումը Ֆրանսիաի սահմանադրական խորհրդի կողմից[9]։

Մայրցամաքային համակարգի երկրներում սահմանադրական արդարադատության մարմինների կարգավիճակն աչքի է ընկնում քաղաքականացվածության համեմատաբար բարձր աստիճանով, անգամ խոսք է գնում իշխանությունների տարանջատման հաշվեկշռի խախտման մասին՝ հօգուտ այդ մարմինների[10]։ Պատճառն այն է, որ սահմանադրական վերահսկողության մի շարք եղանակներ, որոնք գերազանցապես գործում են սահմանադրական արդարադատության այս մոդելի շրջանակում, այն է՝ սահմանադրական վերահսկողության վերացական և նախնական ձևերը, Սահմանադրական դատարանը, անգամ անկախ իր ֆորմալ կարգավիճակից, դարձնում են օրենսդիր կամ գործադիր քաղաքականություն մշակող սուբյեկտ։ Մասնավորապես, սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային կամ, ինչպես հաճախ ասում են, գերմանական դոկտրինի հեղինակ, Ավստրիայի բարձրագույն սահմանադրական դատարանի անդամ Հանս Քելզենը սահմանադրական դատարանն անվանում էր բացասական օրենսդիր՝ այն առումով, որ Սահմանադրական դատարանը, ով իրավասու է վերացական և (կամ) նախնական սահմանադրական վերահսկողության կարգով հակասահմանադրական և անվավեր ճանաչել խորհրդարանի ընդունած օրենքը կամ օրինագիծը, անխուսափելիորեն դառնում է օրինաստեղծման և օրենսդրական գործընթացի մաս։ Ավելին՝ Քելզենը զգուշացնում էր, որ, ի հավելումն արդեն ունեցած գործառույթների, նաև մարդու հիմնական իրավունքների պաշտպանության օրենսդրական երաշխիքների սահմանադրական վերահսկողության գործառույթ ստանձնելու պարագայում սահմանադրական արդարադատության մարմինները կվերածվեն գերօրենսդիրների[11]:

Այսօր սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային դոկտրին դավանող բազմաթիվ պետություններում՝ Հայաստանում, Հունաստանում, Լատվիայում, Բուլղարիայում, Ուկրաինայում, Ալբանիայում, Բոսնիայում և Հերցեգովինայում, Մալթայում, Չիլիում, Ավստրիայում, Գերմանիայում, Հունգարիայում, Լեհաստանում և այլուր գործում է անհատական գանգատների ինստիտուտը, որով շահագրգիռ անձինք դիմում են սահմանադրական դատարան կոնկրետ դատական գործի շրջանակներում դատարանի կողմից իրենց նկատմամբ կիրառված օրենքի կամ այլ նորմատիվ իրավական ակտի կամ դրա որոշակի դրույթների սահմանադրականության վիճարկման հարցերով[12]։ Այդպիսով, ըստ էության, սահմանադրական արդարադատության մարմիններն օժտվում են ընդհանուր իրավասության դատարաններին բնորոշ «փաստի դատարանի» գործառույթներով՝ ի հավելումն «իրավունքի դատարանի» իրենց ավանդական կարգավիճակի։ Նշվածից հետևում է, որ Սահմանադրական դատարանը հնարավորություն է ստանում օրենսդիր և գործադիր իշխանության իրավաստեղծ քաղաքականության նկատմամբ իրականացնել նաև սահմանադրական կոնկրետ վերահսկողություն։ Փաստորեն, սահմանադրական արդարադատության մարմինների իրավասությունը հանրագումարում նրանց կարող է դարձնել օրենսդրական ընդարձակ լիազորություններով օժտված պետական ինստիտուտներ, ինչի մասին նշել է Հանս Քելզենը։

Պրակտիկայում հանդիպում են դեպքեր, երբ սահմանադրական դատարանները ոչ միայն հակասահմանադրական են ճանաչում օրենքը կամ դրա որևէ դրույթ, այլև խորհրդարանին պարտավորեցնում են ընդունել համապատասխան օրենք կամ փոփոխություն կատարել արդեն գործող օրենսդրության մեջ՝ դրա համար սահմանելով որոշակի ժամկետ։ Նման կերպ սահմանադրական դատարաններն առնվազն անուղղակիորեն իրականացնում են օրենսդրական գործառույթ[13]։

Ժողովրդավարական մանդատ ստացած իշխանության ճյուղերի լիազորություններին սահմանադրական դատարանի միջամտությունը և այդ հողի վրա նրանց միջև հնարավոր ինստիտուցիոնալ հակամարտությունը սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային մոդելի բնորոշ կողմերից է[14]։ Այս առումով զուգահեռ անցկացնելով ամերիկյան համակարգի հետ՝ կարելի է փաստել, որ դրանում դատարանները չեն խուսափում պետական քաղաքականության հետ կապված հարցերի իրավական քննությունից և որոշումների կայացումից, սակայն իրենք չեն միջամտում իշխանության օրենսդիր և գործադիր ճյուղերի սահմանադրական գործառույթներին և լիազորություններին։ ԱՄՆ-ում և վերոնշյալ մյուս երկրներում սահմանադրական արդարադատության իրական առաքելությունը պետական քաղաքականության սահմանադրականացումն է, քաղաքական-կուսակցական հարաբերությունների պարփակումն իրավունքի շրջանակներում՝ հակակշռելով իշխանության մյուս ճյուղերին, սակայն դա արվում է միայն դատարանների սեփական լիազորություններով, և խստիվ պահպանվում  է իշխանությունների տարանջատման սահմանադրական սկզբունքը[15]։ Դա է նաև պատճառը, որ դատարանների կողմից հակասահմանադրական ճանաչված նորմատիվ իրավական ակտը կամ դրա որոշակի դրույթ(ներ) դատարանի կողմից չեն կարող ուժը կորցրած ճանաչվել։

Որպես այս համակարգի բնորոշ հատկանիշ՝ հարկ է նշել նաև դատական իշխանության համակարգում հստակ աստիճանակարգության հաճախակի բացակայությունը և որպես արդյունք սահմանադրական արդարադատության մարմնի և ընդհանուր իրավասության դատական համակարգի բարձրագույն ատյանի միջև մրցակցությունը և լիազորությունների հնարավոր կրկնորդումը։

Նման իրավիճակ առկա է Հայաստանում, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ պետություններում։ Օրենքի միատեսակ կիրառության ապահովումը, որը որպես կանոն ընդհանուր իրավասության բարձրագույն դատարանի գործառույթն է և Սահմանադրության գերակայության ապահովումը, որին ուղղված է Սահմանադրական դատարանի գործունեությունը, գործնականում կարող են զուգորդվել և երբեմն նաև կրկնորդվել․ սահմանադրական արդարադատության մարմնի կողմից սահմանադրության մեկնաբանությունը և այդ մեկնաբանությունը որպես օրենքների և այլ նորմատիվ իրավական ակտերի իրավաչափության որոշման չափանիշի կիրառումը ենթադրում է օրենքի միատեսակ կիրառման պրակտիկայի ձևավորում, ինչը նաև ընդհանուր իրավասության դատական համակարգի բարձրագույն ատյանին բնորոշ իրավասություն է։

Հստակ աստիճանակարգության բացակայությունը և լիազորությունների կրկնորդումը գործնականում խնդրահարույց է դառնում հատկապես այն դեպքերում, երբ միևնույն հարցի վերաբերյալ սահմանադրական և բարձրագույն դատարանները հանգում են տարբեր իրավական դիրքորոշումների։ Արդյունքում իրավական համակարգի ամբողջականությունը ձևախեղվում է, և առաջանում է իրավական վակուում, որի հաղթահարումը բարդ լուծելի խնդիր է։

Վերոնշյալը հաշվի առնելով է նաև, որ ներկայումս հաճախ են հանդիպում երկրներ, որտեղ «մաքուր» մայրցամաքային մոդելի փոխարեն գործում է խառը մոդել՝ ամերիկան համակարգից փոխառնված տարրերով, ինչպես օրինակ, Պորտուգալիայում և Իսպանիայում[16]։

Սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգի բնորոշ գծերից է նաև ընտրական և հանրաքվեների հետ կապված վեճերի, ինչպես նաև կուսակցությունների գործունեության արգելման կամ կասեցման գործերի քննությունը։ Ընդունված է ասել, որ այդ գործերով Սահմանադրական դատարանը հանդես է գալիս որպես քաղաքական տրիբունալ։

Նշված և նմանատիպ քաղաքական-կուսակցական նրբերանգներ ունեցող գործերի քննությունը սահմանադրական դատարանից պահանջում է առավելագույն անկախություն և անաչառություն, ինչը պայմանավորված է ամուր կառուցակարգային երաշխիքների և իրավական մշակույթի գոյությամբ։ Պատահական չէ, որ, օրինակ, հետխորհրդային երկրներում՝ Հայաստանում, Ռուսաստանում, Ուկրաինայում և այլուր, սահմանադրական դատարանները չեն բռնել քաղաքական չեզոքության «քննությունը» և արդյունքում ընտրությունների օրինականության վիճարկման գործերով օբյեկտիվ որոշում կայացնելու և հանրային համերաշխությանը նպաստելու փոխարեն՝ իրենց դիրքորոշումներով էլ ավելի են լարել ներքաղաքական իրավիճակը՝ հանգեցնելով ցնցումային իրավիճակների և անգամ ապստամբությունների։

Միով բանիվ, սահմանադրական արդարադատության երկու հիմնական մոդելներից յուրաքանչյուրի արդյունավետությունը պայմանավորված է ոչ միայն իրավական, այլև սոցիալական, քաղաքական, մշակութային գործոններով կամ այլ կերպ ասած՝ սոցիալական համահավաք միջավայրով։ Չկա ոչ միայն սահմանադրական արդարադատության, այլև, ընդհանրապես, իրավական համակարգի կատարյալ տեսակ, ուստի ցանկացած իրավական կառուցակարգ կամ մոդել, այդ թվում նաև սահմանադրական արդարադատության համակարգ տեղայնացնելիս հարկավոր է հաշվի առնել վերոնշյալ գործոններից յուրաքանչյուրը՝ առանձին և բոլորը՝ միասին, ինչպես նաև գնահատելով արդեն իսկ տեղայնացված համակարգի շարժընթացը՝ պետք է կատարել անհրաժեշտ փոփոխություններ, եթե այն սոցիալ-իրավական դրական արդյունքների չի հանգեցրել։ Տվյալ պարագայում խոսքը վերաբերում է Սահմանադրության գերակայության ինստիտուցիոնալ և գործնական երաշխավորմանը, որին պետք է ուղղված լինեն սահմանադրական արդարադատության ինչպես ամերիկյան, այնպես էլ մայրցամաքային մոդելները։

ԴԱՏԱՐԱՆՆԵՐԻ ԿՈՂՄԻՑ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԱՆՄԻՋԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆՄԱՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ 

Սահմանադրության գերակայության սկզբունքը, որն ընկած է իրավական պետության հիմքում, ենթադրում է և՛ իրավաստեղծ, և՛ իրավակիրառ պրակտիկայի համապատասխանություն Սահմանադրության նորմերին։

Ժողովրդավարական պետությունների իշխանական համակարգերում ունեցած սահմանադրական կարգավիճակի բերմամբ՝ Սահմանադրության գերակայության ինստիտուցիոնալ ապահովման հիմնական պատասխանատուները խորհրդարանն ու դատարաններն են․ խորհրդարանն իրականացնում է առաջնային նորմաստեղծում՝ ընդունելով օրենքներ, իսկ դատարաններն իրականացնում են օրենքների, իսկ սահմանադրական վերահսկողության ամերիկյան համակարգում նաև՝ սահմանադրության մեկնաբանման և կիրառման,  սահմանադրաիրավական չափանիշների մշակման գործառույթ։ Որպես իրավակիրառող մարմին՝ դատարանը, ի տարբերություն այլ՝ գերազանցապես գործադիր իշխանության մարմինների, ունի առանձնահատուկ կարգավիճակ։ Դատարանը, որպես արդարադատություն իրականացնող պետական ինստիտուտ, ոչ թե պետք է մեխանիկորեն կիրառի օրենքն ու այլ նորմատիվ իրավական ակտերը, այլ պետք է դրանք ենթարկի նախնական ստուգման և գնահատման՝ պարզելու համար դրանց համապատասխանությունը սահմանադրությանը և միջազգային իրավունքի նորմերին[17]։ Դատարանի այս յուրահատուկ գործառույթով ընդգծվում է դատական իշխանության անկախությունը՝ որպես իշխանության առանձին և ինքնաբավ ճյուղ։

Նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության ստուգումը, լինելով դատական իշխանության անքակտելի գործառույթ, ունի իրացման տարբեր կառուցակարգեր, որոնց հիմնական մոդելների մասին խոսեցինք սույն հետազոտության 1-ին կետում։ Ըստ էության, նշված կառուցակարգերի տեղայնացման հաջողությունից է կախված դատական իշխանության այս կարևորագույն գործառույթի արդյունավետ կենսագործումը։ Իսկ տեղայնացման ընթացքում պետք է հաշվի առնվեն ինստիտուցիոնալ լուծումների ընդհանուր կենսունակությունը և դրանց արդյունավետության հեռանկարն ու կոնկրետ արդյունքները տեղայնացման երկրում՝ վերջինիս իրավամշակութային և քաղաքատնտեսական հատկանիշների համատեքստում։

Հայաստանում, ինչպես հայտնի է, գործում է սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային մոդելը, ինչը նշանակում է, որ սահմանադրական արդարադատության «մենաշնորհը» պատկանում է Սահմանադրական դատարանին, իսկ ընդհանուր իրավասության, վարչական և սնանկության դատարանները Սահմանադրության մեկնաբանման և նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության մոնիթորինգի հարցերում ունեն խիստ սահմանափակ մասնակցություն։ Ըստ էության, կարող ենք եզրակացնել, որ մնացյալ դատարանները լոկ կարող են ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն օժանդակել Սահմանադրական դատարանին վերջինիս արդարադատական գործառույթն իրականացնելիս։

Մասնավորապես, ՀՀ գործող օրենսդրությամբ առկա է նման օժանդակության երկու եղանակ՝ ուղղակի օժանդակությունը՝ ընդհանուր իրավասության, սնանկության և վարչական դատարանների՝ իրենց վարույթում գտնվող գործերի քննության կասեցումը և գործի լուծման համար էական նշանակություն ունեցող օրենքի կամ այլ նորմատիվ իրավական ակտի (կամ դրա առանձին դրույթի)՝ Սահմանադրությանը համապատասխանության հարցով Սահմանադրական դատարան դիմելը և անուղղակի օժանդակություն՝ յուրաքանչյուր գործով սեփական իրավագիտակցության շրջանակներում Սահմանադրության նորմերի իմաստի և նշանակության ընկալման և գնահատման հիման վրա նորմատիվ իրավական ակտերի կիրառմամբ՝ գործերի լուծումը և այդպիսով համապատասխան դատական պրակտիկայի ձևավորումը, որը հետագայում կարող է դառնալ Սահմանադրական դատարանի ուսումնասիրման և քննության առարկա։ Սահմանադրական արդարադատության ոլորտում լիազորությունների նման բաշխվածությունը դատական մարմինների միջև բնորոշ է սահմանադրական վերահսկողության մայրցամաքային համակարգի գործնականում բոլոր երկրներին։

Այստեղ հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք ընդհանուր իրավասության և մասնագիտացված դատարանների և  Սահմանադրական դատարանի գործառութային տարանջատվածության, հարաբերակցության և այդպիսով դատական-սահմանադրական վերահսկողության իրականացման՝ Հայաստանում գործող մոդելն արդյունավետ է օրենսդրության և դատական պրակտիկայի սահմանադրականացման և մարդու հիմնական իրավունքների ու ազատությունների սահմանադրական պաշտպանության համար։

Սահմանադրության 168-րդ հոդվածի 1-ին կետի համաձայն՝   սահմանադրական դատարանը Սահմանադրական դատարանի մասին օրենքով սահմանված կարգով որոշում է օրենքների, Ազգային ժողովի որոշումների, Հանրապետության նախագահի հրամանագրերի և կարգադրությունների, Կառավարության և վարչապետի որոշումների, ենթաօրենսդրական նորմատիվ իրավական ակտերի համապատասխանությունը Սահմանադրությանը։

Սահմանադրության 169-րդ հոդվածի 4-րդ մասով սահմանված է, որ դատարաններն իրենց վարույթում գտնվող կոնկրետ գործով կիրառման ենթակա նորմատիվ իրավական ակտի սահմանադրականության հարցով դիմում են Սահմանադրական դատարան, եթե հիմնավոր կասկածներ ունեն դրա սահմանադրականության վերաբերյալ և գտնում են, որ տվյալ գործի լուծումը հնարավոր է միայն այդ նորմատիվ իրավական ակտի կիրառման միջոցով:

Այսպիսով, սահմանադրական վերահսկողության համակարգում ընդհանուր իրավասության դատարանների և Սահմանադրական դատարանի հարաբերակցությունը նախևառաջ իրացվում է Սահմանադրության 169-րդ հոդվածի 4-րդ մասով նախատեսված սահմանադրական հարցման ինստիտուտի միջոցով։ Այս իրավական գործիքի օգնությամբ ընդհանուր իրավասության դատարաններին տրվում է սահմանափակ հնարավորություն (պարտականություն) ներազդել սահմանադրական արդարադատության գործընթացի վրա՝ որպես դիմող հանդես գալով Սահմանադրական դատարանի կողմից իրականացվող վարույթում և Սահմանադրական դատարանի ուշադրությունը բևեռելով ենթադրաբար հակասահմանադրական իրավադրույթների վրա և առաջադրելով հակասահմանադրական իրավիճակը վերացնելու կամ հաղթահարելու պահանջ։

Իրականում սահմանադրական հարցումների ինստիտուտի գործնական արդյունավետությունը Հայաստանում մշուշոտ է։ Նախ հարկ է նշել, որ 2015թ․ Սահմանադրության փոփոխություններով սահմանադրական հարցումների առարկան անհարկի ավելի է նեղացվել։ 2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 101-րդ հոդվածի 1-ին մասի 7-րդ կետը դատարաններին հնարավորություն էր ընձեռում Սահմանադրական դատարան դիմել իրենց վարույթում գտնվող գործի հետ առնչվող նորմատիվ իրավական ակտի սահմանադրականության հարցով, այսինքն խոսքը վերաբերում էր դատարանի կողմից քննվող գործին վերաբերելի ցանկացած նորմատիվ իրավական ակտի սահմանադրականության հանդեպ դատարանի ունեցած կասկածին, որը հիմք էր Սահմանադրական դատարան դիմում ներկայացնելու համար։ Ընդ որում, ըստ 2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության նշյալ դրույթի՝ դատարանը Սահմանադրական դատարան էր դիմում, եթե գտնում էր, որ իր կողմից կիրառման ենթակա իրավանորմը (իրավանորմերը) կամ ամբողջական նորմատիվ իրավական ակտը հակասում են Սահմանադրությանը, այսինքն՝ սահմանադիրը կիրառել է կասկածի թերևս ամենացածր շեմը՝ այսպես կոչված ողջամիտ կասկածի ինստիտուտը։ Փոխարենը՝ 2015թ․ սահմանադրական փոփոխություններից հետո ընդհանուր իրավասության դատարանների առանց այդ էլ կառուցակարգային առումով սահմանափակ լիազորությունն ավելի պարփակվեց․ ինչպես երևում է Սահմանադրության 169-րդ հոդվածի 4-րդ մասից, որպեսզի դատարանի դիմումը Սահմանադրական դատարան հաղթահարի ընդունելիության սահմանադրական շեմը, հարկավոր է հիմնավորել, որ վիճարկվող իրավադրույթը կամ նորմատիվ իրավական ակտն իրավունքի այն միակ աղբյուրն է, որով դիմող դատարանը կարող է լուծել իր վարույթում գտնվող գործը, ինչպես նաև հարկավոր է ապացուցել վիճարկվող նորմատիվ բազայի հակասահմանադրականության հարցում հիմնավոր կասկածի, այլ ոչ թե ողջամիտ կասկածի առկայությունը։

Փաստորեն, 2015թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրությամբ սահմանադրական վերահսկողության ընդհանուր իրավասության դատարանների մասնակցության կառուցակարգային և ընթացակարգային շրջանակները բարդացրեցին Սահմանադրական դատարան-ընդհանուր իրավասության դատարաններ փոխհարաբերությունների հարացույցը։ Ըստ էության, Սահմանադրական դատարանի առջև իրավանորմի կամ նորմատիվ իրավական ակտի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանության հարց բարձրացնելու համար որևէ ատյանի դատարան պետք է հաղթահարի սահմանադրական հարցման ընդունելիության բավական բարձր շեմ։ Դա նշանակում է ընդհանուր իրավասության դատարանների համապատասխան լիազորությունների կրճատում և սահմանադրական վերահսկողության հարցում Սահմանադրական դատարան-դատական համակարգ կապերի թուլացում։ Մինչդեռ պետք է տեղի ունենար հակառակ գործընթացը, քանզի սահմանադրական մոնիթորինգի, մարդու իրավունքների պաշտպանության և խախտված իրավունքների վերականգնման գործում առանձնակի և գործնական դեր ունեն հենց ընդհանուր իրավասության դատարանները․ վերջիններս դատական համակարգի առաջնային օղակն են, որն անմիջականորեն առնչվում է օրենքի կամ այլ նորմատիվ իրավական ակտի, դրա առանձին նորմի (նորմերի) կամ դրա կիրառման սահմանադրականության հիմնահարցերին: Դատական պրակտիկան ձևավորվում է նախևառաջ ընդհանուր իրավասության դատարաններում, և օրենքի ու այլ նորմատիվ իրավական ակտերի, պետական այլ մարմինների իրավակիրառ պրակտիկայի և Սահմանադրության պահանջների փոխհարաբերակցության և վերջինից ածանցվող հիմնախնդիրները բնականորեն բացահայտվում են, այսպես կոչված, փաստի դատարանների կողմից։ Հետևաբար, այդ դատարանների կողմից սահմանադրական և օրենսդրական մյուս նորմերի դրույթների կիրառման որակով և մշակույթով է մեծապես պայմանավորված երկրում սահմանադրական կարգի և մարդու ու քաղաքացու հիմնական իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանվածության մակարդակը: 

Ըստ բազմաթիվ սահմանադրագետների՝ արդարադատություն իրականացնելիս դատարանները պետք է գնահատեն օրենքների համապատասխանությունը սահմանադրությանը, իրավունքի ընդհանուր սկզբունքներին և միջազգային պայմանագրերին։ Սահմանադրական վերահսկողության սուբյեկտներ են բոլոր դատարանները, այլ ոչ թե միայն սահմանադրական դատարանը[18]: Իսկ դրա համար հարկավոր է «դատական ակտիվիզմի» բավարար սահմանադրական կառուցակարգեր և երաշխիքներ։

Նաև վերոնշյալի հաշվառմամբ՝ սահմանադրականության պահպանման` դատարանների առաքելությունը ենթադրում է Սահմանադրության մեկնաբանման, իրավական համակարգի սահմանադրականության խթանման և աջակցության հարցերում ընդհանուր իրավասության դատարանների լիազորությունների բազմապատկում, այլ ոչ թե սահմանափակում։ 

Հարկ է նշել նաև, որ սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգի երկրներում ընդհանուր իրավասության դատարանների և սահմանադրական դատարանի միջև ինստիտուցիոնալ և փաստացի փոխհարաբերություններն ունենում են խորքային կամ ընթացիկ հակասություններ, և, ընդհանուր առմամբ, դրանց զարգացման արդյունավետությունն ակնհայտ չէ։ Դա է նաև պատճառը որ միևնույն համակարգի կազմում կան ինստիտուցիոնալ տարբեր մոտեցումներ։ Օրինակ, հատկապես սահմանադրական հարցումների ինստիտուտի մասով առկա է առավել պահպանողական Գերմանիան, որի որդեգրած մոդելին է մոտարկված նաև Հայաստանում գործող համանուն ինստիտուտը և սահմանադրական արդարադատության ուղղակի և անուղղակի հասանելիության շատ ավելի բարձր աստիճան ունեցող Մակեդոնիան, որտեղ դատարանների սահմանադրական հարցումները և անհատական դիմումները սահմանադրական դատարանին հասցեագրելու առումով գործում է ավելի ազատական ռեժիմ։ Ավելին, եթե դատարանը գտնում է, որ տվյալ նորմատիվ իրավական ակտը հակասում է սահմանադրությանը, դատարանն իրավասու է անմիջականորեն կիրառել Սահմանադրությունը և չկիրառել տվյալ ակտը[19]:

Հարկ է նաև անդրադառնալ դատարանների կողմից սահմանադրական հարցումներ կատարելու լիազորությունից օգտվելու փաստացի վիճակին։ Այսպես, 2006-2020թթ․ ընդհանուր իրավասության դատարանների կողմից Սահմանադրական դատարան է ներկայացվել ընդամենը 97 դիմում, այսինքն միջինը տարեկան կտրվածքով Սահմանադրական դատարան է ներկայացվել շուրջ 6-ից 7 դիմում։ Ընդ որում, եղել են տարիներ, որ դատարանները Սահմանադրական դատարան նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության հարցերով ընդհանրապես չեն դիմել[20]։ Ավելին, նշված վիճակագրությունն ավելի մտահոգիչ է դառնում, երբ համադրում ենք ընդհանուր իրավասության դատարանների սահմանադրական հարցումների ընդհանուր թիվը դատավորների թվաքանակի հետ։

Ըստ Բարձրագույն դատական խորհրդի 2019թ․ տարեկան հաղորդման՝ ներկայումս դատավորների ընդհանուր թիվը (չհաշված Սահմանադրական դատարանի անդամներին և դատավորներին) կազմում է 248[21]։ Այսինքն շուրջ 15 տարվա ընթացքում միջինը երկու հարյուր և ավելի դատավորներ տարեկան մոտ 7 սահմանադրական հարցում են ներկայացրել։ Դատարանները և դատավորները, որպես դատական իշխանություն իրականացնող պաշտոնատար անձինք, ըստ էության, բավարար չափով չեն իրականացնում Սահմանադրության գերակայության ապահովմանը մասնակցելու իրենց գործառույթը։ Այս իրավիճակը պայմանավորված է նաև նրանով, որ դատարանները, թերևս, իրենց վարույթում գտնվող գործերին վերաբերելի նորմատիվ իրավական ակտերը մեկնաբանելիս և Սահմանադրությանը հակասող դրույթներ հայտնաբերելիս Սահմանադրական դատարան դիմելը համարում են հայեցողական, այլ ոչ թե պարտադիր լիազորություն, ինչը չի համապատասխանում Սահմանադրության պահանջներին և չի բխում սահմանադրականության պաշտպանության դատական կորպուսի առաքելությունից։ Այդ մասին ուղղակիորեն խոսել է հենց Սահմանադրական դատարանը, արտահայտվել են նաև իրավունքի տեսաբանները։ Այսպես, Սահմանադրական դատարանն իր տարեկան հաղորդումներում սահմանադրական հարցումներ ներկայացնելու դատարանների պասիվությունը գնահատել է համակարգային լուրջ բաց՝ նշելով, որ յուրաքանչյուր ինստիտուտ Սահմանադրության և իրավունքի գերակայության երաշխավորման և ապահովման հարցում պարտավոր է առավելագույնս իրացնել իր լիազորությունները։ Տարեկան հաղորդումներում ընդգծվում է, որ իրավական ժողովրդավարության պայմաններում սահմանադրական յուրաքանչյուր ինստիտուտ սահմանադրական վերահսկողության կամ հսկողության առաքելություն և ամենօրյա առնչություն ունի Սահմանադրության հետ[22]։

Իրավագետ Ա․ Սարգսյանը սահմանադրական հարցումների ինստիտուտի կայացվածության մակարդակը համարում է մտահոգիչ՝ ընդգծելով, որ դատարանները ոչ միայն իրենք են պասիվություն դրսևորում օրենսդրության հակասահմանադրական դրույթները բացահայտելու և դրանց իրավական ընթացք տալու հարցերում, այլև օրենքների դրույթների սահմանադրականության հարցին բավարար ուշադրություն չեն դարձնում անգամ, երբ քաղաքացիներն են նման խնդիրներ առաջադրում: Մասնավորապես,  անհանգստացնող է նաև այն իրողությունը,  որ Սահմանադրությանը հակասող ճանաչված օրենքների նորմերի մոտ 99 տոկոսը նախապես կիրառել են դատարանները[23]

Ե․ Թումանյանցը ևս  արձանագրում է դատարանների պասիվությունը սահմանադրական հարցումների ներկայացման լիազորությունը կիրառելիս, ինչպես նաև փաստում է, որ դատարանները հաճախ իրենք են դատական ակտերում իրականացնում օրենսդրության դրույթների սահմանադրականության որոշման գործառույթ[24]:

Դատական համակարգի քննարկվող պասիվությունը սահմանադրական վերահսկողության մաս կազմող այս կարևոր գործառույթն իրականացնելու իմաստով խոսում է ոչ միայն սահմանադրական հարցման ինստիտուտի չկայացվածության, այլև դատական-սահմանադրական վերահսկողության համակարգում առկա կառուցակարգային և իրավամշակութային խնդիրների մասին։  Դժվար է հավատալ, որ ավելի քան երկու հարյուր դատավոր, ամենօրյա ռեժիմով առնչվելով Սահմանադրության և ընթացիկ օրենսդրության, միջազգային պայմանագրերի, քննության առնելով ամենատարբեր փաստական հանգամանքներով քրեական, վարչական, քաղաքացիական գործեր, չեն հանդիպում առերևույթ հակասահմանադրական նորմատիվ իրավական ակտերի, սահմանադրությանը հակասող դատական և վարչական պրակտիկայի։ Հետևաբար, դատարանների նման պասիվությունը սահմանադրական հարցումներ ներկայացնելու հարցում կարելի է որակել որպես իրենց սահմանադրական լիազորությունների իրականացումից փաստացի հրաժարում, ինչպես նաև վկայում է Սահմանադրական դատարան-դատական համակարգ հարաբերությունների չկայացվածության և փոխադարձ վստահության պակասի մասին։ Վերջինիս մասին է խոսում նաև այն փաստը, որ Սահմանադրական դատարանն իր որոշումներում երբեմն ուղղակիորեն քննադատում է դատարաններին նրա համար, որ վերջիններս կատարել են «ստվերային» սահմանադրական արդարադատություն, և իրենք են որոշել իրավական նորմի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանության հարցը[25]։ Միայն այն փաստը, որ այնպիսի հարցի շուրջ, ինչպիսին է ընդհանուր իրավասության և սահմանադրական արդարադատության գործառութային տարանջատվածությունը, բացակայում է փոխըմբռնումը դատական համակարգի սահմանադրական, ընդհանուր իրավասության և մասնագիտացված արդարադատություն իրականացնող ինստիտուտների միջև, և կոմունիկացվելու եղանակ է դառնում սահմանադրաիրավական պատասխանատվության կառուցակարգերի կիրառումը, ակնհայտ է դարձնում այն իրողությունը, որ սահմանադրական- դատական վերահսկողությունը Հայաստանում չի իրականացվում ներդաշնակորեն, բավարար չափով չեն գործում դատական իշխանության մարմինների լիազորությունների հստակ տարանջատման կառուցակարգերն ու երաշխիքները, ինչպես նաև առկա չէ դատական պրակտիկայի իրականացման չգրված կանոններն ամբողջացնող իրավական մշակույթի բավարար մակարդակ։ Մինչդեռ սահմանադրական-դատական վերահսկողությունը, որպես Սահմանադրության գերակայության ապահովման կարևորագույն ենթահամակարգ, կարող է արդյունավետորեն գործել միայն, եթե սահմանադրական արդարադատության գործառույթը և վերջինիս իրացման կապակցությամբ ինստիտուցիոնալ դերաբաշխումն ամրագրված են հստակորեն, համաչափորեն և ճշգրիտ, տարբեր ատյանների և գործառույթների դատարաններն աշխատում են փոխհամաձայնեցված, փոխվստահության մթնոլորտում և առանց անհարկի ինստիտուցիոնալ մրցակցության։ Միայն նման պայմաններում է հնարավոր սահմանադրական արդարադատության մակարդակում ապահովել Սահմանադրության գերակայությունը և մարդու իրավունքների ու ազատությունների իրական և գործուն պաշտպանությունը։

Սահմանադրական հարցումների ինստիտուտը ոչ միայն չի կայացել դատական իշխանության մարմինների միջև փոխհարաբերությունների համակարգային և կառուցակարգային բացերի և ընդհանուր իրավասության դատարանների՝ որպես սահմանադրական արդարադատության իրականացմանն օժանդակող մարմինների կարգավիճակի գիտակցման և կորպորատիվ մշակույթի անբավարարության հետևանքով, այլև առկա են այս ինստիտուտի գործնական արդյունավետությունը կասկածի տակ դնող հանգամանքներ։ Խոսքն այն մասին է, որ այս ինստիտուտը խնդրահարույց է անձի արդար դատաքննության սահմանադրական իրավունքի բաղադրատարր հանդիսացող գործի ողջամիտ դատաքննության իրավունքի ապահովման առումով։

Այսպես, Սահմանադրության 63-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝  յուրաքանչյուր ոք ունի անկախ և անաչառ դատարանի կողմից իր գործի արդարացի, հրապարակային և ողջամիտ ժամկետում քննության իրավունք:

Սահմանադիրն ամրագրել է գործի ողջամիտ դատական քննության պահանջը՝ պաշտպանելու համար անձին դատական քննության ձգձգումից, որը կարող է խաթարել արդարադատության իրականացման արդյունավետությունը և, համապատասխանաբար, դրա նկատմամբ վստահությունը։ Այս սահմանադրական երաշխիքի շնորհիվ պայմաններ են ստեղծվում, որպեսզի հնարավորինս սեղմ ժամկետում հանգուցալուծվի անձի համար անորոշ դատավարական վիճակը՝ համապատասխան դատական ակտի կայացման և ուժի մեջ մտնելու միջոցով ու այդպիսով լուծելով քրեական, վարչական, քաղաքացիական, սնանկության կամ սահմանադրական գործը (վեճը)։

Շատ կարևոր է անձի արդար դատաքննության՝ ներառյալ ողջամիտ ժամկետում դատաքննության և դատարանի նկատմամբ վստահության, այն է՝ լեգիտիմության միջև ուղղակի կապի ընդգծումը։ Եթե անձի մասնակցությամբ նրա իրավունքների վերաբերյալ դատական գործընթացն անհարկի երկարում է, իրավական վեճը մնում է չլուծված, չի իրացվում անձի արդար դատաքննության իրավունքը, ինչի հետևանքով խախտվում են դատարանում քննվող գործով պայմանավորված՝ այդ անձի նյութական իրավունքները։ Արդյունքում ստացվում է, որ պետությունը, ի դեմս դատական իշխանության, պատշաճորեն չի իրականացնում դատական կարգով անձի իրավունքները պահպանելու և պաշտպանելու իր պոզիտիվ պարտականությունը՝ նման կերպ խաթարելով իր հանրային վստահությունը՝ լեգիտիմությունը։

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (այսուհետև՝ նաև ՄԻԵԴ)  ևս անդրադարձել է ողջամիտ ժամկետում դատաքննության իրավունքին՝ այն դիտարկելով որպես անձի արդար դատաքննության կոնվենցիոն իրավունքի բաղադրատարրերից մեկը։ Ընդ որում, ՄԻԵԴ-ը հատուկ կարևորել է դատական քննության ողջամիտ ժամկետի ապահովման հարցում դատարանի դերը։ Վերջինիս կողմից գործի քննության ողջամիտ ժամկետի երաշխիքների չպահպանման համար պատասխանատվություն է կրում պետությունը։ Ավելին, պետությունը նաև պատասխանատվություն է կրում այնպիսի օրենքներ ընդունելու համար, որոնք ինստիտուցիոնալ մակարդակում հիմքեր կստեղծեն դատարանների կողմից դատաքննությունը ողջամիտ ժամկետներում իրականացնելու համար[26]։

Համաձայն «Սահմանադրական դատարանի մասին» օրենքի 71-րդ հոդվածի 9-րդ մասի՝ սույն հոդվածում նշված գործերով Սահմանադրական դատարանը որոշում է ընդունում դիմումը մուտքագրելուց ոչ ուշ, քան երեք ամիս հետո: Սահմանադրական դատարանի պատճառաբանված աշխատակարգային որոշմամբ գործի քննության ժամկետը կարող է երկարաձգվել, բայց ոչ ավելի, քան երեք ամսով։

Այսինքն, սահմանադրական հարցումներով սահմանադրական դատաքննությունը կարող է տևել երեքից վեց ամիս։ Առնվազն այդքան ժամանակով քաղաքացիական, քրեական, վարչական, սնանկության գործերն ընդհանուր իրավասության դատարաններում կասեցվում են։ Ակնհայտ է, որ այդպիսի պայմաններում հատկապես հաշվի առնելով հայաստանյան դատարանների աշխատանքային ծանրաբեռնվածությունը՝ անձի ողջամիտ դատաքննության իրավունքը որոշակիորեն խախտվում է, քանի որ իր գործի դատական քննությունը ձգձգվում է։ Կախված դատավարության տեսակից՝ դատավարության կողմերը կարող են կրել վնասներ, այն է՝ կարող են կորչել  ապացույցները, մահանալ, երկրից հեռանալ վկաները, կամ նրանց դատակոչելու համար առաջանալ այլ դժվարություններ և այլն։ Պակաս կարևոր չէ նաև դատարանների կողմից ինչ-ինչ անձնական, խմբային կամ այլ կոռուպցիոն տիպի շահերից ելնելով Սահմանադրական դատարան դիմելը հենց դատական գործի քննությունը ձգձգելու նպատակով։

Արդյունքում սահմանադրական հարցումների խոտելի ինստիտուտի կիրառման հետևանքով կարող է կասկածի տակ դրվել արդար և ողջամիտ դատաքննության՝ անձի սահմանադրական իրավունքը։

ՎՃՌԱԲԵԿ ԵՎ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆՆԵՐԻ ԼԻԱԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄՐՑԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սահմանադրական և գերագույն (բարձրագույն, վճռաբեկ) դատարանների միջև հարաբերակցությունն ու հակասություններն ունեն համակարգային բնույթ և բնորոշ են սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգին, ներառյալ այնպիսի երկրների, ինչպիսիք են օրինակ, Գերմանիան, Իտալիան, Լեհաստանը, Ռուսաստանը, Հունգարիան և այլք, քանի որ առկա է նման հակասությունների համար ընդհանուր հիմք՝ այդ պետություններում գործող սահմանադրական արդարադատության մոդելը[27]։

Այդ հակասությունները պայմանավորված են մի շարք հանգամանքներով։  Նախ բազմաթիվ երկրներում սահմանադրորեն հստակեցված չէ, թե որ ատյանն է գլխավորում դատական աստիճանակարգությունը։ Օրինակ, Ավստրիայում, Գերմանիայում, Իտալիայում, Պորտուգալիայում, Իսպանիայում, Լեհաստանում, Ռումինիայում և այլուր սահմանադրությունները լռում են այն մասին, թե նշված դատարաններից որն է կանգնած դատական համակարգի գլուխ, և սահմանադրական ու գերագույն դատարանները փաստացի գործում են հորիզոնական փոխհարաբերությունների ռեժիմում։ Ավելին՝ որոշ երկրներում, օրինակ, նույն Լեհաստանում ընդհանրապես պարզ չէ, թե սահմանադրական դատարանը կամ տրիբունալը մտնում է արդյոք դատական համակարգի մեջ, թե ոչ, ինչն անգամ վիճահարույց է դարձնում այդ մարմնի լեգիտիմությունը՝ իշխանությունների տարանջատման սահմանադրական սկզբունքի տեսանկյունից և էլ ավելի անորոշ է դարձնում սահմանադրական արդարադատության այդ մարմնի որոշումների կատարումը դատական համակարգի կողմից[28]։

Հայաստանի Հանրապետություն Սահմանադրության 163-րդ հոդվածի 1-ին մասին համապատասխան՝ Սահմանադրական դատարանը հանդիսանում է դատական համակարգի մաս, սակայն Հայաստանում ևս բացակայում է Վճռաբեկ դատարանի և Սահմանադրական դատարանի աստիճանակարգման որևէ կառուցակարգ։

Այսպես, Սահմանադրության 167-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ Սահմանադրական արդարադատությունն իրականացնում է Սահմանադրական դատարանը` ապահովելով Սահմանադրության գերակայությունը: Իսկ Սահմանադրության 171-րդ հոդվածի 1-ին մասը սահմանում է, որ Հայաստանի Հանրապետությունում բարձրագույն դատական ատյանը, բացառությամբ սահմանադրական արդարադատության ոլորտի, Վճռաբեկ դատարանն է:

Վերոնշյալ երկու սահմանադրույթներից հետևում է, որ Վճռաբեկ դատարանը չի հանդիսանում բարձրագույն դատական ատյան սահմանադրական գործերով, սակայն պարզ չէ՝ արդյոք Սահմանադրական դատարանը սահմանադրական գործերով բարձրագույն ատյան է։ Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործառութային ձևական տարանջատումը բավարար չէ այդ եզրահանգման համար։

Ի մասնավորի, հայտնի է, որ ընդհանուր սահմանադրական սկզբունք է պետական մարմինների՝ միայն Սահմանադրությամբ և օրենքով ամրագրված լիազորությունների շրջանակներում գործելու պարտականությունը։ Վերջինս տեղ է գտել նաև ՀՀ Սահմանադրության 6-րդ հոդվածի 1-ին մասում։ Այս սկզբունքը բխում է իրավունքի և օրենքի գերակայության և իշխանությունների տարանջատման սահմանադրական սկզբունքներից ու ենթադրում է պետաիշխանական ինստիտուտների պարփակում իրենց լիազորությունների շրջանակում, պետական պաշտոնատար անձանց գործառնական և աշխատանքային կարգապահություն և իշխանության ճյուղերի ու մարմինների հավասարակշռում[29]։ Հետևապես, նշված սկզբունքը չպետք է ենթարկել տարածական մեկնաբանության և ելնել պետական տվյալ ինստիտուտի լիազորություններն ամրագրող իրավանորմի տառացի իմաստից և որևէ կարգադրագրի բացակայությունը չլրացնել գործադիր կամ դատական իրավաստեղծագործությամբ։ Ըստ այդմ, ՀՀ Սահմանադրությամբ դատական համակարգի բարձրագույն ատյանի նախատեսված չլինելը և Սահմանադրական ու Վճռաբեկ դատարանների սահմանադրական լիազորությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ՀՀ դատական համակարգի աստիճանակարգությունը գլխավորում են Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանները՝ առանց փոխադարձ իրավահարաբերությունների համաստորադասության կամ դրա որոշման որևէ կառուցակարգի։  Ներկայացված մոտեցումը հիմնավորվում է նաև նրանով, որ դատական համակարգի բարձրագույն ատյանի հարցին կարգավորում տրված չէ նաև «Դատական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքով, որն ընդունվել է՝ ի զարգացումն և ի կատարումն Սահմանադրության համապատասխան նորմատիվ պահանջների։

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միջև համաստորադասության ֆորմալ բացակայությունը ստեղծում է նշված մարմինների անհարկի մրցակցության միջավայր և պարարտ հող ստեղծում նրանց կողմից իրենց լիազորությունները գերազանցող որոշումների կայացման համար։ Նման պայմաններում մեծ է վտանգը, որ նրանց միջև համաստորադասություն կհաստատվի ոչ ֆորմալ և ոչ իրավական եղանակներով։

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միջև համաստորադասության բացակայությունը բացասաբար է ազդում նաև Սահմանադրական դատարանի որոշումների՝ ընդհանուր իրավասության դատարանների կողմից կատարման վրա՝ ներառյալ Վճռաբեկ դատարանը։ Հատկապես առաջին ատյանի և վերաքննիչ դատարաններն իրապես խնդիր ունեն՝ պարզելու, թե Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների որոշումների հակասության պարագայում՝ այդ թվում օրենքին տրված մեկնաբանության իմաստով, դրանցից որն է կիրառելի։ Հայաստանի դատաիրավական պրակտիկայում Սահմանադրական դատարանի որոշումների կատարման ոչ բավարար ընթացքը երևում է նաև Սահմանադրական դատարանի տարեկան հաղորդումներից[30]:

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միջև հարաբերակցության բացերն ու ինստիտուցիոնալ հակասությունները պայմանավորված են նաև նրանց գործառույթների սահմանադրական տարանջատման անհստակությամբ։ Այսպես, Սահմանադրության 167-րդ հոդվածի 1-ին մասի և 169-րդ հոդվածի 1-ին մասի 8-րդ կետի համադրված վերլուծությունից հետևում է, որ Սահմանադրական դատարանն ապահովում է Սահմանադրության գերակայությունը սահմանադրական արդարադատություն իրականացնելու միջոցով և այդ համատեքստում նաև կոնկրետ գործերի շրջանակներում որոշում է իրավակիրառ՝ ներառյալ դատական պրակտիկայի սահմանադրականությունը՝ այդ թվում դրա համապատասխանությունը Սահմանադրության 2-րդ գլխով սահմանված մարդու հիմնական իրավունքներին և ազատություններին։ Միևնույն ժամանակ Սահմանադրության 171-րդ հոդվածի համաձայն՝

1․ Հայաստանի Հանրապետությունում բարձրագույն դատական ատյանը, բացառությամբ սահմանադրական արդարադատության ոլորտի, Վճռաբեկ դատարանն է:

2․ Վճռաբեկ դատարանը դատական ակտերն օրենքով սահմանված լիազորությունների շրջանակներում վերանայելու միջոցով`

1) ապահովում է օրենքների և այլ նորմատիվ իրավական ակտերի միատեսակ կիրառությունը.

2) վերացնում է մարդու իրավունքների և ազատությունների հիմնարար խախտումները:

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործառույթները սահմանող վերոնշյալ սահմանադրական իրավադրույթների վերլուծությունը ցույց է տալիս, թե ինչպիսի էական համընկնում կա դատական համակարգի երկու բարձրագույն ատյանների իրավասության միջև։  Օրենքների և այլ իրավական ակտերի միատեսակ կիրառությունը, որի ապահովումը սահմանադրորեն դրված է Վճռաբեկ դատարանի վրա, ենթադրում է Վճռաբեկ դատարանի կողմից ստորադաս դատարանների պրակտիկայի իրավաչափության նկատմամբ դատական վերահսկողության իրականացում և այդպիսով օրենսդրության միատեսակ կիրառման երաշխավորում։ Նշված գործառույթն իրացնելիս Վճռաբեկ դատարանը մեծ հավանականությամբ կարող է մտնել նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության քննարկման  ոլորտ՝ միջամտելով Սահմանադրական դատարանի լիազորություններին:

Ի լրումն նշվածի՝ Վճռաբեկ դատարանը նաև լիազորված է վերացնել ստորադաս դատարանների կողմից մարդու իրավունքների և ազատությունների հիմնարար խախտումները, ինչը, ըստ էության, կատարվում է Սահմանադրության 2-րդ գլխի իրավանորմերի վերլուծության և մեկնաբանության միջոցով, որտեղ ևս հստակ տարանջատում չկա Սահմանադրական դատարանի իրավասության մասով։

Սահմանադրական դատարանը, իր հերթին, սահմանադրական արդարադատություն իրականացնելիս ևս մեկնաբանում է Սահմանադրությունը և այդ համատեքստում վերահսկողություն է իրականացնում դատական պրակտիկայի նկատմամբ՝ որոշելով վերջինիս համապատասխանությունը Սահմանադրությանը և այդպիսով նաև վերացնում է մարդու հիմնական սահմանադրական իրավունքների խախտումները։ Կարելի է փաստել, որ Սահմանադրական դատարանը, որոշումներ կայացնելով նորմատիվ իրավական ակտերի և հատկապես օրենքների և իրավակաիրառ պրակտիկայի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանելու վերաբերյալ, ըստ էության, ևս ապահովում է օրենքների միատեսակ կիրառումը:

2005-2020թթ․ Սահմանադրական դատարանը 72 որոշման մեջ քննության է առել տվյալ գործերին վերաբերելի դատական պրակտիկան, ինչը բավական մեծ թիվ է և վկայում է դատական պրակտիկայի վերանայման հարցում Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների զուգահեռ գործունեության մասին[31], ինչը տվյալ ոլորտում երկիշխանության տպավորություն է թողնում։

Եթե սրան ավելացվի նաև, որ Սահմանադրության 81-րդ 1-ին մասով և ի թիվս իրավակիրառ այլ պետական ինստիտուտների՝ նաև դատական մարմինների վրա պարտականություն է դրված հաշվի առնել մարդու իրավունքների վերաբերյալ միջազգային դատական և քվազիդատական պրակտիկան, պատկերն ամբողջանում է․ հայտնի է, որ մարդու իրավունքների միջազգային պրակտիկան Եվրոպայի խորհրդի անդամ պետություններում նախևառաջ հանգում է Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի նախադեպային իրավունքին, որն իրենց որոշումների հիմնավորումների թվում շարադրում են թե՛ Սահմանադրական և թե՛ Վճռաբեկ դատարանները՝ վերաբերելի դատական պրակտիկային իրավական գնահատական տալիս։ Այսինքն և՛ Սահմանադրական դատարանը, և՛ Վճռաբեկ դատարանն ապահովում են դատական պրակտիկայի համապատասխանությունը միջազգային դատական և քվազիդատական մարմինների որոշումներին։

Ընդհանուր առմամբ, Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործառութային տարանջատման հիմնական տարբերությունը հանգում է միայն Սահմանադրության պաշտոնական մեկնաբանմանը, որի իրավունքը պատկանում է Սահմանադրական դատարանին և ոչ պաշտոնական մեկնաբանմանը, որը ցանկացած դատական ատյանի և հատկապես Վճռաբեկ դատարանի լիազորությունն է։ Արդյունքում կարելի է եզրահանգել, որ օրենքի միատեսակ պրակտիկայի ապահովման և դատարանների կողմից մարդու իրավունքների հիմնարար խախտումների վերացման գործառույթը Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների մոտ համընկնում է․ օրենքի միատեսակ կիրառումն ապահովվում է հենց Սահմանադրության գերակայության ապահովման նպատակով, իսկ մարդու հիմնարար իրավունքները սահմանված են Սահմանադրության 2-րդ գլխում։ Գործունեության նշված ուղղությունները չեն կարող լինել Սահմանադրական դատարանի և Վճռաբեկ դատարանի գործառութային տարանջատվածության հուսալի և որոշակի հիմք, որը թույլ կտա խուսափել պրակտիկայում քննարկվող երկու դատարանի միմյանց հակասող որոշումներից։ Իսկ այդպիսիք բավական մեծ թիվ են կազմում։ Օրինակ, Սահմանադրական դատարանը 24․02․2012թ․ ՍԴՈ-1009 որոշմամբ և Վճռաբեկ դատարանը ԵԱՔԴ/0275/02/18 18․09․2009թ․ որոշմամբ սահմանել են ընդհանուր համատեղ սեփականության առարկա գույքը համասեփականատերերի կողմից տնօրինելու լիովին տարբեր կարգեր, և արդյունքում գործնականում համասեփականատեր քաղաքացիների համար առաջացել է հակասական իրավիճակ, քանի որ Վճռաբեկ դատարանի և Սահմանադրական դատարանի որոշումներում արտահայտված դիրքորոշումները փոխբացառող են, և դրանցից մեկի կիրառումը հակասում է մյուսին։ Հատկանշական է նաև, որ նշված որոշման մեջ Սահմանադրական դատարանը փաստացի քննադատել է նույն հարցով Վճռաբեկ դատարանի իրավական մոտեցումները։

Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործառույթների հարաբերակցության անորոշությունից ծնված այս և նմանատիպ իրավական կազուսները խախտում են իրավական որոշակիության, սեփականատիրոջ իրավաչափ ակնկալիքի և մի շարք այլ սահմանադրական և միջազգային իրավական սկզբունքներ՝ խաթարելով թե՛ Սահմանադրական և թե՛ Վճռաբեկ դատարանների լեգիտիմությունը և «խցանելով» Հայաստանում մարդու իրավունքների դատական պաշտպանության իրացման կառուցակարգերը։ Դրանց հետևանքով լուրջ ռիսկ է առաջանում, որ նմանատիպ իրավական անորոշությունների հետևանքով քաղաքացիները կդիմեն Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան, և վերջինիս կողմից նրանց գանգատների բավարարման պարագայում Հայաստանն ստիպված կլինի վճարել գումարային փոխհատուցումներ։ Այսինքն ՀՀ-ը կրում է և կկրի բյուջետային կորուստներ քննարկվող կառուցակարգային խնդիրների պատճառով։

Վճռաբեկ դատարանի և Սահմանադրական դատարանի միջև առկա  ինստիտուցիոնալ հակասության մեկ ուրիշ օրինակ են Վաչագան Ղազարյանի և  Ռոբերտ Քոչարյանի գործերով, համապատասխանաբար, 16․04․2019թ․ թիվ ՍԴՈ-1453 և 07․05․2019թ․ թիվ ՍԴՈ-1459 որոշումները, որոնցով Սահմանադրական դատարանը քննության էր առել Վճռաբեկ դատարանի համապատասխան որոշումները և որոշում կայացրել դրանք նոր հանգամանքի ի հայտ գալու հիմքով վերանայման վերաբերյալ։ Սահմանադրական դատարանի նշված որոշումներում տեղ էին գտել Վճռաբեկ դատարանին ուղղված գնահատականներ․ մի դեպքում Վճռաբեկ դատարանի հայեցողական լիազորությունների իրացումը որակվել է որպես կամայականություն, իսկ մեկ այլ դեպքում Վճռաբեկ դատարանի գործունեության հիմնական ուղղության՝ օրենքի միատեսակ կիրառության և իրավունքի զարգացման ապահովման գործառույթի իրագործումը՝ լիազորությունների, ըստ էության, վերազանցում։ Ի պատասխան Սահմանադրական դատարանի նշված որոշումների՝ Վճռաբեկ դատարանի դատավորները տարածել էին հայտարարություն, որով քննադատել էին Վճռաբեկ դատարանի լիազորությունները կրկնորդելու Սահմանադրական դատարանի վարքագիծը՝ նշելով, որ Սահմանադրական դատարանի նշված գնահատականնեըը խարխլում են դատական իշխանության երկու մարմինների միջև օրենքի մեկնաբանության ոլորտային սահմանները՝ վտանգելով գործառութային տարանջատման սկզբունքը[32]:

Սահմանադրական դատարան-Վճռաբեկ դատարան փոխհարաբերությունների իրավակառուցակարգային և փոխվստահության խնդիրներով է պայմանավորված նաև Սահմանադրական դատարանի որոշումների կատարման ոչ բավարար մակարդակը, որի մասին իր տարեկան հաղորդումներում հայտնում է հենց սահմանադրական արդարադատության նշված մարմինը։

Հարկ է նկատել նաև, որ Սահմանադրական դատարանի որոշումների առավել քան այլ դատարանների ակտերի պատշաճ և ժամանակին կատարումը հիմնված է դատական համակարգի տարբեր ատյանների և ինստիտուտների միջև փոխգործակցության և փոխադարձ հարգանքի վրա խարսխված իրավական մշակույթի վրա, քանի որ Սահմանադրական դատարանի որոշումների հարկադիր կատարման կառուցակարգ որպես այդպիսին գոյություն չունի։ Ընդ որում, սույն երևույթը բնորոշ է ոչ միայն Հայաստանին, այլև մայրցամաքային համակարգի մյուս պետություններին։ Հետևաբար, նման ինստիտուցիոնալ գործակցության և փոխվստահության հարաբերությունների բացակայությունը Հայաստանի ընդհանուր իրավասության դատարանների (Վճռաբեկ դատարանի գլխավորությամբ) և Սահմանադրական դատարանի միջև վերջինիս գործառումը դարձնում են անարդյունավետ և ինչ-որ առումով Սահմանադրական դատարանը վերածում են դատական պրակտիկայի կանխատեսելիությանը ու հետևողականությանը խոչընդոտող գործոնի։

Վերոնշյալ դիտարկումները հանգեցնում են այն եզրահանգմանը, որ Վճռաբեկ դատարանի և Սահմանադրական դատարանի միջև ընթացիկ կառուցակարգային և փաստացի հակասություններն ու ինստիտուցիոնալ փոխվստահության պակասորդը ՀՀ դատական համակարգի բարեփոխումների գլխավոր խոչընդոտներից են։

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԻ ԿՈՂՄԻՑ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՉԵԶՈՔՈՒԹՅԱՆ ԽԱԽՏՈՒՄԸ

Սահմանադրական դատարանների քաղաքական չեզոքությունը նրանց իրավաչափ և արդյունավետ գործունեության անկյունաքարերից է։ Լինելով սահմանադրության գերակայության և պետության քաղաքականության ու հասարակության կենսագործունեության սահմանադրականության երաշխավորման գործառույթ իրականացնող պետական ինստիտուտ՝ սահմանադրական դատարանն անխուսափելիորեն առերեսվում է պետության՝ որպես հասարակության կենսագոյի քաղաքական կազմակերպման ինստիտուտի և քաղաքական, տնտեսական և այլ շահեր հետապնդող շահառուների շահերի բախմանը և դրանց սահմանադրական հունավորման անհրաժեշտությանը։ Հետևաբար, Սահմանադրական դատարանի համար խիստ կարևոր է պահպանել քաղաքական չեզոքություն, այսինքն մի կողմից որպես սահմանադրական արդարադատության մարմին մասնակցել պետական քաղաքականության իրականացմանը, սակայն մյուս կողմից վերոնշյալ տարաբնույթ շահերի միջև պահպանել չեզոքություն և անկախություն։ Ընդ որում, անկախությունը ենթադրում է ինչպես անկախություն պետական իշխանության մյուս ճյուղերից, այնպես էլ որևէ պետական կարգավիճակ չունեցող տնտեսական և քաղաքական խմբերից։ Հակառակ պարագայում Սահմանադրական դատարանը ոչ միայն չի իրականացնի իր վերոգրյալ սահմանադրական առաքելությունը, այլև կամա թե ակամա կդառնա ժողովրդավարական և իրավական պետության հիմքերը խարխլող և սահմանադրական կայունությունը վտանգող պետաիշխանական մարմին։

Միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային կամ եվրոպական համակարգի երկրներում և այդ թվում հատկանշականորեն նաև հետխորհրդային պետություններում սահմանադրական դատարանը հաճախ չի պահպանել քաղաքական չեզոքության պահանջը, ինչի արդյունքում սահմանադրական արդարադատության և անգամ սահմանադրական վերահսկողության ողջ համակարգը նկատելիորեն ձևախեղվել է։  Մասնավորապես, սահմանադրական դատարանները քաղաքական-կուսակցական նրբերանգներ ունեցող վիճահարույց հարցերի առնչությամբ շատ հաճախ սկսում են հարմարվել և տուրք տալ օրենսդիր ու գործադիր իշխանությունների տեսակետներին, վերջիններս էլ, իրենց հերթին, փորձում են օգտագործել դատարաններին իրենց ձեռնտու քաղաքական օրակարգ իրացնելու և վիճահարույց քաղաքական որոշումները «սահմանադրականացնելու» համար[33]:

Սահմանադրական դատարանների՝ քաղաքական իշխանությունից կախյալ բնույթը հետխորհրդային երկրներում ակնհայտ է (բացառությամբ մերձբալթյան երեք հանրապետության), ինչպես օրինակ՝ Ռուսաստանում, Ղազախստանում, Բելառուսում, Ուկրաինայում և այլուր։ Կախված քաղաքական իրավիճակից, դատական իշխանության հանրային հեղինակության աստիճանից և իրավական մշակույթից՝ քաղաքական իշխանությունը և հատկապես դրա գործադիր թևը ձևավորում են սահմանադրական դատարանի հետ փոխհարաբերությունների տարբեր ձևեր՝ ուղիղ առճանակատումից մինչը կոոպտացիա, ինտեգրում և սերտաճում[34]։

Սույն համատեքստում հարկ է ընդգծել նաև, որ սահմանադրական դատարանի քաղաքական սուբյեկտիվիզմը, որպես ինստիտուցիոնալ հիմքեր ձգած երկարատև վարքաբանություն, վտանգավոր է նաև այնքանով, որ անգամ իշխանության փոփոխությունից հետո նախորդ վարչակազմերի հետ ասոցացումը և փոխկապվածությունը սահմանադրական դատարանի քաղաքական չեզոքության վրա կարող են բացասաբար ազդել այն իմաստով, որ քաղաքական իշխանությանը լոյալ պետական ինստիտուտից սահմանադրական դատարանը կարող է վերածվել նոր վարչակազմի քաղաքական ընդդիմության, ինչը ևս անթույլատրելի է։ Սահմանադրական դատարանի քաղաքական չեզոքությունը նշանակում է վեր կանգնել կուսակցական և տնտեսական ցանկացած շահից, ղեկավարվել միայն սահմանադրությամբ և երաշխավորել իրավունքի գերակայությունն ու սահմանադրական կայունությունը։

Կարելի է պնդել, որ հետխորհրդային տարածքում սկզբնական շրջանում  իրավական մշակույթի միտումները Միջին Ասիայում և Ադրբեջանում գալիս էին Ղազախստանից, իսկ նախկին Խորհրդային Միության եվրոպական հատվածում, ինչպես նաև Հայաստանում և Վրաստանում (նախքան Ուկրաինայում և Վրաստանում տեղի ունեցած հեղափոխությունները) միտումները ձևավորվում էին՝ հաշվի առնելով ռուսական փորձը։

Ըստ այդմ, Հայաստանում 1996թ․-ից գործող Սահմանադրական դատարանն իր հետագծով նման է Ռուսաստանի սահմանադրական դատարանին՝ այն բացառությամբ, որ եթե Ռուսաստանում 1991-1993թթ․ առաջացած ժողովրդավարության «պատուհանի» ժամանակ այդ երկրի սահմանադրական դատարանը, իրավամբ, ուներ որոշակի կառուցակարգային և փաստացի ինքնուրույնություն և քաղաքական չեզոքություն, Հայաստանում Սահմանադրական դատարանը երբևէ նման ինքնուրույնություն և չեզոքություն չի դրսևորել՝ ի սկզբանե ձեռք բերելով ընդգծված կուսակցական-քաղաքական երանգավորում։

Հայաստանի սահմանադրական դատարանի քաղաքական չեզոքության պահանջն ամրագրված է «Սահմանադրական դատարանի մասին» սահմանադրական օրենքի 4-րդ հոդվածի 5-րդ մասում և 14-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետում, որոնց համադրված վերլուծությունից հետևում է, որ  Սահմանադրական դատարանի դատավորը հրապարակային ելույթներում ցանկացած գործունեություն իրականացնելիս և բոլոր հանգամանքներում պարտավոր է դրսևորել քաղաքական զսպվածություն և չեզոքություն։ Սույն պահանջն այս կամ այն ձևակերպմամբ եղել է նաև «Սահմանադրական դատարանի մասին» նախորդ՝ 1995թ․ և 2006թ․ օրենքներում։

Մինչդեռ Հայաստանի սահմանադրական դատարանի ինստիտուցիոնալ հետագիծը երևակում է սահմանադրական արդարադատության իրականացման գործառույթ ունեցող այս մարմնի հետևելը քաղաքական կոնյուկտուրային և իր գործունեությունն իշխանազոր ֆորմալ և ոչ ֆորմալ սուբյեկտների շահերին համապատասխանեցնելու պրակտիկան։ Որպես այդ վարքագծի ցցուն օրինակ կարելի է առանձնացնել 2003, 2008 և 2013թթ․ նախագահական ընտրությունների արդյունքների վիճարկման և իշխող վարչակազմի քաղաքական կուրսի հետ սերտորեն փոխկապակցված օրենքների և միջազգային պայմանագրերի սահմանադրականության ստուգման գործերով Սահմանադրական դատարանի կայացրած որոշումները, ինչպես նաև որպես նախորդ վարչակազմերի հետ քաղաքական և անձնական կապերով կաշկանդվածության վկայություն՝ Ռոբերտ Քոչարյանի գործով Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարանի դիմումի հիման վրա Ռոբերտ Քոչարյանին առաջադրված մեղադրանքի իրավական հիմքի՝ Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածը ՀՀ Սահամանադրությանը հակասող և անվավեր ճանաչելը։

Չնայած նախագահական ընտրությունների արդյունքների վերաբերյալ  հանրության մեջ առկա խորն անվստահությանը, դիմող կողմի ներկայացրած համոզիչ փաստարկներին և ապացույցներին և միջազգային կազմակերպությունների՝ ընտրությունների որակը քննադատող հայտարարություններին և հրապարակված փաստաթղթերին՝[35] Սահմանադրական դատարանը մշտապես մերժել է նախագահի ընդդիմադիր թեկնածուների դիմումները։ Դա է պատճառը, որ Սահմանադրական դատարանի նշված որոշումներն ունեցել են հանրային լեգիտիմության պակաս։ Ավելին՝ 2003թ. նախագահական ընտրությունների արդյունքների վիճարկման գործով Սահմանադրական դատարանը կայացրել է մի որոշում, որով գերազանցել է իր լիազորությունները, քանի որ որոշել է մեկ տարվա ընթացքում անցկացնել վստահության հանրաքվե, որպիսի լիազորություն Սահմանադրությամբ և օրենսդրությամբ չի ունեցել։

Խնդրահարույց են եղել նաև իշխող վարչակազմի քաղաքականության վրա ուղղակի ազդեցություն ունեցող այնպիսի հարցերի վերաբերյալ Սահմանադրական դատարանի որոշումները, ինչպիսին է «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքի սահմանադրականության խնդիրը, որով իրավական հաստատում է ստացել ժամանակի իշխող վարչակազմի քաղաքական որոշումը հասարակության փաստացի հարկային բեռը ծանրացնելու վերաբերյալ, ինչպես նաև ռուսական «Գազպրոմ» ընկերության դուստր- ընկերության՝ «Հայռուսգազարդի»՝ ՀՀ-ին պատկանող բաժնետոմսերի վաճառքի և հետագա գործունեության պայմանների մասին ՀՀ-ի և ՌԴ-ի միջև կնքված համաձայնագրով սահմանված պարտավորությունների սահմանադրականության հարցով Սահմանադրական դատարանի կայացրած դատական ակտը։

Իրավական որոշակիության, ինչպես նաև խնդրո առարկա հարցով Եվորպայի խորհրդի Վենետիկի հանձնաժողովի և ՄԻԵԴ-ի խորհրդատվական եզրակացություններին համապատասխանության տեսանկյունից խնդրահարույց է նաև Սահմանադրական դատարանի 26․03․2021թ․ թիվ 1586 որոշումը, որի փաստացի շարադրանքից որևէ կերպ չի երևում, թե որոնք են այն իրավական հիմքերը և դրանց հիման վրա Դատարանի կայացրած եզրահանգումները, որոնց ուժով Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածը ճանաչվել է Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր։ Ավելին՝ նշյալ որոշմամբ Սահմանադրական դատարանն անգամ ձևախեղել է իր իսկ դիմումի հիման վրա Վենետիկի հանձնաժողովի և ՄԻԵԴ-ի խորհրդատվական եզրակացությունների բովանդակությունը՝ վերջինս հարմարեցնելով գործով իր կողմից արդեն իսկ ձևավորված կանխակալ դիրքորոշմանը։

Այս գործընթացի վերջնակետը մեկն էր՝ ՀՀ նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի, ՀՀ պաշտպանության նախկին նախարար Միքայել Հարությունյանի, ՀՀ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի նախկին պետ Սեյրան Օհանյանի, ՀՀ պաշտպանության նախարար նախկին տեղակալ Յուրի Խաչատուրովի նկատմամբ հարուցված քրեական գործի կարճումը՝ Սահմանադրական դատարանի նշյալ որոշման հիման վրա։

Արդյունքում Սահմանադրական դատարանին վերապահված առանցքային լիազորությունների իրացման պրակտիկան եղել է այնպիսին, որ ողջամիտ կասկածներ է հարուցել Սահմանադրական դատարանի անդամների անաչառության և  քաղաքական չեզոքության վերաբերյալ: Նման պայմաններում օբյեկտիվորեն նվազել է Սահմանադրական դատարանի՝ որպես սահմանադրական-դատական ատյանի հանրային-իրավական լեգիտիմությունը, ինչը լուրջ խնդիր է պետաիշխանական համակարգի կայունության և հավասարակշռվածության համար:

Ստորև առավել մանրամասն կքննարկվեն Սահմանադրական դատարանի վերոնշյալ որոշ դատական ակտեր՝ հիմնավորելու համար նախընթաց պնդումները։

1 Նախագահի վստահության հանրաքվե անցկացնելու մասին Սահմանադրական դատարանի որոշումը

Հայաստանում 2003թ․ նախագահական ընտրություններն անցկացվեցին երկու փուլով։ Առաջին փուլի արդյունքներով թեկնածուներից ոչ մեկը չստացավ Սահմանադրությամբ և Ընտրական օրենսգրքով նախատեսված անհրաժեշտ թվով ձայներ, և նշանակվեց երկրորդ փուլ, որին մասնակցեցին գործող նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը և ընդդիմության փաստացի առաջնորդ Ստեփան Դեմիրճյանը։ Երկրորդ փուլում պաշտոնական տվյալներով հաղթող համարվեց Ռոբերտ Քոչարյանը։ Ստեփան Դեմիրճյանը, համաձայն չլինելով ընտրությունների արդյունքների հետ, դիմեց Սահմանադրական դատարան՝ վիճարկելով ընտրությունների պաշտոնական արդյունքները։ Հետընտրական շրջանն ուղեկցվում էր բազմահազարանոց հանրահավաքներով, երթերով և ցույցերով՝ ցուցադրելով հասարակության ստվար շրջանակների անհամաձայնությունն ընտրությունների պաշտոնական արդյունքների հետ։

Սահմանադրական դատարանը, քննելով Ստեփան Դեմիրճյանի դիմումը, 16․04․2003թ․ կայացրեց ՍԴՈ 412 որոշումը, որի համաձայն՝ մի կողմից անփոփոխ թողնվեց ՀՀ կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի 2003թ. մարտի 11-ի թիվ 36-Ա որոշումը՝ ՀՀ Նախագահ ընտրվելու մասին, այսինքն ընտրությունների արդյունքները համարվեցին վավեր, իսկ մյուս կողմից որոշվեց դիմել ՀՀ Ազգային ժողովին և Նախագահին՝ մեկ տարվա ընթացքում անցկացնելու վստահության հանրաքվե որպես նախագահական ընտրությունների ընթացքում խորացած հասարակական դիմակայության հաղթահարման արդյունավետ միջոց։

Սահմանադրական դատարանի վերոնշյալ որոշումն ակնհայտորեն անօրինական էր, քանի որ Սահմանադրական դատարանն այդ ժամանակ գործող «Սահմանադրական դատարանի մասին» օրենքով չուներ հանրաքվե նշանակելու կամ նման առաջարկով կամ պահանջով հանդես գալու լիազորություն։ Ավելին, 1995թ․ ուժի մեջ մտած նշյալ օրենքից և այդ ժամանակ գործող Ընտրական օրենսգրքից հետևում է, որ կոնկրետ ընտրական վեճերով Սահմանադրական դատարանն իրավասու էր կայացնել հետևյալ որոշումներից մեկը՝ ՀՀ Նախագահ ընտրվելու մասին Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի որոշումը վերացնելու կամ անփոփոխ թողնելու մասին։ Այլ կերպ ասած՝ Սահմանադրական դատարանը պարտավոր էր իրացնել Նախագահի ընտրությունների արդյունքների հետ կապված վեճը լուծելու իր սահմանադրական գործառույթը, որը նախատեսված էր 1995թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 100-րդ հոդվածի 3-րդ կետով։ Հետևաբար, քննարկվող որոշումն անիրավաչափ է երկու հիմքով․ 1․ Սահմանադրական դատարանը Սահմանադրությամբ, «Սահմանադրական դատարանի մասին» օրենքով կամ Ընտրական օրենսգրքով չուներ վստահության հանրաքվե նշանակելու կամ այդպիսին անցկացնելու պահանջ կամ առաջարկ ներկայացնելու որոշում կայացնելու լիազորություն, 2․ Սահմանադրական դատարանը, համաձայն Սահմանադրության, պարտավոր էր լուծել ընտրական վեճը, ինչը նշանակում է վերջնական և անբողոքարկելի այնպիսի դատական ակտ կայացնել, որը բավարար չափով որոշակի է ընտրական վեճի կողմերի համար առ այն, թե իրավաչափ են արդյոք տվյալ դեպքում Նախագահի ընտրությունների արդյունքները և, ըստ այդմ, ուժի մեջ է մնում արդյոք Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի որոշումը Նախագահ ընտրվելու մասին, թե ոչ։ Այդպիսով, Սահմանադրական դատարանի որոշումը կհամապատասխաներ նաև իրավական որոշակիության սկզբունքին։ Փոխարենը՝ Սահմանադրական դատարանը, մի կողմից ֆորմալ առումով վավերացնելով ընտրությունների արդյունքները, առաջարկ կամ պահանջ էր ներկայացրել Ազգային ժողովին և Նախագահին՝ մեկ տարվա ընթացքում անցկացնել վստահության հանրաքվե։

Անգամ անկախ նրանից, որ նման լիազորություն Սահմանադրական դատարանը չուներ՝ բոլոր դեպքերում այլ պետական ինստիտուտներին առաջարկ կամ պահանջ ներկայացնելը որոշակիության խնդիր ունի, քանի որ չի ենթադրում հասցեատեր պետական ինստիտուտների անվերապահ պարտականություն ընդունել այդ առաջարկը կամ պահանջը՝ ելնելով վերջինիս ոչ հրամայական բնույթից, հետևաբար, այդ մասով պարզ չէ Սահմանադրական դատարանի որոշման իրավական հետևանքը։ Սահմանադրական դատարանը փաստացի վստահության հանրաքվեի անցկացումը թողել էր օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների հայեցողությանը՝ միաժամանակ վերջիններիս հանրաքվեի անցկացնելու պահանջ ներկայացնելու հիմք տալով Սահմանադրական դատարան դիմած Ստեփան Դեմիրճյանին։ Սա կարելի է նաև համարել Սահմանադրական դատարանի կողմից ընտրական վեճը լուծելու իր սահմանադրական լիազորության իրացումից փաստացի հրաժարում։

Սահմանադրական դատարանի վերոնշյալ անիրավաչափ, անորոշ և վիճահարույց որոշման հետևանքը եղավ այն, որ 2004թ․ մարտ ամսից ընդդիմությունը զանգվածային բազմահազարանոց միջոցառումներ կազմակերպեց՝ պահանջելով Նախագահից և Ազգային ժողովից ի կատար ածել Սահմանադրական դատարանի որոշումը։ Ի պատասխան այդ ցույցերի՝ իշխանությունը 12․04․2004թ․ անհամաչափ ուժ կիրառեց ցուցարարների նկատմամբ և ընդդիմության հանդեպ իրականացրեց շարունակական հետապնդումներ։

Սահմանադրական դատարանը, կայացնելով ՍԴՈ 412 որոշումը, ոչ թե իրականացրեց Սահմանադրության գերակայություն ապահովելու գործառույթը և դրանից բխող սահմանադրական կարգի պաշտպանության և հանրային համերաշխության վերականգնմանը նպաստելու իր առաքելությունը, այլ կամա թե ակամա հանրային և քաղաքական ցնցումների ու ոչ ժողովրդավարական գործընթացների պատճառ դարձավ։

Սահմանադրական դատարանի նման գործելակերպը քաղաքական չեզոքության խախտման ակներև ցուցիչ է։ Ընտրական շրջանում, երբ ցանկացած վարչակազմի կոնսոլիդացման աստիճանը նվազում է, և իշխանության՝ ընդդիմությանը հնարավոր փոխանցմամբ պայմանավորված՝ առաջանում է քաղաքական վակուում, Հայաստանի սահմանադրական դատարանը, հաշվի առնելով նաև ընդդիմության թեկնածուներից մեկի հանրային բարձր հեղինակությունը և քաղաքական պայքարում հաղթելու հնարավորությունները, ընտրական վեճը որոշակիորեն լուծելու փոխարեն մի կողմից ճանաչել է ընտրությունների արդյունքների օրինականությունը, իսկ մյուս կողմից իր որոշման մեջ արձանագրելով ընտրախախտումների և հանրային-քաղաքական ճգնաժամի առկայությունը՝ նախատեսել կամ առաջարկել-պահանջել է նշանակել վստահության հանրաքվե՝ փաստացի կասկածի տակ դնելով իր իսկ դիրքորոշումն ընտրությունների արդյունքների օրինականության վերաբերյալ։

Սահմանադրական դատարանը նման վարքագծով ոչ թե պաշտպանության տակ է առել Սահմանադրության 2-րդ անփոփոխ հոդվածը՝ ժողովրդաիշխանության սկզբունքը, այլ փորձ է արել սեփական լիազորություններն օգտագործել քաղաքական գործընթացի կողմերից յուրաքանչյուրի հաջողության պարագայում վերջինիս կողմից կոոպտացվելու և ինտեգրվելու համար։ Ըստ այդմ, Սահմանադրական դատարանի քննարկվող որոշման հիմքում դրված են գերազանցապես քաղաքական, այլ ոչ թե իրավական շարժառիթներ, ինչը հակոտնյա է Սահմանադրական դատարանի իրավական կարգավիճակին և պետական առաքելությանը։

2 «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքի սահմանադրականության դիմումներով Սահմանադրական դատարանի երկու որոշումը

«Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքն (այսուհետ՝ նաև Օրենք) Ազգային ժողովի կողմից ընդունվել է 22․12․2010թ․ և ուժի մեջ է մտել 09․01․2011թ․։ Օրենքով նախատեսվում է փաստացի նոր պարտադիր վճար, որը ենթակա է վճարման 1974թ․ և դրանից հետո ծնված բոլոր աշխատողների, անհատ ձեռնարկատերերի և նոտարների կողմից։ Նոր վճարները, ըստ Օրենքի, նպատակուղղվելու են մասնավոր հիմնադրամներին, որոնք ակումուլացնելու են յուրաքանչյուր վճարողի համար բացված անհատական հաշվում մուտքագրվող գումարները և կենսաթոշակային տարիքի հասնելուց հետո դրանք վճարելու են իրենց հասցեատերերին կամ վերջիններիս մահվան դեպքում՝ նրանց ժառանգներին։ Կենսաթոշակային այս նոր վճարների հիման վրա մեկնարկել է կուտակային կենսաթոշակային համակարգը, որն աստիճանաբար ամբողջովին փոխարինելու է բաշխիչ կենսաթոշակային համակարգին։

Օրենքը հարուցեց լայն հասարակության և խորհրդարանական ու արտախորհրդարանական ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի խորն անհամաձայնությունն ու հակադրությունը, որը դրսևորվեց «Դեմ եմ» քաղաքացիական նախաձեռնության ձևավորմամբ, որին աջակցում էր նաև քաղաքական՝ խորհրդարանական և արտախորհրդարանական ընդդիմությունը։ Սկսվեցին զանգվածային բողոքի ակցիաներ, որոնց զուգահեռ Ազգային ժողովի ընդդիմադիր քաղաքական ուժերը, օգտվելով 2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 101-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետով նախատեսված իրենց լիազորությունից, հավաքեցին անհրաժեշտ թվով պատգամավորների ստորագրություններ և դիմեցին Սահմանադրական դատարան՝ վիճարկելով Օրենքի մի շարք դրույթների սահմանադրականությունը՝ հատկապես հետևյալ հիմքերով․ Օրենքը հակասում է սեփականության սահմանադրական իրավունքին այնքանով, որքանով Օրենքում նշված սուբյեկտների աշխատանքային և ձեռնարկատիրական եկամուտներից նախատեսում է նոր պարտադիր մասհանում, որը չի տեղավորվում Սահմանադրությամբ նախատեսված հարկերի, տուրքերի և պարտադիր այլ վճարումների համակարգում, քանի որ ուղղվում է ոչ թե պետական կամ համայնքային բյուջեներ, այլ մասնավոր հիմնադրամներ, Օրենքում նախատեսվում են անձի իրավական վիճակը վատթարացնող կարգավորումներ, որոնք Սահմանադրության ուժով չեն կարող հետադարձ ուժ ունենալ, Օրենքը հակասում է Սահմանադրությամբ սահմանված՝ չափահաս աշխատունակ երեխաների՝ իրենց ծնողների համար հոգ տանելու դրույթին և Սահմանադրության նախաբանում նշված  քաղաքացիական և սերունդների համերաշխության սկզբունքին։

Սահմանադրական դատարանը 02․04․2014թ․ կայացրեց 1142 որոշումը, որը, ըստ էության, հակասում է իրավական որոշակիության սկզբունքին և հանդիսանում է օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների հետ հարաբերություններում Սահմանադրական դատարանի անհարկի «ինքնազսպման» արտահայտություն։ Այսպես, Սահմանադրական դատարանը Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր ճանաչեց Օրենքի մի շարք դրույթներ, որոնք վերաբերում են կուտակային կենսաթոշակային համակարգի գործառման որոշ կառուցակարգերի, իսկ Օրենքի վիճարկվող այն դրույթները, որոնք առնչվում էին բուն կենսաթոշակային վճարների սահմանման սահմանադրականությանը, ճանաչվեցին Սահմանադրության համապատասխանող։ Ավելին, Սահմանադրական դատարանի որոշման մեջ առկա են իրար հակասող դիրքորոշումներ, երբ կուտակային կենսաթոշակային համակարգի սահմանադրական իրավաչափությունը որոշման մի հատվածում դրվում է կասկածի տակ, իսկ մյուս հատվածում նշվում է այդ համակարգի հիմնավորվածության և միջազգային տարածվածության մասին, քննարկվում են տնտեսագիտական բնույթի խնդիրներ, ինչպիսիք են՝ պետական պարտքը, բյուջեի դեֆիցիտը, ընթացիկ և հեռանկարային կենսապահովումը և այլ կոնցեպտներ, որոնց իրավական վերաբերելիությունը տվյալ հարցին բացակայում է, ինչպես նաև Սահմանադրական դատարանի որոշման պատճառաբանական մասում հստակ անդրադարձ չկա կուտակային կենսաթոշակային վճարների և դրանց պարտադիր գանձման սահմանադրական լինել-չլինելուն, ինչը հենց դիմումի առանցքն էր։ Փոխարենը՝ որոշման պատճառաբանական մասում Օրենքի համապատասխան իրավադրույթները ճանաչվել են Սահմանադրությանը համապատասխանող՝ առանց սպառիչ իրավական հիմքերի ներկայացման։

Սահմանադրական դատարանի որոշման հրապարակումից հետո իրավագիտական և իրավապաշտպան շրջանակներն իրենց մտահոգությունը հայտնեցին Սահմանադրական դատարանի անաչառության և ընդունված որոշման որակի վերաբերյալ։ Մասնավորապես,  այդ ժամանակ ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպան Կարեն Անդրեասյանը տարակուսանք հայտնեց Սահմանադրական դատարանի որոշման որոշակիության վերաբերյալ՝ նշելով, որ ինքը և իր 40 իրավաբանից կազմված աշխատակազմը դժվարանում են մեկնաբանել այդ որոշումը, և ինքը դժվար է կողմնորոշվում՝ կուտակային կենսաթոշակային համակարգը պարտադիր բնույթ է կրում, թե ոչ[36]։

Սահմանադրական դատարանի սույն որոշման բնույթն այնպիսին է, որ կրկին փորձ է արվում «հավասարակշռություն» պահպանել քաղաքական իշխանության և ընդդիմության ու վերջինիս աջակցող քաղաքացիական հասարակության միջև։ Մի կողմից Սահմանադրական դատարանն իշխող վարչակազմի քաղաքականության համար առանցքային նշանակություն ունեցող Օրենքի գործողության համար ստեղծեց սահմանադրական-իրավական հիմք՝ հանձինս իր որոշման, իսկ մյուս կողմից, հաշվի առնելով Օրենքին հասարակության և ընդդիմության սուր հակազդեցությունը, Օրենքի մի քանի՝ համակարգային առումով ոչ էական դրույթներ ճանաչվեցին հակասահմանադրական։

Սույն համատեքստում պատահական չէ, որ Սահմանադրական դատարանն իր որոշման մեջ հիշատակեց դեռևս 2005-2006թթ․ Նախագահի և Կառավարության կողմից ընդունված իրավական ակտերը, որոնցով կուտակային կենսաթոշակային համակարգի ներդրումը հռչակվել էր ռազմավարական նպատակ։ Նման կերպ Սահմանադրական դատարանն առավել ցցուն դարձրեց իր լոյալությունը քաղաքական իշխանության կողմից վարվող կուրսի նկատմամբ։ Հատկանշական է, որ Սահմանադրական դատարանի կողմից մատնանշված՝ Նախագահի հրամանագիրն ու Կառավարության որոշումը, որոնք նաև ընդունվել էին Օրենքից տարիներ առաջ, չէին կարող իրավական նշանակություն ունենալ Օրենքի սահմանադրականության հարցում որևէ որոշման հանգելու համար, քանզի ունեին ավելի ցածր իրավաբանական ուժ և դրանցով հաստատվել էին սոսկ հայեցակարգեր՝ ռազմավարական բնույթի փաստաթղթեր, որոնք ունեին քաղաքական-ծրագրային, սակայն ոչ իրավական նշանակություն։

2014թ․ Ազգային ժողովի ընդդիմադիր 33 պատգամավորի անունից Սահմանադրական դատարան մուտքագրվեց նոր դիմում, որը վերաբերում էր Օրենքի և «Եկամտային հարկի» մասին օրենքի որոշակի դրույթների սահմանադրականությանը։

Դիմողները հիմնականում պնդում էին, որ Օրենքում, այդ թվում ի կատարումն Սահմանադրական դատարանի նախորդ որոշման, կատարված փոփոխությունները կատարվել են, ինչպես նաև «Եկամտային հարկի» մասին օրենքն ընդունվել է ընթացակարգային էական խախտումներով, Օրենքում հստակեցված չէ, թե ի վերջո կուտակային կենսաթոշակային հիմնադրամներ մուտքագրվող վճարներ կատարելն իրավունք է, թե պարտականություն, ինչն իրավական որոշակիության սահմանադրական սկզբունքի խախտում է, «սոցիալական վճար» նոր եզրույթը, որը վերաբերում է մասնավոր հիմնադրամներ կատարվող վճարներին, կրկին չի համապատասխանում պարտադիր վճարները բնութագրող սահմանադրական դրույթին, որպիսի պայմաններում վերջինիս գանձումը դառնում է հակասահմանադրական, և վիճարկվող օրենքները, վատթարացնելով անձի իրավական վիճակը, ըստ էության, ունեն հետադարձ ուժ, ինչը ևս հակասահմանադրական է։

Ինչպես երևում է վերոնշյալից, Սահմանադրական դատարանի նախորդ որոշման իրավական և գործնական խութերի պատճառով անհրաժեշտություն էր առաջացել խնդիրը, իրավական որոշակի ձևափոխումներով հանդերձ, կրկին բարձրացնել սահմանադրական արդարադատության մարմնի առջև։ Ընդսմին, Սահմանադրական դատարանը երկրորդ դիմումի նկատմամբ կիրառեց միևնույն մոտեցումը՝ հայեցակարգային առումով վիճարկվող օրենքներում հակասահմանադրականություն չարձանագրելով, ներառյալ պատշաճ իրավական գնահատական չտալով վիճարկվող օրենքների մշակման և ընդունման գործընթացի ընթացակարգային լուրջ խախտումներին և միևնույն ժամանակ կանգ առնելով ոչ էական բնույթի հարցադրումների վրա և հատկապես քննարկելով դրանց սահմանադրականության հարցը[37]։

Այսպիսով, կարելի է գալ այն եզրակացության, որ Սահմանադրական դատարանի քննարկվող որոշումներով սահմանադրական արդարադատության հայրենական մարմինն առավելապես իրականացրել է իշխող վարչակազմի քաղաքականության իրավաբանական ամրագրում, այլ ոչ թե ներկայացված օրենքների սահմանադրականության անաչառ դատական վերահսկողություն։

3․ 2013թ դեկտեմբերի 2-ին Երևանում ստորագրված՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության և Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության միջև «Հայռուսգազարդ» փակ բաժնետիրական ընկերության բաժնետոմսերի առուվաճառքի և հետագա գործունեության պայմանների մասին համաձայնագրում ամրագրված պարտավորությունների` Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրությանը համապատասխանության հարցը որոշելու վերաբերյալ գործով Սահմանադրական դատարանի որոշումը։

19․12․2013թ․ Սահմանադրական դատարանը, իրացնելով միջազգային պայմանագրի՝ Սահմանադրությանը համապատասխանությունը որոշելու իր սահմանադրական լիազորությունը, կայացրեց ՍԴՈ 1131 որոշումը, որով Սահմանադրությանը համապատասխանող համարեց ռուսական «Գազպրոմ» ընկերության Հայաստանի դուստր ընկերությունում Հայաստանի Հանրապետությանը պատկանող 20 տոկոս բաժնետոմսերի օտարում և «Հայռուսգազարդ» ՓԲԸ-ին մենաշնորհային և արտոնյալ կարգավիճակի վերապահում նախատեսող միջազգային պայմանագիրը (այսուհետ՝ նաև Պայմանագիր)։

Նշված միջազգային պայմանագիրը, մասնավորապես, նախատեսում է, որ Հայաստանի Հանրապետություն ներմուծվող գազը չի կարող տարանցիկ ճանապարհով  առաքվել այլ երկրներ, Հայաստանի Հանրապետությունը պարտավոր է բարենպաստ պայմաններ ստեղծել «Հայռուսգազարդի» ներդրումների համար, ապահովել «Հայռուսգազարդի» նվազագույն շահութաբերությունը, մինչև 2043թ․ որևէ նորմատիվ ակտով չփոփոխել կամ չվերացնել ռուսական «Գազպրոմ» ԲԲԸ-ի, «Հայռուսգազարդ» ՓԲԸ-ի և նրանց իրավահաջորդների՝ սույն միջազգային պայմանագրով սահմանված իրավունքներն ու արտոնությունները, առանց ռուսական կողմի համաձայնության երրորդ երկրներից գազ չներմուծել և այլն։

Սույն միջազգային պայմանագիրը, ըստ էության, սահմանում է Հայաստանի տնտեսական ինքնիշխանության մասնակի ժամանակավոր զիջում օտարերկրյա մասնավոր կազմակերպությանը՝ խախտելով Սահմանադրության այդ ժամանակ գործող խմբագրության մի շարք դրույթներ։ Այսպես, Սահմանադրության 1-ին հոդվածի համաձայն՝ Հայաստանի Հանրապետությունն ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական, իրավական պետություն է:

Սահմանադրության 2-րդ հոդվածի համաձայն՝ իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին։

Ժողովուրդն իր իշխանությունն իրականացնում է ազատ ընտրությունների, հանրաքվեների, ինչպես նաև Սահմանադրությամբ նախատեսված պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու պաշտոնատար անձանց միջոցով:

Նշված իրավադրույթները 2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 114-րդ հոդվածի ուժով անփոփոխելի են և կազմում են Սահմանադրության համակարգի հիմնասյուները։

Սահմանադրության մեկնաբանություններում Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխանությունը վերլուծվում է երկու առումով՝ ներքին և արտաքին:

Ներքին իմաստով ինքնիշխանության սահմանադրական սկզբունքը նշանակում է պետության գերակայությունը և լիիշխանությունը երկրի ներսում և քաղաքական համակարգի այլ կազմակերպությունների նկատմամբ։ Պետության մենաշնորհային իրավունքն է իրականացնել օրենսդիր, գործադիր և դատական գործառույթները[38]։

Պետության արտաքին ինքնիշխանությունը վերաբերում է միջպետական հարաբերություններում Հայաստանի Հանրապետության անկախությանը և իրավահավասարությանը՝ որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ՝ ներառելով այլ պետությունների կողմից Հայաստանի ներքին գործերին միջամտելու անթույլատրելիությունը և միջազգային կազմակերպություններին անդամակցումն իրավահավասարության սկզբունքով[39]։

Ըստ Սահմանադրության մեկնաբանությունների՝ ժողովրդավարական պետություն նշանակում է այնպիսի պետություն, որտեղ պետության ներկայացուցչական մարմիններն ընտրովի են, ապահովվում է այդ մարմինների մշտական կապը բնակչության հետ, որոշումների ընդունումը կատարվում է մեծամասնության կամքով։ Ժողովրդավարական պետության և ժողովրդաիշխանության սահմանադրական սկզբունքների կենսագործումը պայմանավորված է նաև մարդկանց, նրանց խմբերի  և ողջ հասարակության պետական ներդաշնակեցմամբ[40]։

Սահմանադրության 1-ին և 2-րդ հոդվածներով սահմանված ինքնիշխանության, ժողովրդավարության և ժողովրդաիշխանության սկզբունքները քննարկելով նշյալ իրավամեկնաբանության լույսի ներքո՝ ստացվում է, որ Հայաստանի Հանրապետության ներքին և արտաքին քաղաքականությունը պետք է լինի անկախ այլ պետությունների և մասնավոր կազմակերպությունների միջամտությունից, Հայաստանի Հանրապետությունն ունի մենաշնորհ օրենսդիր, գործադիր և դատական գործառույթների իրացման հարցերում, ինչը բացառում է նշյալ գործառույթներից որևէ մեկի կամ դրա մի մասի հանձնում այլ պետությանը կամ մասնավոր կազմակերպությանը։

2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 89-րդ հոդվածի 4-րդ կետի համաձայն՝ Կառավարությունն իրականացնում է ֆինանսատնտեսական, վարկային և հարկային միասնական պետական քաղաքականություն։

2005թ․ խմբագրությամբ Սահմանադրության 62-րդ հոդվածի համաձայն՝ Հայաստանի Հանրապետությունում օրենսդիր իշխանությունն իրականացնում է Ազգային ժողովը:

Գազի ներմուծումը, գազամատակարարումը և գազի գնագոյացումը հանդիսանում են Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական քաղաքականության ոլորտային ուղղություններից, որը նախորդ խմբագրությամբ Սահմանադրության 89-րդ հոդվածի 4-րդ կետի ուժով Հայաստանի Հանրապետության անունից իրականացնում է Կառավարությունը։

Պետության քաղաքականության իրականացումը գազի ոլորտում նշանակում է ոլորտի կառավարումը՝ ռազմավարությունների ընդունման, օրենսդրական նախաձեռնությունների մշակման և Ազգային ժողովի քննարկմանն ու ընդունմանը ներկայացնելու, ենթաօրենսդրական նորմատիվ իրավական ակտերի ընդունման և դրանց կատարման ապահովման, հարկային և մաքսային վարչարարության, միջազգային տնտեսական հարաբերությունների իրականացման՝ ներառյալ գազամատակարարման այլընտրանքային ուղիների և կոնտրագենտների որոնման, գազի գնագոյացման կառուցակարգերի նկատմամբ վերահսկողության, գազի՝ որպես ապրանքի շուկայական նշանակության, բնակչության սպառման ծավալների ուսումնասիրության և դրանց հիման վրա հանրօգուտ նշանակություն ունեցող որոշումների կայացման և այլ գործիքների միջոցով։

Ազգային ժողովը, իր հերթին, օրենսդրական քաղաքականություն իրականացնելու իր մենաշնորհն իրացնելով, պետք է իրավասու լինի պետության տնտեսական քաղաքականության ոլորտում՝ ներառյալ գազի ոլորտում, ընդունել Կառավարության նշված գործիքակազմերին համահունչ օրենքներ և վերահսկողություն իրականացնել Կառավարության և գործադիր իշխանության այլ մարմինների գործունեության նկատմամբ։

Տվյալ պարագայում ակնհայտ է, որ Պայմանագրով գազի ոլորտում տնտեսական քաղաքականության գործիքակազմի մեծ մասը Հայաստանի Հանրապետության կողմից փոխանցվում է ռուսական «Գազպրոմ» ընկերությանն ու իր հայաստանյան դուստր կազմակերպություն «Հայռուսագազարդին», որը Պայմանագրի վավերացումից հետո անվանափոխվեց «Գազպրոմ Արմենիայի», քանի որ Հայաստանի Հանրապետությունը դադարեց այդ կազմակերպության բաժնետեր լինելուց՝ բաժնետոմսերի վերջին՝ 20 տոկոս փաթեթը վաճառելով ռուսական կողմին։

Կարելի է արձանագրել, որ Պայմանագրի դրույթներն առնվազն այս մասով հակասում են  Սահմանադրական դատարանի քննարկվող որոշման ընդունման ժամանակ գործող խմբագրությամբ Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 1-ին հոդվածին, 2-րդ  հոդվածի 1-ին և 2-րդ մասերին, 62-րդ հոդվածի 1-ին մասին և 89-րդ հոդվածի 4-րդ կետին, քանի որ գազի ոլորտում Հայաստանի Հանրապետության կողմից քաղաքականություն իրականացնելու մենաշնորհը մեծամասամբ փոխանցվել է Ռուսաստանի կապիտալով մասնավոր կազմակերպության, որի նկատմամբ Հայաստանն այսուհետ հաճախ հանդես է գալու որպես ստորադաս սուբյեկտ։ Արդյունքում Հայաստանի Հանրապետության օրենսդիր և գործադիր իշխանությունները չեն ունենալու գործուն կառուցակարգեր՝ ապահովելու իրենց ձևավորած ժողովրդի շահերը գազային քաղաքականության ոլորտում։

Հատկանշական է, որ այդ ժամանակ գործող իշխանությունը, հանձին Նախագահի և Ազգային ժողովի քաղաքական մեծամասնության, իր նախընտրական ծրագրերում չէր նշել, որ ընտրության պարագայում երկրի գազային ինքնիշխանությունը զիջելու է այլ կազմակերպության, որպիսի պայմաններում Պայմանագիրը հակասում է նաև ժողովրդաիշխանության սկզբունքին, քանի որ ինքնիշխանության զիջման որևէ հարց պետք է լուծվի կա՛մ ժողովրդի կողմից ուղղակիորեն՝ հանրաքվեով, կա՛մ առնվազն ժողովրդի գիտակցված պատվիրակմամբ՝ խորհրդարանի և կառավարության կողմից՝ ընտրություններում վստահության քվե տալով նման նախընտրական ծրագրային դրույթ ունեցող քաղաքական ուժին։

Փաստացի Սահմանադրական դատարանը Սահմանադրությանը համապատասխանող ճանաչեց հակասահմանադրական Պայմանագիրը։ Ավելին, Սահմանադրական դատարանի ՍԴՈ 1131 որոշման ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Սահմանադրական դատարանը փաստացի չի իրականացրել Պայմանագրի սահմանադրականության ստուգում, քանի որ այդ որոշման մեջ, ըստ էության, բացակայում է պատճառաբանական մասը, և հայտնի չէ, թե որ հիմքերով և հիմնավորումներով է Սահմանադրական դատարանը հանգել այն որոշման, որ Պայմանագիրը համապատասխանում է Սահմանադրությանը։

Կարելի է վստահորեն պնդել, որ Սահմանադրական դատարանի սույն որոշումն ունեցել է քաղաքական-կուսակցական ենթատեքստ և պայմանավորված է եղել ժամանակի իշխող կուսակցության քաղաքական կուրսի սպասարկման հանձնառությամբ, որը Սահմանադրական դատարանը ենթադրաբար ստանձնել էր։ 2013թ․ դեկտեմբերի 2-ին Պայմանագրի ստորագրմանը նախորդել էր 2013թ․ սեպտեմբերի 3-ին Հայաստանի նախագահի Մոսկվայի հայտարարությունը Մաքսային Միությանը (Եվրասիական Տնտեսական Միությանը) Հայաստանի միանալու մասին, որի տրամաբանական շարունակությունն էր Հայաստանում Ռուսաստանի տնտեսական դիրքերի ամրապնդմանն ուղղված Պայմանագիրը։ Սահմանադրական դատարանը ստանձնեց այս քաղաքական գործընթացի սահմանադրական լեգիտիմացման գործառույթը՝ շեղվելով իր սահմանադրական կարգավիճակից։

4 Քրեական օրենսգրքի 3001 հոդվածը հակասահահմանադրական ճանաչելու մասին Սահմանադրական դատարանի որոշումը

Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարանի դիմումի հիման վրա Սահմանադրական դատարանը 26․03․2021թ․ կայացրեց 1586 որոշումը, որի համաձայն՝ ՀՀ նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի, ՀՀ պաշտպանության նախկին նախարար Միքայել Հարությունյանի, ՀՀ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի նախկին պետ Սեյրան Օհանյանի, ՀՀ պաշտպանության նախարար նախկին տեղակալ Յուրի Խաչատուրովի մասնակցությամբ քրեական գործով վերջիններիս առաջադրված մեղադրանքի հիմքում ընկած Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածը ճանաչվեց ՀՀ Սահմանադրությանը հակասող և անվավեր։

Որոշման հիմքում ընկած է այն թեզը, թե խնդրո առարկա հոդվածը, սահմանելով սահմանադրական կարգի տապալման հանցակազմը, վերջինս սահմանել է անորոշ, և ամբաստանյալների համար օբյեկտիվորեն պարզ չէ, թե ինչում են իրենք մեղադրվում, ինչպես նաև դատարանը չի կարող քրեական գործով դատական ակտ կայացնել՝ ելնելով քրեական օրենքի նշյալ նորմի անորոշ և, հետևաբար, անհասկանալի լինելուց։

Սահմանադրական դատարանը, կայացնելով նշյալ որոշումը, այն, ըստ էության, չի պատճառաբանել, որոշումը համեմել է իր նախընթաց որոշումներից կատարված բազմաթիվ հղումներով՝ առանց դրանք ենթարկելու պատշաճ իրավավերլուծության, որպեսզի պարզ դառնա, թե այդ որոշումներն ինչ առնչություն, վերաբերելիության և կարևորություն ունեն խնդրո առարկա գործի հետ, և որոնք են այդպիսով Սահմանադրական դատարանի եզրահանգումներն այդ որոշումների մասով, Վենետիկի հանձնաժողովի և ՄԻԵԴ-ի՝ նույն գործով ընդունված խորհրդատվական եզրակացությունների բովանդակությունը ձևախեղելով՝ վերջիններս անհիմն կերպով որակել է որպես Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածի անորոշությունը հիմնավորող ակտեր այն դեպքում, երբ այդ եզրակացությունները վկայում են ճիշտ հակառակի մասին, սահմանել է, որ ՀՀ Սահմանադրության 1-5 հոդվածները և 6-րդ հոդվածի 1-ին մասը և փաստացի նաև «սահմանադրական կարգ» իրավական եզրույթը բավարար չափով որոշակի չեն, որպեսզի վերջիններիս գործողության փաստացի դադարեցումն իբրև Քրեական օրենսգրքի 300․1 հոդվածի օբյեկտիվ կողմի հատկանիշ համարվի որոշակի՝ առանց պատշաճ կերպով պատճառաբանելու իր այդ պնդումը, իսկ իրականում կատարելով իրավական պետության սահմանադրական դատարանին անհարիր իրավական պնդումներ։

Արդյունքում Սահմանադրական դատարանի նշյալ որոշման հիման վրա ամբաստանյալ նախկին պաշտոնատար անձանց նկատմամբ հարուցված քրեական գործը Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարանի կողմից կարճվել է։

Սահմանադրական դատարանի այս դատական ակտը․ լինելով անորոշ, անհիմն և կանխակալ, ակնհայտորեն ի ցույց է դնում Սահմանադրական դատարանի քաղաքական մոտիվացվածությունը և Սահմանադրական դատարանի մի շարք դատավորների և նախորդ վարչակազմերի հետ անձնական կապերով կաշկանդված լինելու հետևանքով նրանց վերաբերող հարցով օբյեկտիվ որոշում կայացնելու անընդունակությունը։

   Սահմանադրական դատարանի գործունեության վերոնշյալ ինստիտուցիոնալ և գործնական թերությունները պայմանավորում են հանրության շրջանում այս ինստիտուտի նկատմամբ վստահության ցածր մակարդակը, որը հիմնավորվում է նաև սոցիոլոգիական տվյալներով։ Այսպես Եվրոպական Միության «Արդարադատության մոնիթորինգ ծրագիր Հայաստան» ծրագրի շրջանակներում 2016թ․ կատարված ուսումնասիրությունը փաստում է, որ Հայաստանի հանրության շուրջ 67 տոկոսը չի վստահում դատական համակարգին՝ ներառյալ Սահմանադրական դատարանին[41]։ Համանման տվյալներ են պարունակում նաև ԱՄՆ-ի միջազգային հանրապետական ինստիտուտի (IRI) կողմից Հայաստանում 2019թ․ սեպտեմբեր- հոկտեմբեր ամիսներին անցկացված հարցման արդյունքները[42]։

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԱՐԴԱՐԱԴԱՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌՈՒՑԱԿԱՐԳԵՐԻ ԲԱՐԵՓՈԽՄԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

Վերոշարադրյալն ի ցույց է դնում Հայաստանի սահմանադրական արդարադատության համակարգում առկա կառուցակարգային, քաղաքական և համակարգային խորքային խնդիրները։ Վերջիններս չեն կարող լուծվել կոսմետիկ փոփոխություններով․ հարկավոր են հատու միջոցներ, որոնք կփոխեն սահմանադրական արդարադատության համակարգի կառուցակարգային հիմքերը և կչեզոքացնեն կուսակցական կողմնորոշումներով պայմանավորված արդարադատության իրականացման արատավոր ավանդույթը։

Հաշվի առնելով այն, որ շուրջ 25 տարի Հայաստանում գործում է սահմանադրական արդարադատության մայրցամաքային համակարգը, որը քննարկված օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ պատճառներով կենսունակ չի գտնվել և պատշաճորեն չի ապահովել Սահմանադրության գերակայությունը և իրավակիրառ պրակտիկայի սահմանադրականացումը՝ նպատակահարմար է քննարկել Հայաստանում սահմանադրական արդարադատության ամերիկյան մոդելի ներդման հարցը, որի ներքո առաջարկվում է հետևյալ քայլերի կատարումը՝

1 Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միաձուլում և բարձրագույն դատական ատյանի՝ Գերագույն դատարանի ստեղծում, որը կունենա նորմատիվ իրավական ակտերի՝ ՀՀ Սահմանադրությանը համապատասխանության հարցերով վերջնական որոշում կայացնելու լիազորություն,

2 Բոլոր ատյանների դատարաններին իրենց վարույթում գտնվող գործերով կիրառման ենթակա նորմատիվ իրավական ակտերի՝ ՀՀ Սահմանադրությանը համապատասխանության որոշման լիազորության տրամադրումը՝ տվյալ դատարանի համապատասխան դատական ակտը վերադաս դատական ատյան բողոքարկելու հնարավորությամբ,

3 Գերագույն դատարանի դատավորների նշանակման համար կիրառել այն նույն կարգը, ինչ գործում է գործող Սահմանադրությամբ Սահմանադրական դատարանի պարագայում և  ձևավորել երեք պալատ՝ քրեական, քաղաքացիական և վարչական գործերով, որոնցից յուրաքանչյուրում կգործի տասնմեկական դատավոր, իսկ սահմանադրական գործերը Գերագույն դատարանը կքննի ամբողջ կազմով՝ պլենումի սկզբունքով։

Գերագույն դատարանի ստեղծմամբ Հայաստանի դատական համակարգում կգործի մեկ միասնական բարձրագույն դատական ատյան, որի որոշումները կունենան համապարտադիր նշանակություն բոլոր մնացյալ դատարանների, ինչպես նաև իրավակիրառող պետական մարմինների և այլ սուբյեկտների համար, կլուծվի նաև Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների լիազորությունների հակասության և հարաբերակցության անորոշության հարցը։ Գերագույն դատարանը կմեկտեղի ընդհանուր իրավասության բարձրագույն դատարանի և սահմանադրական ատյանի կարգավիճակները՝ ստանձնելով իրավանախորդ երկու դատարանների լիազորությունները՝ նոր կառուցակարգերով և նորմատիվ նոր միջավայրում։

Նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականության որոշման գործառույթ վերապահելով բոլոր ատյանների դատարաններին՝ վերջիններիս հնարավորություն կտրվի իրենց վարույթում գտնվող գործերով իրականացնել Սահմանադրության պաշտոնական մեկնաբանում և հակասահմանադրական ճանաչել և այդ հիմքով չկիրառել օրենքների ու այլ նորմատիվ իրավական ակտերի դրույթներ։ Ընդ որում, ստորադաս դատարանների այդ դատական ակտերը կարող են բողոքարկվել վերադաս ատյաններ՝ ընդհուպ մինչև Գերագույն դատարան, որը լիազորված կլինի կայացնել վերջնական որոշումներ։

Նշված փոփոխությունը, որն ամերիկյան մոդելի եվրոպական իմպլեմենտացիայի դրսևորում է և այս կամ այն ձևով գործում է Իսպանիայում, Պորտուգալիայում, Էստոնիայում, Սկանդինավյան երկրներում, թույլ կտա լուծել սահմանադրական վերահսկողության գործառույթը կենտրոնացնելու և ընդհանուր իրավասության դատարանից այն տարանջատելու հետ կապված մի շարք գործառութային խնդիրներ՝ դատարանների միջև սիներգիայի ապահովում, սահմանադրականության վերաբերյալ որոշումների կիրառում և կատարում, դատական վարույթի ժամկետների անհարկի երկարացման խնդրի էական կանոնակարգում, սահմանադրական իրավունքների արդյունավետ պաշտպանություն։

Առաջարկվող փոփոխությունները կլուծեն այնպիսի հիմնարար սոցիալ-իրավական խնդիր, ինչպիսին է՝ հետհեղափոխական Հայաստանում Սահմանադրական դատարանի նկատմամբ հանրային վստահության ահռելի պակասորդը։ Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների միավորումը թույլ կտա ազդարարել դատական համակարգի խորհրդանշական «նոր սկիզբ», դատական համակարգի վերագործարկում՝ այդպիսով կիրառելով դատական իշխանության համակարգում անցումային արդարադատության գործիքակազմ և որպես արդյունք լեգիտիմություն հաղորդելով վերագործարկված դատական համակարգին։

Այս համատեքստում խիստ կարևոր է մատնանշել նաև, որ «նոր սկզբին» զարկ տալը հնարավոր չէ առանց կադրային վերափոխումների։ Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների գործունեության նկատմամբ հանրային ցածր վստահությունը, այլևայլ ինստիտուցիոնալ խնդիրներից բացի կապված է այդ դատարանների կազմի հետ։ Գերագույն դատարանի ստեղծումը, կարծում ենք, հնարավորություն կտա լուծել գործող դատավորների հետագա պաշտոնավարման և նոր դատավորների նշանակման հարցը՝ Սահմանադրական և Վճռաբեկ դատարանների վերացման հիմքով դադարած համարելով այդ դատարանների այն դատավորների պաշտոնավարումը և ձեռնարկելով նոր դատավորների նշանակումը, որոնց շարքում կարող են լինել նաև գործունեությունը դադարած նշյալ դատարանների դատավորները, եթե նրանց առաջադրող և հաստատող պետական մարմինները նման որոշումների հանգեն։

Սա կարելի է համարել դատական համակարգի վեթինգի մի բաղադրիչ, որը կլուծի բարձրագույն դատական ատյանի դատավորների բարեվարքության համատարած ստուգման և, ըստ անհրաժեշտության, զտման հարցը։

4ԴԱՏԱՎՈՐՆԵՐԻ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՎԵՐԱՊԱՏՐԱՍՏԱՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՎԵՐԱՆԱՅՈՒՄ

Դատաիրավական համակարգի ֆունկցիոնալության մակարդակի նկատելի բարելավման և այդ թվում նոր բարձրագույն դատական ատյանի գալիք բոլոր հնարավոր կազմերի մասնագիտական որակների, իրավագիտակցության և արհեստավարժության մակարդակի բարձրացման համար հարկավոր է էապես բարելավել կադրային բանկի կրթական և որակավորման աստիճանը։ Այդ նպատակով հարկավոր է ստեղծել ինստիտուցիոնալ և գործնական նախադրյալներ իրապես արհեստավարժ դատավորներ ունենալու համար։ Մասնավորապես, անհրաժեշտ է Արդարադատության ակադեմիայի խորքային բարեփոխում, դատավորների թեկնածուների մրցույթների, ընտրության, նրանց կրթության, վերապատրաստման և առաջխաղացման գործընթացի բարձր արդյունավետության համակարգի ներդրում։ Ըստ այդմ հարկ է վերանայել Արդարադատության ակադեմիայի կազմավորման կարգը՝ դրանում, ի թիվս Արդարադատության նախարարության, Դատախազության և դատարանների ներկայացնուցիչների ընդգրկելով նաև փաստաբանների, Նախագահի և իրավապաշտպան հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների։ Բացի այդ հարկավոր է բարձրացնել նաև Դատավորների ընդհանուր ժողովի ուսումնական, էթիկայի և կարգապահական հարցերով ու դատավորների գործունեության գնահատման հանձնաժողովների կազմավորման և գործունեության թափանցիկությունն ու գործառնման արդյունավետությունը։

Պակաս կարևոր չէ նաև իրավաբանական կրթության նոր հայեցակարգի մշակումը՝ նպատակադրվելով արմատապես վերանայել իրավաբանների պատրաստման ամբողջ կոնցեպտը՝ սկսած դասավանդվող առարկաներից մինչև դասավանդման մեթոդներն ու դասախոսների բարեվարքությունը:

Նշված փոփոխությունների կատարումը հնարավորություն կտա ստեղծել անհրաժեշտ իրավական, քաղաքական և բարոյահոգեբանական հիմքեր դատական իշխանության նկատմամբ հանրության սասանված վստահությունը վերականգնելու և այդպիսով երկրում սահմանադրական օրինականության պաշտպանության մակարդակը բարձրացնելու համար։

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1]    Конституционный мониторинг в механизме конституционнго правообразования, Евразийский юридический портал,  https://www.eurasialegal.info/index.php?option=com_content&view=article&id=4121%253,             Ստեփանյան Ա.  Սահմանադրական մշտադիտարկումը սահմանադրականության մակարդակի  գնահատման հարցում, «Արդարադատություն»  գիտական հանդես, 2018 2 (43), էջ 15-18։

[2]   John Marshall, Marbury v. Madison, and Judicial Review, https://edsitement.neh.gov/lesson-plans/john-marshall-marbury-v-madison-and-judicial-review

[3] Նաև Նազարյան Հ․, Սահմանադրական արդարադատության միջազգային փորձից, 2002թ․, http://www.concourt.am/armenian/structure/members/nazaryan/nazaryan2002.pdf, էջ 5, 8-10, 13-14։

[4] Campillay Emilio AG Constitution and Judicial Review: Comparative Analysis, 2017, p. 9, https://www.researchgate.net/publication/317226092_Constitution_and_Judicial_Review_Comparative_Analysis

[5]   Նաև Mead Lawrence M., Teaching Public Policy: Linking Policy and Politics, Journal of Public Affairs Education, 2013, file:///C:/Users/Admin/Downloads/JPAE-Yildiz-etal-PPinTR-2011.pdf , pp. 389-403։

[6]   Նաև Solyom L., Constitutional Justice-Some Comparative Remarks, Report, Conference “Constitutional Justice and the Rule of Law”, 2003, https://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-JU(2003)030-e 

[7]   Конституции стран мира, библиотека конституций Пашкова Р., https://worldconstitutions.ru

[8]   Նույն տեղում։

[9]  Ֆրանսիայի Սահմանադրության 61-րդ հոդվածի 1-ին մաս

[10]   Stone S. Alec, The Politics of Constitutional Review in France and Europe, International Journal of Constitutional Law, 2007, pp. 84-85, https://watermark.silverchair.com/mol041.pdf?token=AQECAHi208BE49Ooan9kkhW_Ercy7Dm3ZL_9Cf3qfKAc485ysgAAAlIwggJOBgkqhkiG9w0BBwagggI_MIICOwIBADCCAjQGCSqGSIb3DQEHATAeBglghkgBZQMEAS4wEQQM6QB0i7hXy8KoPjEVAgEQgIICBWpDUiRPAGnc8Y46mPh05C6hb2TSzn3ZFly9rFNhhcj_WFwiw7GNYttyMIWzrdhdvFUXwiYBbqyUaBygyVPJua_jlX-5qApZ84WIbNurAae0VGdom842qEBGw6Z6l_zMvMXFBJzKExZ6JEbRbZ06XaAR-x8iKgMVccwk3bK7ssAVWJjkxTOPsGIULo7xlc17JyQeOIHfRT2ROI1w6HA1zf-vcFX9q6hLOJOW5gq0cDXRzzxf_OngppxZuSwgLRbJnrK4uiLnIp8Le3PXK4EY6B_VvY-CmHrFcnMxNtjp4heiUPif_2zbLYKiCmUBXYwxqSje-N9Zm5Z2wkqpO0BM-yMzG1xo3SGGvfWljm7wfULyz7aL1SV1OAy5QrU1HP1lBG3hF4HiaWNHdlMMM6oneSWkaGbO5q55YczSFtdgdCsiJCjIwYkboQ-Y0ht9a01kNTA22b5neQYyIX0-lQYmVQnowgdjbU_NTw4KxWXK8sdv0j1zBjGCyYo_ApRVbTx5Ox4PWNPgLTOlguZ3MBC9vTXw-8EIfDXryQD1HGaHQN4jf3U3dtI6Z064KZIxKtYfBcfgMmY6995qWyplChwcla7UyMuw5Vm4EDBWWwQ_GGqnJXkek9WQDj4U-ciEuS5zxe-hPBu_HAReZdyhKqmg3VIGLUsfREA1HES8LMOG7mnMM_EaHn4

[11]  Kelsen H․ La garantie juridictionnelle de la Constitution [ The Jurisdictional Protection of the Constitution ], 44 R.D.P. 197 (1928) pp. 221-241։

[12]  European Commission for Democracy Through Law (Venice Commission),  Study on Individual Access to Constitutional Justice, 2010, p. 23, https://www.venice.coe.int/WebForms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2010)039rev-e

[13] Նաև Stone S. Alec, նշվ․ աշխ․, էջ 89։

[14]  Նաև նույն տեղում, էջ 10։

[15] Իրավունքի  և քաղաքականության հարաբերակցության մասին,  Սաֆարյան Գ, Դիլանյան Ա․․, Մելքոնյան Դ, Մեղրյան Ս, Ստեփանյան Վ և այլք,  Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության մեկնաբանություններ,  «Իրավունք», 2010թ․, էջ 918-920։

[16]   Նույն տեղում, էջ 13-14, Campillay Emilio AG, նշվ․ աշխ․, էջ 20։

[17] Гаджиев Г., Самостоятельная и сильная судебная власть, 2003, http://www.concourt.am/armenian/con_right/3.21-2003/G.%20Hajiev.htm

[18] Марченко М.Н. Судебное правотворчество и судейское право, 2017, с. 76-77, Гаджиев Г.А., Конституционный принцип самостоятельности судебной власти в Российской Федерации на основе решений Конституционного суда РФ, Журнал российского права, 2003, N, с.10-11.

[19]    Милчакова О., Конституционный суд Македонии как гарант верховентства права, Конституционное правосудие, выпуск 1(59) 2013г., с. 58-59․

[20] Սահմանադրական դատարանի 2006-2019թ․ հաղորդումներ, http://www.concourt.am/armenian/report/index.htm

[21]   Բարձրագույն դատական խորհրդի տարեկան հաղորդում, Երևան 2019թ․, էջ 52, http://new.court.am/storage/uploads/files/service-page/T63G7RkWdVgDqUNjPVQM5ddAQiTGmCyQJhrhWaXm.pdf?fbclid=IwAR2Wruyn9nr0apSwlqOUUMT3CQjEtsTgi7AOHX0pdNOA8EMrAr0QmjbqaoQ

[22]   Սահմանադրական դատարանի 2008թ․ հաղորդում, էջ 4, 2009թ․ հաղորդում, էջ 4, http://www.concourt.am/armenian/report/index.htm

[23]   Սարգսյան Ա․, Դատարանների սահմանադրական հարցումները  մարդու սահմանադրական արդարադատության իրավունքի համատեքստում, Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 2014 (3), էջ 160, http://lraber.asj-oa.am/6353/1/2014-3(155).pdf

[24]   Туманянц Е., Полномочия судов по обращению в конституционный суд Республики Армения с запросом о проверке конституционности закона  как условие реализации принципа самостоятельности судов и судебной власти, Вестник Омской юридической академии. 2016. № 4 (33),  с.4-8:

[25] Օրինակ Սահմանադրական դատարանի 06․03․2012թ․ որոշում, ՍԴՈ-1010

[26]  Roagna I, The right to trial within reasonable time under Article 6 ECHR a practical handbook, 2018, p. 5, https://rm.coe.int/the-right-to-trial-within-reasonable-time-eng/16808e712c, Զիմմերմանը և Շտայներն ընդդեմ Շվեյցարիայի, վճիռ, 13․07․1983թ․ և այլն։

[27]     Delledonne J., Constitutional Courts, Relation to Supreme Courts, Max Planck Encyclopedia of Comparative Constitutional Law, 2017  file:///C:/Users/Admin/Downloads/SSRN-id3065471.pdf , p.9, Garlicki L  Constitutional Courts Versus Supreme Courts International Journal of Constitutional Law, Vol. 5, Issue 1, 2007, p.44, 50-63, https://watermark.silverchair.com/mol044.pdf?token=AQECAHi208BE49Ooan9kkhW_Ercy7Dm3ZL_9Cf3qfKAc485ysgAAAlEwggJNBgkqhkiG9w0BBwagggI-MIICOgIBADCCAjMGCSqGSIb3DQEHATAeBglghkgBZQMEAS4wEQQMpF_Pi33PCR2uN0UVAgEQgIICBADLvPDiYOEj275S8I7ypJXeXEniR0HBJxNXz4yDyiQxCZmfG0rWx4OpUIwAPQCu7CAQUQSikySZo-U6iXspQeTzEqZwcOPklFHAsmSxNiPkqlU-UFLXA0UDVPiIfiEw6AGE-Xcm5D0IXfCa5ebAhwiRr3nCzQIJBZYiWdnVle3YxTUhgxNsPtnMQ3SNAugbhPkiHr4Acd-sSUhGHDR4TWj-S2VjWWCuShmg0dJCl0atmj1ySI8BubmJx7Yy6Y2FLMggDtWcaY0xnRZZaTdU7E_4-62idXoJVdAqxScEV6-iKQKqRQd2O4y_yzJqyPRInuTEaigjnxdEGJGl2HzpNLLMN9mXs_9zWhcX10QjtoSPZMjg2hOhCf2y-ODkaQCERZl5it5lN6q5mn1LsjMVzTh4Keur2ip9jJ56-bM82OzlzuKC5yfVH5c4I8hN7ktQIa72c6zVm8dzrd1lpQweCcON78oVfy8qn5DajIUIQG754Uy8VOWGUhCp302i0PWPhpQjc3b58csVsuDJTwb-BTmEFL0J_vaBDw6cNi2F2a6lPV47DibX0iRdY2fVW42kNHSI53lPt_tRnTLs2lcFd5IR6bX9mAVqoQGXz1pvfe5qS2ubsp_zMVup_Z7ldpq_XPKzATI3H0No5w4goDcod-Yzg5YKz0GhldDljJj6FhvLxXj-Bg

[28]   Նշված երկրների սահմանադրությունները, Конституции стран мира, библиотека  конституций, Пашкова Р.,  https://worldconstitutions.ru

[29] Նաև Хессе К.,  Основы Конституционного права ФРГ М., 1981, с. 237:

[30] Սահմանադրական դատարանի 2006-2019թթ․ տարեկան հաղորդումները, http://www.concourt.am/armenian/report/index.htm

[31] Սահմանադրական դատարանի 2006-2019թթ․ տարեկան հաղորդումները http://www.concourt.am/armenian/report/index.htm, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի որոշումներում արտահայտված իրավական դիրքորոշումներն ու դրանց իրացումը, ուղեցույց- ձեռնարկ, հատոր 1 և հատոր 2, խմբ Դանիելյան Գ, Երևան, 2016թ․

[32]  Վճռաբեկ դատարանի քրեական պալատի դատավորների հայտարարությունը՝ ուղղված ԲԴԽ-ին,  https://news.am/arm/news/514336.html

[33]   Նաև Beširević V., «Governing without Judges»: The Politics of the Constitutional Court in Serbia // International Journal of Constitutional Law, Volume 12, № 4, 1 October 2014, p. 955, Половченко К Актуальные вопросы производства в конституционном суде Сербии, https://cyberleninka.ru/article/n/aktualnye-voprosy-proizvodstva-v-konstitutsionnom-sude-serbii/viewer

[34]  Հետխորհրդային տարածքում սահմանադրական դատարանի և քաղաքական իշխանության միջև փոխհարաբերությունների մասին, Саттер Д., Провокация, 2013, https://www.svoboda.org/a/25124710.html, Gaeta P The Armed Conflict in Chechnya before the Russian Constitutional Court, 7 Eur. J. Int’l L.,  Cameron R Putin’s Federal Reforms and the Consolidation of Federalism in Russia: One Step Forward, Two Steps Back!, 36(1) Communist & Post-Communist Stud. 29 (2003),  Parlett W Valery Zorkin’s State and Revolution, Brookings (Feb. 13, 2012), t http://www. brookings.edu/research/opinions/2012/02/13-russia-zorkin-partlett”>http://www.brookings.edu/ research/opinions/2012/02/13-russia-zorkin-partlett., Mazmanyan A. Judicialization of politics: The post-Soviet way, International Journal of Constitutional Law, Volume 13, Issue 1, 2015, pp. 200-218 

[35] Հայաստանի Հանրապետությունում վիճահարույց ընտրական գործընթացների մասին միջազգային հեղինակավոր կազմակերպությունները` ԵԱՀԿ-ը, ԵԽ-ը, Հյումըն Րայթս Ուոթչը և այլք, ինչպես նաև ժողովրդավարական բազմաթիվ առաջատար պետություններ՝ մասնավորապես ԱՄՆ-ը մշտապես հեղինակել են քննադատական փաստարկված զեկույցներ և հայտարարություններ՝ մատնանշելով օրենսդրական բացթողումները, իրավակիրառ անկատար պրակտիկան և ընտրախախտումների բազմաթիվ դեպքեր, որոնք ձևախեղել են Հայաստանում տեղի ունեցած ընտրությունները, որոնք, սակայն, ՀՀ Սահմանադրական դատարանի որոշմամբ համարվել են օրինական, մասնավորապես հետևյալ հղումները՝ https://www.hrw.org/report/2009/02/25/democracy-rocky-ground/armenias-disputed-2008-presidential-election-post-electionhttps://www.azatutyun.am/a/3552226.htmlhttp://semantic-pace.net/tools/pdf.aspx?doc=aHR0cDovL2Fzc2VtYmx5LmNvZS5pbnQvbncveG1sL1hSZWYvWDJILURXLWV4dHIuYXNwP2ZpbGVpZD0xNzY0MyZsYW5nPUVO&xsl=aHR0cDovL3NlbWFudGljcGFjZS5uZXQvWHNsdC9QZGYvWFJlZi1XRC1BVC1YTUwyUERGLnhzbA==&xsltparams=ZmlsZWlkPTE3NjQzhttps://www.osce.org/odihr/elections/armenia/14054?download=true, https://www.csce.gov/sites/helsinkicommission.house.gov/files/2003%255FArmenia%255Felections.pdf, http://hrlibrary.umn.edu/research/armenia/HRW_report2005.pdf

[36]    Կարեն Անդերասյան․ ՄԻՊ գրասենյակի 40 իրավաբաններն էլ չեն կարողանում մեկնաբանել ՍԴ որոշումը, https://mediamax.am/am/news/politics/9851

[37] Սահմանադրական դատարանի որոշում, 07․07․2015թ․, թիվ ՍԴՈ — 1224

[38]   Սաֆարյան Գ, Դիլանյան Ա, Մելքոնյան Դ, Մեղրյան Ս, Ստեփանյան Վ և այլք, նշվ․ աշխ․, էջ 40։

[39]   Նույն տեղում։

[40]   Սաֆարյան Գ, Դիլանյան Ա, Մելքոնյան Դ, Մեղրյան Ս, Ստեփանյան Վ և այլք, նշվ․ աշխ․, էջ 42։

[41] Եվրոպական Միության «Արդարադատության մոնիթորինգ» ծրագիր Հայաստան, Արդարադատության ոլորտի վերաբերյալ հանրության կարիքները և ակնկալիքները Հայաստանում, էջ 111, http://www.justice.am/storage/files/legal_acts/legal_acts_1057954891731_Justice_Monitoring.pdf?fbclid=IwAR2VSEzYlaP6rV2ig39A5wzNmwHKg1qqfOxTn0ZHlBN8H1wZtrP0lYoNBv4

[42]   Public Opinion Survey: Residents of Armenia, September–October 2019, https://www.iri.org/sites/default/files/wysiwyg/iri_poll_armenia_september-october_2019.pdf

Հնդկաստանի ԱԳ նախարարն առաջին անգամ Վրաստան է այցելում

Հնդկաստանի արտաքին գերատեսչության ղեկավարն առաջին անգամ պաշտոնապես այցելում է Վրաստան. հուլիսի 9-10-ը Սուբրամանյամ Ջայշանքարը Թբիլիսիում հանդիպելու է նախագահ Սալոմե Զուրաբիշվիլիի, վարչապետ Իրակլի Ղարիբաշվիլիի, փոխվարչապետ, արտգործնախարար Դավիդ Զալկալիանիի և էկոնոմիկայի նախարար Նաթիա Թուրնավայի հետ:

Հնդկաստանի ԱԳ նախարարը Վրաստանին է փոխանցելու միջնադարյան Քեթևան թագուհու մասունքները, ով վրաց ուղղափառ եկեղեցու կողմից դասվել է սրբերի շարքին և համարվում է քրիստոնեական նահատակ: Հանդիսավոր արարողությունը կայանալու է Թբիլիսիի Սուրբ Երրորդության Մայր տաճարում (Սամեբա):

Վրաց արտաքին գերատեսչության հաղորդմամբ` Դելիի կողմից մասունքի փոխանցումն աննախադեպ որոշում է: Առկա կարգերի համաձայն` Հնդկաստանը չի դիտարկում այլ երկրին պատմական հուշարձանների և սրբությունների փոխանցում, որոնք հայտնաբերվել են իր տարածքում հնագիտական պեղումների ժամանակ:

Նշվում է, որ առկա բարյացկամ հարաբերություններից, փոխադարձ աջակցությունից և սերտ համագործակցությունից ելնելով` Հնդկաստանի վարչապետն աննախադեպ որոշում է ընդունել Քեթևան թագուհու մասունքները Վրաստանին հանձնելու վերաբերյալ:

Քեթևան Բագրատունին եղել է Կախեթի թագավորության թագուհին, ում 1614թ. գերեվարել է պարսից Աբաս 1-ին շահը: Սպահանում նրան թոռների` Ալեքսանդրի և Լևանի հետ նետել են զնդանը, որտեղ մնացել է 10 տարի: Պատմում են, որ շահը խոստացել է նրան Պարսկաստանի թագուհի կարգել, եթե իսլամ ընդունի: Չնայած տառապանքներին, թագուհին հավատքը չի ուրացել: 1624թ. սեպտեմբերի 13-ին Քեթևան թագուհուն այրել են:

Պորտուգալացի հոգևորականները, ովքեր ականատես են եղել թագուհու ողջակիզմանը, թաքուն վերցրել են նրա մասունքները: Գլուխը և աջ ձեռքն ուղարկել են Քեթևանի որդուն` Թեյմուրազ արքային, որոնք թաղվել են Ալավերդու եկեղեցում` 1723թ., սակայն հետագայում անհետացել են:

Նահատակ-թագուհու այլ մասունքներ տարվել են Վատիկան, Բելգիա, ինչպես նաև Գոայի Սուրբ Ավգուստինի տաճար (Հնդկաստան): 19-րդ դարի սկզբին վերջինս ավերվել է:

2013թ. Archeology հեղինակավոր պարբերականի լրագրողը հայտարարել է, որ Գոայի ավերակներում հայտնաբերված ոսկորները, ենթադրաբար, պատկանում են Քեթևան թագուհուն: ԴՆԹ հետազոտությունը ցույց է տվել, որ քարե սարկոֆագից գտնված ձեռքի ոսկորները կապ չունեն Հնդկաստանի հետ և ունեն վրացական ծագում:

2017թ. Քեթևանի մասունքներն արդեն բերվել են Վրաստան` մոտ կես տարի ցուցադրելով Սամեբայի վանքում: Մինչև վերջնական հանձնումը Վրաստանին` թագուհու մասունքները պահվել են Գոայի ազգային թանգարանում:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Ռուսաստանի ՊՆ-ն Կովկասի կայազորերում նոր զինատեսակներ է ցուցադրելու

Ռուսական կովկասյան 58-րդ համազորային բանակի ռազմական կայազորերում օգոստոսին կայանալիք «Բանակ-2021» միջազգային ռազմատեխնիկական ֆորումի շրջանակներում առաջին անգամ ներկայացվելու են նորագույն զինատեսակներ ու ռազմական տեխնիկայի նմուշներ:

Հաղորդվում է, որ ֆորումի զանգվածային միջոցառումներն ընթանալու են Վլադիկավկազում, Գրոզնիում, Նալչիկում, ինգուշական Տրոիցկոյե բնակավայրում, Հարավային Օսիայում` Ցխինվալի ռազմաբազայում, ինչպես նաև դաղստանյան Կասպիյսկ քաղաքում: Այցելուներին ներկայացվելու են ժամանակակից զինատեսակների ու ռազմական տեխնիկայի ավելի քան հազար նմուշներ, որոնցով համալրված են Հարավային ռազմական շրջանի 58-րդ բանակի միավորումներն ու զորամասերը:

Ինչպես նշվում է, ցուցադրվելու են ԱԿ-12 ինքնաձիգեր, «Վալ» դիպուկահար անձայն ինքնաձիգեր, Յարիգինի ատրճանակներ, Տ-90 և Տ-72Բ3 տանկեր, ծանր հրանետային ՏՈՍ-1Ա «Սոլնցեպյոկ» համակարգեր, ԲՄՊ-3 հետևակի մարտական մեքենաներ, ԲՏՌ-82Ա զրահափոխադրիչներ, «Լինզա» բժշկական զրահամեքենաներ, Մի-8ԱՄՏՇ «Տերմինատոր» և Կա-52 «Ալիգատոր» ուղղաթիռներ և այլ տեխնիկա:

Օգոստոսի 26-28-ն անցկացվելիք «Բանակ-2021» միջազգային ֆորումի կազմակերպման համար ներգրավվել են ՀՌՕ-ի շուրջ 2 հազար զինծառայողներ: Միջոցառման շրջանակներում գործարկվելու են ռազմական շրջանի շուրջ 300 միավոր ժամանակակից ռազմական և հատուկ տեխնիկա, 20 նավեր, ՀՕՊ և ՌԾՈՒ մոտ 70 ինքնաթիռներ և ուղղաթիռներ, ինչպես նաև Սևծովյան նավատորմի ծովային ավիացիան:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Ադրբեջանում կտրուկ բարձրացել են գազի և դեղորայքի գները

Ադրբեջանի սակագների խորհուրդը ոչ միայն կրկնապատկել է գազի գինը բնակչության մեծ մասի համար, այլև բարձրացրել է դեղամիջոցների գները: Շուրջ 50 անուն դեղորայք թանկացել է 10-40%-ով: Այդ մասին հայտարարել է ադրբեջանցի ընդդիմադիր գործիչ Հեբիբ Մունթեզիրը:

Եվրոպայում ապաստանած ընդդիմադիր գործիչն ընդգծել է, որ այդ որոշումն անբարեխղճություն է նրանց կողմից, որոնց պատկանում է Ադրբեջանի դեղորայքի մենաշնորհը: Մունթեզիրը նաև նշել է, որ որոշումը կայացնողները հաշվի չեն առել հետպատերազմական իրավիճակը երկրում, երբ բազմաթիվ քաղաքացիներ դեղորայքի կարիք ունեն, դեղերն անորակ են: Ընդդիմադիրը հիշեցրել է նաև երկրում համաճարակային իրավիճակի մասին:

Նկարը` © Իլյա Վառլամով \ Բաքու

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Իրանը Կասպից ծովում խոշոր զորավարժություն է սկսել. նկարներ

Կասպից ծովում մեկնարկել են Իրանի ռազմածովային ուժերի զորավարժությունները, որոնք կրում են «Ամանիյաթ-է Փայդար 1400» («Կայուն անվտանգություն-1400») անվանումը:

Ուսումնական խուսավարումներում, ինչպես հաղորդվում է, գործարկվել են Իսլամական Հանրապետության ՌԾՈւ նավերն ու ավիացիան, այդ թվում` հրթիռային արձակման համակարգերի ծովային հարթակները, ուղղահայաց թռիչքով ինքնաթիռները, հարվածային ուղղաթիռները և անօդաչու թռչող սարքերը:

Ռազմածովային վարժանքներն անցկացվում են Կասպից ծովում, շուրջ 77 հազար քառ.կմ տարածքում: Խաղարկվում են ինչպես հարձակման, այնպես էլ իրանական ջրային տարածքի, տրանսպորտային ուղիների պաշտպանության դիպաշարեր:

Հաղորդվում է, որ եզրափակիչ փուլին զորավարժություններին ներգրավվելու են նաև Իրանի զինված ուժերի ծովային հետևակի ստորաբաժանումները:

Հիշեցնենք, որ այս օրերին Բաքվում անցկացվում են թուրք-ադրբեջանական համատեղ զորավարժություններ («Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրք-2021»):

Միացեք մեր Telegram ալիքին

ՆԱՏՕ-ն Ռուսաստանի վրա կհարձակվի ներքաղաքական ճգնաժամի դեպքում. Ջարալլա

Ղրիմցի քաղաքագետ Վլադիմիր Ջարալլայի համոզմամբ` ՆԱՏՕ-ն Կիևի հետ համատեղ պարբերաբար զորավարժություններ է անցկացնում Սև ծովի ավազանի ուկրաինական տարածքում (Sea Breeze 2021), որպեսզի տեղեկատվական-հոգեբանական ներգործություն ունենա Մոսկվայի վրա:

Քաղաքագետի խոսքով` Հյուսիսատլանտյան դաշինքի ռազմավարությունը ենթադրում է մշտական ճնշում Ռուսաստանի վրա: Ջարալլան կարծում է, որ Արևմուտքը ցանկանում է հյուծել Ռուսաստանը, այնպես, ինչպես դա իրականացվել է ԽՍՀՄ-ի դեմ «Սառը պատերազմի» գործընթացում: Բացի այդ, նրա խոսքով, ՆԱՏՕ-ն մշակում է նաև ռազմական գործողությունների իրականացման վարկածներ:

Փորձագետի համոզմամբ` եթե Ռուսաստանում սկիզբ առնի ներքաղաքական ճգնաժամ, ապա դա թույլ կտա հնարավորինս արդյունավետ ներխուժում իրականացնել: Ուստի ակնհայտ է համարում զորավարժությունների անցկացման նպատակը: Խոսքը, ինչպես նշում է, միայն Ղրիմի մասին չէ, այլ, ընդհանուր առմամբ, Ռուսաստանի:

Ջարալլան չի բացառում հակամարտության իրավիճակների ծագում, որոնք կարող են ի հայտ գալ նշված վարժանքների ընթացքում:

Նրա խոսքով` ՌԴ-ի ջրային տարածքը կարող են հատել` որակելով «պատահականություններ», որին կհետևի ռուսական կողմի կոշտ արձագանքը: «Արդյունքում` ոչնչից ճգնաժամ կառաջան»:

Փորձագետն ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքի վրա, որ ԱՄՆ-ը և Հարավային Կորեան պարբերաբար համատեղ խուսավարումներ են իրականացնում Կորեական թերակղզում կամ հարակից ջրային ավազանում, որոնք ուղղված են Հյուսիսային Կորեայի դեմ: Միաժամանակ, Ջարալլայի խոսքով, հաճախ են ստեղծվում այնպիսի իրավիճակներ, երբ Փխենյանը շատ խիստ է արձագանքում, ինչից հետո Սեուլն ու Վաշինգտոնը հարկադրված են լինում զսպել իրենց ռազմատենչությունը:

Սակայն Ռուսաստանի դեպքում, ինչպես նշում է փորձագետը, ավելի լավ է «վառոդը չոր պահել»:

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Թուրքիան «առաջին պլան» է ձգտում. ինչպե՞ս են արձագանքում դրան Ռուսաստանում

Բազմաթիվ փորձագետներ արդեն նշել են միջազգային թատերաբեմում Թուրքիայի մեծացած դերի մասին: Համարվում է, որ Էրդողանի օրոք նրա երկիրը մեծ ազդեցություն է ստացել աշխարհում` Ֆրանսիային կամ Մեծ Բրիտանիային համարժեք (երկրորդ շարք): Սակայն Անկարան ձգտում է առաջին շարքում հայտվել: Այդ նպատակով ստեղծում է իր «Ալեքսանդր Մակեդոնացու կայսրությունը»` Արևելյան Միջերկրածովից մինչև Աֆղանստան:

Ռուսաստանում սովորել են Թուրքիային համարել երկրորդական երկիր, սակայն համարվում է, որ դա այլևս այդպես չէ: 80 մլն բնակչությամբ, զարգացած արդյունաբերությամբ ու գիտությամբ պետությունը յուրահատուկ դիրքեր ունի Կիպրոսում, Լիբիայում, Սիրիայի և Իրաքի հյուսիսում, Անդրկովկասում, Միջին Ասիայում, իսկ այժմ նաև` Աֆղանստանում:

Նշվում է, որ Բայդենի վարչակազմն Էրդողանին առաջարկել է ընդլայնել թուրքական ազդեցությունը` հույս ունենալով առճակատում առաջացնել Ռուսաստանի և Չինաստանի հետ: Սակայն թուրք նախագահը շարունակում է խաղալ հակասությունների վրա` պահպանելով հավասարակշռությունը բոլոր երեք առանցքային դերակատարների` Վաշինգտոնի, Պեկինի և Մոսկվայի հետ:

Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև 2016թ.-ից ռազմավարական գործընկերության առանձնահատուկ հարաբերություններ են ձևավորվել: Սակայն կողմերից յուրաքանչյուրն իր հետաքրքրություններն ունի: Ընդհանուր առմամբ, ինչպես նշվում է, Մոսկվայի ձեռքբերումը սիրիական պատերազմում ռուս-թուրքական նման հարաբերությունների հաստատումն է: Սակայն դրանք նախկինի պես փխրուն են:

Սիրիայում ռազմական գործողությունների դադարից հետո (2020թ. սկիզբ), երբ թուրքական բանակն Իդլիբում առաջին անգամ սկսեց կռվել Սիրիայի կառավարական զորքերի դեմ, Մոսկվայի և Անկարայի միջև փոխըմբռնման համաձայնություն կայացավ: Նույնը տեղի ունեցավ նաև Լիբիայում: Սակայն Արցախը խառնեց խաղաքարտերը:

Համարվում է, որ Անկարան Անդրկովկասում խստորեն պահպանում է Մոսկվայի հետ փոխգործակցության կանոնները: Սակայն այստեղ նրա քաղաքականությունն առավել հաջողված է: Փաստացի` Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև երկարաժամկետ ռազմավարական դաշնակցություն է հաստատվել, թուրքական կողմը սկսել է ամրանալ Կենտրոնասիական տարածաշրջանում և Աֆղանստանում:

Այդ ամենը ենթադրում է, որ Ռուսաստանի և Թուրքիայի միջև բանակցությունների նոր փուլ է նախատեսվում: Իրավիճակը, ինչպես նշվում է, փոխվել է. անհրաժեշտ է նոր հանդիպում և մտադրությունների հստակեցում: Այդ պատճառով Պուտինի և Էրդողանի հնարավոր հանդիպման մասին լուրը զարմանալի չեն: Ընդ որում` հնարավոր է համարվում, որ այն արդեն ավելի բարդ է լինելու և առավել մեծ ազդեցություն է ունենալու համաշխարհային քաղաքականության վրա, քան Պուտինի և Բայդենի հանդիպումը` Ժնևում:

Նկարը` © РИА Новости \ Ռուս և թուրք զինվորականներ` Սիրիայում

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Քննարկվել են Հայաստանում տիեզերական ոլորտի զարգացման հնարավորությունները

ՀՀ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարի պաշտոնակատար Հայկ Չոբանյանը «Տիեզերական տարածության հետազոտում» խորագրով Սանկտ Պետերբուրգում անցկացվող GLEX-2021 միջազգային համաժողովի շրջանակներում հանդիպել է «Ռոսկոսմոս» պետական կորպորացիայի գլխավոր տնօրեն Դմիտրի Ռոգոզինի հետ:

Հանդիպման ընթացքում քննարկվել են Հայաստանում տիեզերական ոլորտի զարգացման շրջանակներում հնարավոր համագործակցությանը վերաբերվող հարցեր։
Հայկ Չոբանյանը շեշտադրել է Հայաստանի Հանրապետությունում տիեզերական ծառայությունների և տեխնոլոգիաների զարգացման, և այդ շրջանակներում համագործակցության կարևորությունը։

Անդրադարձ է կատարվել Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշնության միջև միջպետական համաձայնագրի կնքման ընթացքին, համատեղ ծրագրերի իրականացման, տիեզերական գործունեության ոլորտի զարգացման համատեքստում Հայաստանում ռուսական ընկերությունների առաջխաղացման և մի շարք այլ հարցերի։ Վերջինիս համար բարենպաստ պայման են հանդիսանում տիեզերքի բնագավառում գործունեություն ծավալող կազմակերպությունների համար ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված հարկային արտոնությունները։

Հանդիպման ավարտին Հայկ Չոբանյանը Դմիտրի Ռոգոզինին հրավիրել է մասնակցելու է 2022 թ. սեպտեմբերի 5-10-ը Հայաստանում անցկացվող Գիտության ու արվեստի «STARMUS» (Stars and Music) 6-րդ միջազգային փառատոնին։

Telegram

Թուրքիան Վրաստանին խոչընդոտո՞ւմ է միանալ Հյուսիս-հարավ նախագծին

Հունիսի 1-ին Անկարայում հանդիպեցին Թուրքիայի նախագահ Էրդողանն ու Վրաստանի վարչապետ Ղարիբաշվիլին: Թուրք նախագահը հայտարարեց, թե «Անկարան պատրաստ է աջակցել Ադրբեջան-Վրաստան-Հայաստան կամ Թուրքիա-Ադրբեջան-Վրաստան ձևաչափերով եռակողմ համագործակցությանը` նպաստելով այդ երկրների փոխգործակցության ամրապնդմանը»:

Էրդողանի խոսքերից կարելի է հասկանալ, որ Թուրքիան կողմ է միա´յն Ադրբեջանի ու Հայաստանի հետ Վրաստանի գործընկերությանը, մինչդեռ, օրինակ, Իրանի և Ռուսաստանի հետ կապերին դեմ է: Դա է վկայում հայտարարության մյուս հատվածը, որտեղ Վրաստանը համարվում է «տարածաշրջանային համագործակցության բանալի». կարևորվում են Վրաստանի տարածքով Թուրքիան ու Ադրբեջանն, ինչպես նաև Չինաստանն ու Եվրոպան իրար կապող տրանսպորտային ու էներգետիկ ենթակառուցվածքները:

Ուշագրավ է, որ Էրդողանը շեշտադրում է բացառապես Հարավային գազային միջանցքը և միջազգային տրանսպորտային միջանցքը, մինչդեռ չի շոշափվում իրանահնդկական առաջարկը` Հայաստանով ու Վրաստանով Եվրոպային կապվելու վերաբերյալ:

Թուրքիայի նախագահը «համագործակցության բանալի» ձևակերպմանը զուգահեռ շեշտում է, որ պաշտպանում է Վրաստանի տարածքային ամբողջականությունը, հիշեցնում է Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի հակամարտությունների լուծման մասին` կարծես գործարք պարտադրելով. չմիանալ Հյուսիս-հարավ նախագծին, փոխարենը ստանալ աջակցություն հակամարտությունների լուծման և գործող ուղիների զարգացման հարցում:

Պետական ու ազգային շահի տեսանկյունից Վրաստանի համար, անշուշտ, կարևոր են առկա ուղիների հետագա զարգացումը և հակամարտությունների ցանկալի լուծումը, սակայն վարչապետ Ղարիբաշվիլիի` նույն հանդիպման ժամանակ արված հայտարարությունից ակնհայտ է դառնում, որ Վրաստանը թեև հետաքրքրված է առկա հարաբերությունների խորացմամբ, բայց չի պատրաստվում սահմանափակվել դրանով:

Այս մասին է վկայում վրաց վարչապետի կողմից «տարածաշրջանային համագործակցության» կարևորումը` ի պատասխան Էրդողանի «եռակողմ համագործակցության» մասին շեշտադրումներին: Ուստի ենթադրվում է, որ վարչապետի այցն Անկարա միտված էր նաև թուրքական կողմից այս հարցում գործի դրվող խոչընդոտների չեզոքացմանը:

Վահրամ Հովհաննիսյան

Տարածաշրջանային հարցերի մասնագետ, REGST.net-ի հիմնադիր

Նյութը տեղադրվել է «Արմենպրես» լրատվական գործակալության կայքում, 02.06.2021թ.

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Նեթանյահուն հեռացվեց. Իսրայելի նոր վարչապետը Նաֆթալի Բեննեթն է

Բենիամին Նեթանյահուն 12-ամյա կառավարումից հետո հեռացվել է Իսրայելի վարչապետի պաշտոնից. խորհրդարանը հաստատել է ընդդիմության կողմից առաջարկված կառավարության կազմը:

Պատգամավորների քվեարկության արդյունքում, ինչպես նշվում է, ընդամենը 1 ձեռնպահ ձայնի արդյունքում Իսրայելում նոր կառավարություն է ընտրվել` Նաֆթալի Բեննեթի գլխավորությամբ: Ընդդիմադիրների միջև ստորագրված կոալիցիոն պայմանագրի համաձայն` նրան 2023թ. օգոստոսին փոխարինելու է «Եշ աթիդ» կուսակցության առաջնորդ Յաիր Լապիդը:

Բեննեթին հաճախ անվանում են ուլտրաազգայնական: Նա անձամբ իրեն համարում է առավել աջական, քան` Նեթանյահուն: Նոր վարչապետի խոսքով` Իսրայելը պետք է հանդիսանա հրեաների ազգային պետությունը և պնդում է, որ իր երկիրն Արևմտյան ափի, Արևելյան Երուսաղեմի և 1967թ. իսրայելցիների կողմից օկուպացված Գոլանի բարձունքների նկատմամբ պատմական իրավունք ունի:

Իսրայելի 13-րդ վարչապետ Նաֆթալի Բեննեթը «Յամինա» կուսակցության առաջնորդն է: Պալատի նոր խոսնակը «Եշ աթիդ» կուսակցությունից Միկի Լևին է: Բենի Գանցը կշարունակի ղեկավարել Պաշտպանության նախարարությունը: Արտգործնախարարությունը երկու տարի ժամկետով կգլխավորի Յաիր Լապիդը, իսկ ՆԳՆ-ը` Այելեթ Շաքեդը: Ֆինանսների նախարարը Ավիգդոր Լիբերմանն է, Զբոսաշրջության նախարարը` Կոնստանտին Ռազվոզովը, Երուսաղեմի հարցերով նախարարը` Զեէլվ Էլքինը:

Կնեսեթում ելույթի ժամանակ Բեննեթը և Գանցը անվտանգության ոլորտի հիմնական խնդիր են նշել Իրանի միջուկային զենքի ստացման դիմակայությունը, խոստացել են աշխատել ԱՄՆ-ի հետ դաշինքի խորացման ուղղությամբ:

Հավելենք, որ «Լիկուդ» կուսակցության առաջնորդ Բենյամին Նեթանյահուն, թեև հեռացվել է վարչապետի պաշտոնից և արդեն ընդդիմություն է, սակայն Կնեսեթում ամենաշատ պատգամավորներն ունի (30), և խոստացել է այդ հանգամանքն օգտագործելու միջոցով շուտով կրկին վերադառնալ իշխանության:

Նկարը` © AP Photo/Ariel Schalit \ Նաֆթալի Բեննեթ

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Իրանի նախագահական ընտրությունների արդյունքները կանխատեսելի են. Էմմա Բեգիջանյան

2021թ. հունիսի 18-ին Իրանի Իսլամական Հանրապետությունում (ԻԻՀ) տեղի կունենան նախագահական 13-րդ և տեղական խորհուրդների 6-րդ, ինչպեսև խորհրդարանական ու Բանիմացների ժողովի միջանկյալ ընտրությունները: ԻԻՀ Սահմանադրության համաձայն՝ բոլոր մակարդակի ընտրություններն ու հանրաքվեներն  անցկացնում է Ներքին գործերի նախարարությունը, դրանց համար պատասխանատու է ՆԳ նախարարը՝ Աբդոլռեզա Ռահմանի Ֆազելին: Այդ նպատակով ՆԳ նախարարությունում ձևավորվում է ընտրությունների գլխավոր շտաբ, որի պետ է նշանակվում ՆԳ քաղաքական հարցերով փոխնախարարը, ներկա դրությամբ` Ջամալ Արա‎ֆը: Բացի այդ ձևավորվում է  նաև ընտրությունների անցկացման գործադիր հանձնաժողով, որտեղ ընդգրկված են ՆԳ ու գաղտնի ծառայությունների (տեղեկատվության) նախարարները, գլխավոր դատախազը, քաղաքացիական կացության ակտերի գրանցման կազմակերպության ղեկավարը և կրոնական, քաղաքական, տնտեսական, իրավաբանական, մշակույթի ու հասարակական  ոլորտների 7 հեղինակավոր անձինք:

Ըստ Սահմանադրության՝ ընտրությունների վերահսկումն իրականացնում է Սահմանադրության պահապան խորհուրդը (ՍՊԽ): Վերջինս ունի 12 անդամ, 6-ը բարձրաստիճան հոգևորական են, որոնց նշանակում է երկրի ռազմաքաղաքական առաջին դեմք հեղափոխության առաջնորդը, իսկ մյուս վեցը տարբեր ոլորտների իրավաբաններ են, որոնց թեկնածությունը խորհրդարանին է ներկայացնում դատական իշխանությունը:

Նշենք, որ Իրանի Սահմանադրության 91-99 հոդվածները վերաբերում են ՍՊԽ-ին:  91-րդ հոդվածի համաձայն՝ վերջինիս գլխավոր գործառույթը խորհրդարանում հաստատված օրինագծերի վավերացումն է, որպեսզի դրանք չհակասեն երկրի Սահմանադրությանն ու շարիաթի օրենքներին, հետևաբար առանց ՍՊԽ-ի հաստատման չեն կարող օրենքի ուժ ստանալ: Վերջինիս մենաշնորհն է նաև Սահմանադրության մեկնությունը, որն էլ մեկնաբանում է 99-րդ հոդվածը․ «ՍՊԽ-ը վերահսկում է խորհրդարանական, Իմաստունների վեհաժողովի և նախագահական ընտրություններն ու հանրաքվեները», իրեն վերագրել է հավանություն տվող վերահսկողություն, ինչը նշանակում է հաստատել թեկնածուների համապատասխանությունը: Ուստի նշյալ  ընտրությունների թեկնածու դառնալու համար անհրաժեշտ է ՍՊԽ-ի «անցագիր»:  Թեկնածուների համապատասխանությունը որոշելու համար վերջինիս գլխավոր չափանիշներն են իսլամի օրենքներին, Սահմանադրությանն ու «Վելայաթ-ե ֆաղիհին[1]» հավատարմությունը:

Այլ կերպ ասած, ՆԳ նախարարության գրանցված թեկնածուները հաստատվում կամ մերժվում են նշյալ չափանիշներով, որոնցով գնահատումը, թերևս, բավական բարդ ու սուբյեկտիվ բնույթ է կրում։ Թեև նման մեկնություն ՍՊԽ-ը հնչեցրել էր դեռևս 1991թ․, սակայն կիրառումը համեմատաբար մեղմ էր, ինչի շնորհիվ 2000թ․ խորհրդարանի 6-րդ գումարման ընտրություններին բարենորոգիչները, որոնք արդեն ձևավորված քաղաքական ուժ էին, խորհրդարանում 65 տոկոսով մեծամասնություն կազմեցին։ Հանգամանք, ինչը հնարավորություն ընձեռեց 2002թ․ Ընտրական օրենսգրքում փոփոխությունների օրինագիծ հաստատելու համար, որով հանվում էր հավանություն տվող վերահսկողությունը։  Հետևաբար ՍՊԽ-ն իրավասու չէր մերժել գրանցված թեկնածուներին առանց պատասխանատու կառույցների՝ տեղեկատվության նախարարության, դատական իշխանության ու օրինապահ ուժերի ներկայացրած փաստաթղթերի։

Հստակ պահպանողական կողմնորոշմամբ ՍՊԽ-ը, բնականաբար, չհաստատեց օրինագիծը (դա բխում է նրա ձևավորման բնույթից), ինչը ներքաղաքական լուրջ ճգնաժամ առաջացրեց 2004թ․ խորհրդարանի 7-րդ գումարման ընտրությունների նախաշեմին։ 130 պատգամավոր հրաժարական տվեց բարենորոգիչների թեկնածուներին զանգվածաբար մերժելու պատճառով։ Իրավիճակը հանգուցալուծվեց հեղափոխության առաջնորդի միջամտությամբ, ով հաստատեց ՍՊԽ-ի նման լիազորությունը՝ միաժամանակ պահանջելով վերանայել մերժվածների թեկնածությունը։ ՍՊԽ-ը բարենորոգիչների թեկնածուների թիվն ավելացրեց այնքանով, որը չէր խանգարի պահպանողականների՝ խորհրդարանում մեծամասնություն կազմելուն։

«Գրանցված թեկնածուների թիվը կազմում էր 8 հազար 157, որոնցից 5627-ն ընտրություններին մասնակցելու «անցագիր» ստացան: Պահպանողականների ազդեցության ներքո գտնվող ՍՊԽ-ը մերժել էր բարենորոգչական կողմնորոշմամբ առաջադրվածներից 2530-ին: Կառավարության ու օրենսդիրների բուռն ջանքերի և բողոքի ակցիաների արդյունքում հաստատվածների թիվն աճեց շուրջ 1100-ով, ընդ որում, ըստ բարենորոգիչների՝ լրացուցիչ հաստատումները կատարվեցին այն հաշվարկով, որ պահպանողականների համար նախօրոք ապահովված 180 ընտրատարածքներում մրցակցություն չառաջանա»[2]: Փաստորեն խորհրդարանի 7-րդ գումարումից ի վեր միշտ էլ պահպանողականներն օրենսդիրում մեծամասնություն են կազմել, իսկ բարենորոգիչները՝ ազդեցիկ կամ ոչ ազդեցիկ փոքրամասնություն՝ կախված առաջադրվածների թվից ու հանգամանքներից։

ՏԵՂԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆ

Քաղաքային ու գյուղական իսլամական խորհուրդների ընտրությունները ևս անցկացնում է ՆԳ նախարարությունը և, փաստորեն, ողջ երկրի մակարդակով միակ ընտրությունն է, որը չի վերահսկում ՍՊԽ-ը, այն խորհրդարանի՝ Իսլամական մեջլիսի լիազորություններից է։ Այդ նպատակով ձևավորվում է կենտրոնական հանձնաժողով, որը կազմված է ներքին գործերի և քաղաքային ու գյուղական խորհուրդների հարցերի հանձնաժողովի 3 և Սահմանադրության 90-րդ[3] հոդվածի համաձայն՝ հանձնաժողովի 2 անդամից։ Նահանգներում (Օստան) վերահսկողության 3 անձից կազմված գերագույն հանձնաժողովը ձևավորվում է կենտրոնական հանձնաժողովի կողմից՝ տվյալ նահանգից ընտրված պատգամավորների թվից։ Ինչ վերաբերում է տեղական խորհուրդների ընտրություններին որպես թեկնածու մասնակցելուն, համապատասխանությունը, ըստ Սահմանադրության 101-րդ հոդվածի, որոշվում է նշյալ ընտրությունների օրենքով։ Ըստ որի՝  տեղական խորհուրդների ընտրությունների կենտրոնական հանձնաժողովի իրավասությունը սահմանափակվում է ընտրությունների ընթացքը վերահսկելով և չունի ՍՊԽ-ի հավանություն տվող վերահսկողություն իրականացնողի իրավասությունը, այն բացառապես տրված է միայն ՍՊԽ-ին[4]։ 

Պաշտոնական տվյալներով՝ քաղաքային խորհրդի ընտրություններ անցկացվելու են 1372 քաղաքային և 40․620 գյուղական համայնքներում։ Քաղաքային ու գյուղական խորհուրդները ձևավորվում են ըստ տվյալ համայնքի բնակչության․ 50 հազարից պակաս բնակչությամբ համայնքի խորհուրդն ունի 5 իսկական և 3 ոչ իսկական անդամ, 50-200 հազարը՝ 7 իսկական և 5 ոչ իսկական, 200-500 հազարը՝ 9 իսկական, 6 ոչ իսկական, 500 հազարից մեկ միլիոնը՝ 11 իսկական և 9 ոչ իսկական, 1-2 միլիոնը՝ 13 իսկական, 7 ոչ իսկական, 2 միլիոնից ավելը՝ 15 իսկական, 10 ոչ իսկական, իսկ Թեհրանինը՝ 21 իսկական և 11 ոչ իսկական անդամներ։

2021թ. կայանալիք ընտրությունների թեկնածուների գրանցումը տեղի է ունեցել քաղաքներում՝ մարտի 11-17-ը, իսկ գյուղերում՝ ապրիլի 10-16-ը: Այնուհետև  ընտրությունների գործադիր ու վերահսկիչ մարմիները 14 օրվա ընթացքում ուսումնասիրել են թեկնածուների համապատասխանությունն օրենքի պահանջներին։ Ապրիլի 29-ին արդեն հայտնի է դարձել, որ չի հաստատվել գործող խորհուրդների անդամների շուրջ 80 տոկոսի համապատասխանությունը, որոնք գլխավորապես բարենորոգչական կողմնորոշում ունեն: Բացի այդ ըստ իրանական ԶԼՄ-ների՝ զանգվածաբար մերժվել են նաև նույն կողմնորոշմամբ մյուս թեկնածուները[5]։ Հանգամանք, ինչը, թերևս, պայմանավորված է երկրի խորհրդարանի պահպանողական կողմնորոշմամբ:

ՏԵՂԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐԸ ՊԱՀՊԱՆՈՂԱԿԱՆ ԴԱՐՁՆԵԼՈՒ ՄԻՏՈՒՄ

Քաղաքային և գյուղական խորհուրդների 6-րդ ընտրությունների թեկնածուների համապատասխանությունը վերահսկիչ հանձնաժողովների կողմից ավարտելուց հետո հայտարարված արդյունքներն իրանյան ԶԼՄ-ներում դարձել են լուրջ քննարկումների ու քննադատությունների առարկա, քանի որ մերժվածները գլխավորապես բարենորոգչական  կողմնորոշում ունեցողներ էին։

«Համշահրի» օրաթերթը «Խորհուրդների թեկնածուների մերժումների հանդեպ հակազդեցությունները» վերտառությամբ թղթակցությունում շեշտել է, որ տեղական խորհուրդների վերահսկիչ հանձնաժողովները չեն հաստատել բարենորոգչական կողմնորոշմամբ մեծ թվով գրանցվածների թեկնածությունը։ Ապա նշել է, որ Թեհրանի գործող քաղաքային խորհրդի 21 անդամներից 12-ը կրկին ցանկացել էր մասնակցել ընտրություններին, սակայն նրանցից հաստատվել է միայն 2-ի համապատասխանությունը, ինչն աննախադեպ է։

Հեղինակը հավելել է, որ, բացի այդ զանգվածաբար մերժվել են նաև նշյալ հոսանքի հայտնի և երիտասարդ թեկնածուներ, այնպես որ նրանց թիվը երկու ձեռքի մատների թվից չի անցնում։ Ըստ «Համշահրի»-ի՝ մերժումները բուռն քննարկման թեմա են դարձել նաև այն պատճառով, որ Բարենորոգչության ճակատը կոչ էր արել՝ գրանցվեն միայն ոլորտում փորձ ունեցող մասնագետները։ Ահա թե ինչու քաղաքապետ Փիրուզ Հանաչին նախազգուշացրել է  Թեհրանի ապագա խորհրդում «վատ դեպքերի» մասին, նշել, որ երբ չեն ընտրվում մասնագետներ, արժանի մարդիկ, նրանց փոխարինում են առևտրականներն ու անշարժ գույքի առուվաճառքով զբաղվողները[6]։ Թեև մերժվածները 4 օրվա ընթացքում կարող էին որոշումը բողոքարկել նահանգների վերահսկիչ գերագույն հանձնաժողովներին, սակայն դա ևս շոշափելի արդյունք չի ունեցել։

Թեհրանի խորհրդի Հասարակական և մշակույթի հանձնաժողովի նախագահ Մոհամեդ Ջավադ Հաղաշենասը «Համշահրի»-ին տված հարցազրույցում ընդգծել է, թե կոնկրետ հոսանքի երիտասարդ մասնագետների համապատասխանությունը չհաստատողները, ըստ ամենայնի, ամբողջովին անտեղյակ են ազատ ընտրություններից, մասնակցության ընդլայնումից։ Նա նշել է, որ մերժվածներից յուրաքանչյուրը Թեհրանում ավելի շատ ձայնով էր ընտրվել, քան մայրաքաղաքից ընտրված խորհրդարանի պատգամավորները[7]։

Ողջ երկրի մակարդակով ՆԳ նախարարությունը գրանցվածների շուրջ 9 տոկոսին մերժել է, որտեղ, ըստ երևույթին, քաղաքական կողմնորոշումը դերակատար չի եղել փաստաթղթերի լիարժեք չլինելու և այդօրինակ այլ պատճառներով։ Մինչդեռ վերահսկիչ հանձնաժողովների մերժումները, որոնք 20 տոկոս են կազմել, գլխավորապես բարենորոգչական կողմնորոշմամբ թեկնածուներին են թիրախ դարձրել։ Հանգամանք, ինչը բողոքի ու դժգոհության լուրջ ալիք էր բարձրացրել քաղաքական ու կուսակցական ակտիվ գործիչների շրջանակներում, այդ թվում՝ բարենորոգչական հայացքներով, իսլամական հեղափոխության առաջնորդ Իմամ Խոմեյնիի թոռան՝ Սեյյեդ Հասան Խոմեյնիի մոտ, ով ցանկանում էր ընտրություններին մասնակցել որպես նախագահի թեկնածու, սակայն հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Ալի Խամենեին նրա հետ հանդիպմանը խորհուրդ էր տվել չառաջադրվել։ Բացի այդ իրենց բողոքի ձայնն են բարձրացրել նաև չափավորական կողմնորոշմամբ, Թեհրանի խորհրդի նախագահ Մոհսեն Հաշեմին, կանանց ու ընտանիքի հարցերով երկրի փոխնախագահ Մաասումե Էբթեքարը, մինչև 2018թ․ Ռոհանիի նախագահության առաջին ու երկրորդ ժամկետում Քաղաքաշինության ու ճանապարհաշինության  նախկին նախարար Աբբաս Ախոնդին, բարենորոգչական կողմնորոշմամբ «Ազգային վստահություն» կուսակցության առաջնորդ Էլյաս Հազրաթին և ուրիշներ։ Վերջինս խորհրդարանի խոսնակ Մոհամեդ Բաղեր Ղալիբաֆին հասցեագրված նամակում շեշտել է, թե գործադիր ու վերահսկիչ հանձնաժողովների գործունեությանը «քաղաքական մաքրազարդումից» ավելի լավ անուն չի լինի տալ[8]։  Այլ կերպ ասած, հաշվի առնելով, որ դժգոհների շարքում չկան պահպանողականներ, կարելի է ասել, թե տեղի ունեցածը համընկնում է նրանց շահերին։ Այսուհանդերձ, դժգոհություններն ու բողոքները պատճառ դարձան, որ մայիսի 2-ին Ղալիբաֆը խնդիրը ՆԳ նախարար Ռահմանի Ֆազելիի և վերահսկիչ հանձնաժողովների հետ թեկնածուների համապատասխանության հարցը քննարկելու նպատակով նիստ հրավիրի, որին ներկա էին նաև ընտրությունների գլխավոր շտաբի պետը և խորհրդարանի անդամներ։

Ղալիբաֆը, նիստում խիստ կարևորելով խորհուրդների դերը երկրի զարգացման ու առաջընթացի առումով, ընդգծել է, թե վերահսկիչ հանձնաժողովները համապատասխանության հարցը քննարկելիս չպետք է մանրախնդիր լինեն, պետք է հաշվի առնեն թեկնածուների մասնագիտական հմտությունները, միաժամանակ նշել է, որ անհրաժեշտ է գործել բացառապես վերկուսակցական սկզբունքներով ու օրենքի թելադրանքով[9]։ Սակայն հանձնաժողովներին ներկայացված բողոքների ուսումնասիրության արդյունքում հաստատվածների թվի շոշափելի փոփոխություններ տեղի չունեցան, ինչի պատճառով դժգոհությունները շարունակվեցին, և որոշ պատգամավորների հարցն արծարծվեց խորհրդարանում։

 Այս առնչությամբ մայիսի 23-ին չհաստատված թեկնածուների բողոքների հիման վրա պատգամավոր Հասան Մոհամեդյարին, հարցը բարձրացնելով խորհրդարանի ընդհանուր բաց նիստում, շեշտել է, թե բազմաիվ փաստեր կան, որ գործադիր ու վերահսկիչ հանձնաժողովների կողմից հաստատված թեկնածուների հարցը վերանայվել է կենտրոնական վերահսկիչ հանձնաժողովում, ինչն ապօրինի է։ Միաժամանակ  հիշեցրել  է, թե հավանություն տվող վերահսկողության լիազորություն ունի միայն ՍՊԽ-ը։

Նշենք նաև, որ ըստ Խորհուրդների Ընտրական օրենսգրքի 59-րդ հոդվածի 2003թ․  լրամշակված տարբերակի, որը լույս է տեսել ՍՊԽ-ի կայքում, նշվում է․ «Նահանգային ու շրջանային վերահսկիչ հանձնաժողովների գործունեությունը՝ բացառությամբ թեկնածուների համապատասխանության հաստատման ու ընտրությունների ճշգրիտ իրականացման, այլ դեպքերում չեն կարող հակասել կենտրոնական հանձնաժողովի որոշումներին, որոնց կիրարկումը պարտադիր է[10]»։

Ի պատասխան՝ խորհրդարանի խոսնակ Ղալիբաֆը շեշտել է, թե հարցը քննարկել է կենտրոնական հանձնաժողովի հետ և պարզել, որ նրանք մերժվել են փաստաթղթերի ու փաստարկների թերի լինելու պատճառով։ Այսուհանդերձ, ըստ նրա՝ հանձնաժողովին խորհուրդ է տրվել ավելի ուշադիր լինել։ Նա հավելել է, որ զանգվածային մերժումների վերաբերյալ տեղեկությունները հերյուրանքներ են, քանի որ դրանք չեն անցնում գրանցվածների 15 տոկոսը[11]։ 

Բացի այդ մայիսի 16-ին խորհրդարանի Դատական ու իրավական հարցերի հանձնաժողովի խոսնակ Քազեմ Դելխոշ Աբթարին էր հիշյալ հարցը ներկայացրել խորհրդարանին՝ նախազգուշացնելով, թե որոշ տեղերում ըստ «ճաշակի» համապատասխանությունների հաստատումը հեղինակազրկում է խորհրդարանին։ Նա նշել է, որ տեղական ու կենտրոնական վերահսկիչ հանձնաժողովները պարզապես սխալ մեթոդներ են կիրառում այս հարցում, ինչը լուրջ հարված է խորհրդարանի նախագահությանը։ Նա հավելել էր, թե տեղական խորհուրդների ընտրություններին օրենքով մասնակցում է 4 կառույց, որոնց փաստացի տեսակետները պետք է հիմք ընդունվեն համապատասխանությունը հաստատելու հարցում, մինչդեռ գործնականում բազմաթիվ կառույցների տեսակետներն են հաշվի առնվում, ինչն օրենքի խախտում է։  Ղալիբաֆը նշյալ դիտողությունները ոչ տեղին ու անընդունելի է գնահատել[12]։

Այլ կերպ ասած՝ քաղաքային ու գյուղական խորհուրդների անդամության համար առաջադրված և ընտրությունների գործադիր կառույցներում գրանցված ու վերահսկիչ հանձնաժողովների կողմից մերժվածները, չնչին բացառություններով, բարենորոգիչներ են։  Հանգամանք, ինչը պայմանավորված է օրենքով վերահսկողություն իրականացնող մարմնի՝ խորհրդարանի պահպանողական լինելով։

Մյուս  կողմից, վերահսկիչին, ինչպես նշում են իրավաբանները, որոշ դեպքերում նման հնարավորություն ընձեռնում է օրենքների անհստակությունը։ Արդյունքում դրանք ևս, ի տարբերություն գործող խորհուրդների, լինելու են պահպանողական։ Այս առնչությամբ հատկանշական է իրեն չափավորական համարող «Ջոմհուրի-ե Էսլամի» օրաթերթի «Իշխանության մեկտեղո՞ւմ, թե՞ տարանջատում» վերտառությամբ խմբագրականը․ «․․․ մեկ այլ խնդիր է քաղաքական գործունեության՝ «հանրահայտ, ազդեցիկ ու հարուստ» ընտանիքների մենաշնորհ դառնալը, ինչի պատճառով ասպարեզից դուրս են մղվում տաղանդավոր մարդիկ, որոնք դուրս են այդ շրջանակից։ Այսօր երկրում ստեղծված պայմանները նշյալ ոլորտներում շատ նման են նախահեղափոխական ժամանակներին, երբ քաղաքական իշխանությունը և այլ հնարավորություններ գտնվում էին «հազար ընտանիքի[13]» ու մեկ-երկու կուսակցության ձեռքերում, իսկ դրանց չառնչվող զանգվածները զրկված էին երկրի կառավարման ու պատասխանատվություն ստանձնելու հնարավորությունից[14]»։

ՏԱՐԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ  ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ ՇՈՒՐՋ

ԻԻՀ-ի նախագահական 13-րդ ընտրությունները, ի տարբերություն նախորդ ընտրությունների, որոնք անցել են համեմատաբար ավելի հանգիստ մթնոլորտում, ի սկզբանե աղմկահարույց են եղել, ինչը պայմանավորված է նաև թեկնածուների առաջադրման ու հաստատման առնչությամբ նորամուծություններով։

2020թ․ դեկտեմբերին խորհրդարանում հաստատվել է ընտրությունների օրենսգրքի փոփոխությունների օրինագիծ, որով հնարավորություն է տրվում հասարակության ավելի լայն շրջանակներին ընտրություններին մասնակցել որպես թեկնածու։ Նշյալ փոփոխությունների համաձայն՝ այսուհետ զինվորականները ևս իրավունք ունեն  մասնակցել նախագահական ընտրություններին որպես թեկնածու՝ պայմանով, որ  առնվազն ունենան բրիգադի գեներալի աստիճան և հրամանատարության 6 տարվա փորձ։ Բացի այդ նման հնարավորություն են ստացել նաև գերագույն խորհուրդների ու այլ կառույցների անդամները, որոնք նշանակվում են հեղափոխության առաջնորդի հրամանագրով, օրինակ, ռադիոհեռուստատեսության կազմակերպության ղեկավարը և այլն։

Մյուս կողմից, ՍՊԽ-ը բարդացրել է նախագահի թեկնածու դառնալու պայմանները՝ մեկնաբանելով Սահմանադրության 115-րդ հոդվածը, որտեղ նշվում է, թե նախագահը պետք է ընտրվի քաղաքական ու կրոնական գործիչներից՝ ներքոհիշյալ հատկանիշներով․ լինի ծագումով իրանցի և Իրանի քաղաքացի, շրջահայաց, ունենա կառավարման ունակություններ (պատասխանատու), անբիծ կենսագրություն, բարեպաշտ և ազնիվ, Իրանի Իսլամական Հանրապետության և պաշտոնական կրոնի սկզբունքների հանդեպ հավատք ունենա և լինի հավատարիմ։

ՍՊԽ-ը, մեկնաբանելով քաղաքական ու կրոնական գործիչ, շրջահայաց և պատասխանատու բառերը, մշակել և հաստատել է 12 կետից բաղկացած օրենք, ընդ որում՝ 2-րդն ունի 11 ենթակետ, և հանձնել ՆԳ նախարարությանը, որպեսզի նախագահի թեկնածուներին գրանցի նոր չափանիշներով՝ ըստ այդ օրենքի[15]։ ՍՊԽ-ի քայլն արժանացել է բարենորոգիչների և բազմաթիվ իրավաբանների, ինչպեսև կառավարության բուռն քննադատություններին։ Ավելին, վերջինս, նշելով, որ ՍՊԽ-ն օրենսդրության լիազորություն չունի և ապօրինի համարելով ՍՊԽ-ի քայլը՝ ՆԳ նախարարությանը հրահանգել է թեկնածուներին գրանցել ըստ Սահմանադրությամբ նախատեսված պայմանների:

Հարկ է նշել, որ նոր պայմանների առկայությամբ բարենորոգչական թևի մի քանի կարևոր թեկնածուներ բոլոր դեպքերում դուրս կմնային, քանի որ գրանցվելու դեպքում էլ ՍՊԽ-ը համապատասխանությունները որոշելիս առաջնորդվելու էր իր հաստատած օրենքով և մերժելու էր նրանց։ Այդ օրենքը քննադատությունների թիրախ է դարձել ոչ միայն այն պատճառով, որ Սահմանադրությամբ ՍՊԽ-ին օրենսդրության գործառույթ նախատեսված չէ, այլև իրավաբանները  շեշտում են, թե այդ օրենքի բովանդակությունը ևս ակնհայտորեն հակասահմանադրական է։

Նշենք, որ մինչև սույն օրենքի հաստատումը ՍՊԽ-ը թեկնածուներին մերժում կամ հաստատում էր իսլամի օրենքներին ու Սահմանադրությանը հավատարիմ լինելու չափանիշով։ Ի պատասխան քննադատությունների՝ ՍՊԽ-ի փոխնախագահ Սիամաք Ռահփեյքը շեշտել է, որ օրենքի հաստատման նպատակը թեկնածուների գրանցման գործընթացի կանոնավորումն  է, ինչը տեղի է ունեցել ընտրությունների քաղաքականության վերաբերյալ հեղափոխության առաջնորդի 2017թ․ հանձնարարականի  շրջանակներում[16]։

Բայց և այնպես թվում էր, թե նախագահական այս ընտրություններին, ի վերջո,  վերջնականապես լուծում է ստացել խնդրահարույց, բայց կարևոր մի հարց: Ինչպես  նշվեց, Սահմանադրության  115-րդ հոդվածում  ասվում է, որ նախագահն ընտրվում է քաղաքական ու կրոնական գործիչներից, սակայն գործչի համար կիրառվել է արաբերեն «ռաջոլ» բառը, որը նշանակում է տղամարդ, մինչդեռ Իրանի քաղաքական գրականության մեջ դա օգտագործվում է որպես գործիչ, երևելի, անկախ սեռից: Հանգամանք, որը նախագահական վերջին 4-5 ընտրություններին պահպանողական ու բարենորոգչական հոսանքների միջև լուրջ տարաձայնությունների առիթ էր դառնում, քանի որ ՍՊԽ-ը հակված էր այն տղամարդ մեկնաբանելուն և դեմ էր հանդես գալիս կանանց առաջադրմանը: Հետևաբար, թեև բարենորոգչական հակումներով կին քաղաքական գործիչներ էին գրանցվում ՆԳ նախարարությունում, սակայն ՍՊԽ-ը, նրանց թեկնածությունը քննարկման առարկա չդարձնալով, մերժում էր: Այս առնչությամբ հատկանշական է Իրանի ամենաազդեցիկ քաղաքական գործիչներից չափավորական հոսանքի եթե ոչ հիմնադիր, ապա հանրահայտ ներկայացուցիչ, Իրանի նախկին նախագահ, հանգուցյալ Ալի Աքբար Ռա‎ֆսանջանիի տեսակետը, ով մասնակցություն է ունեցել Սահմանադրության մշակման գործին: Նա 2016թ. նոյեմբերի 14-ին բարենորոգչական կողմնորոշմամբ «Արման» օրաթերթին տված հարցազրույցում նշել էր, թե քաղաքական «ռաջոլը» նաև իգական սեռին է վերաբերում: Ապա հավելել է, որ երբ հեղափոխության խորհուրդը մշակում էր սահմանադրության նախագիծը, այդ ոչ հստակ եզրույթն ընտրեց՝ հաշվի առնելով, որ տվյալ ժամանակահատվածում կին նախագահ ունենալը նպատակահարմար չէր, սակայն այն միաժամանակ չէր ժխտում իգական սեռի մասնակցությունն ընտրություններին:

Թվում էր, թե 2017թ. ընտրություններին այդ խնդրի շուրջ տարաձայնությունների հարցը լուծված է, սակայն, ըստ երևույթին, ոչ վերջնական: Եվ ահա ընթացիկ տարվա հունվարի 14-ին ՍՊԽ-ի խոսնակ Աբբաս Ալի Քյադխոդային, նշելով, որ ՍՊԽ-ը քաղաքական «ռաջոլի» վերաբերյալ հետազոտությունների արդյունքում հայտարարում է, թե կանանց առաջադրումը որպես նախագահի թեկնածու որևէ խնդիր չունի, նրանք կարող են առաջադրվել, ինչպես տղամարդիկ։

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՐՑԱԿԻՑ ՈՒԺԵՐԸ

ԻԻՀ-ում հեղափոխության հաղթանակից հետո շուրջ 2 տասնյակ տարի իսլամական համակարգում առկա էին իսլամական երկու՝ աջ և ձախ քաղաքական հոսանքներ, որոնց գլխավորում էին համապատասխանաբար՝ Մարտնչող հոգևորականության հասարակությունը (ՄՀՀ) և Մարտնչող հոգևորականների վեհաժողովը (ՄՀՎ), որոնցից յուրաքանչյուրում ներառված էին նույն հոսանքի տարբեր կազմակերպություններ, և այդ ընթացքում ընտրություններում լուրջ պայքար չէր ընթանում նրանց միջև։ Սակայն ձախակողմյան ՄՀՎ-ում, որի կազմում էր 6 համախոհ կազմակերպություն, աստիճանաբար դրսևորվեցին բարենորոգչական միտումներ, ինչը 1997թ. մայիսի 23-ի (իրանական տոմարով՝ խորդադի 2-ին) նախագահական ընտրություններից հետո Խաթամիի համախոհ կազմակերպությունների համախմբմամբ Իրանի իսլամական վարչակարգի շրջանակներում ձևավորեցին նոր՝ բարենորոգչական շարժում, որը կոչվում էր Խորդադերկուսյան ճակատ:

Խաթամին իշխանության էր եկել քաղաքական բարեփոխումների կարգախոսով, ընտրողների աննախադեպ մեծամասնության ձայներով։ Նրա գլխավորած կառավարությունը ձգտում էր ձևավորել քաղաքացիական հասարակության, մամուլի, խոսքի ազատության, քաղաքացիական ինստիտուտներ հանձինս իսլամական խորհուրդների, որոնք, թեև Սահմանադրությամբ նախատեսված էին, սակայն մինչ այդ կյանքի չէին կոչվել։

Իրանցի փորձագետներից ոմանք էլ բարենորոգչական եզրույթը պայմանավորում  են քաղաքական ու հասարակական ոլորտում տեղի ունեցած զարգացումներով, մասնավորապես՝  Իրան-իրաքյան պատերազմի ավարտով, հեղափոխության առաջնորդի մահով, Խամենեիի՝ հեղափոխության առաջնորդ ընտրվելով, ինչպես նաև նախագահ  Ռաֆսանջանիի կառուցողականություն կոչվող կառավարության ժամանակահատվածում քաղաքական, տնտեսական և մշակույթի ոլորտներում մտածողության փոփոխությամբ, ինչը ձախ ուժերում ազգայնականների, ազատականների ինտեգրման համար նպաստավոր հող  պատրաստեց խորդադերկուսյան երևույթի համար իր հայտնի կարգախոսներով[17]։

Այս հոսանքի մեջ մտնում են ավելի քան 2 տասնյակ կուսակցություններ և կազմակերպություններ, այդ թվում՝ Իսլամական Իրանի ընկերակցության ճակատ, Ազգային վստահության կուսակցություն, Մարտնչող հոգևորականների վեհաժողով, Էմամի գծի հետևորդների վեհաժողով, Աշխատանքի իսլամական կուսակցություն, Ժողովրդավարություն կուսակցություն, Իրանի ժողովրդի կամք կուսակցություն,  Իսլամական Իրանի ժողովրդի միասնություն կուսակցություն և  այլն։

Ըստ նույն տեսակետի կողմնակիցների՝ Խաթամիի նախագահության ժամանակ հեղափոխության հավատարիմ Իմամ Խոմեյնիի նպատակների ու գաղափարների նվիրյալ ուժերին մտահոգեցին այդօրինակ զարգացումները, ըստ նրանց՝ քանի որ, փաստորեն, բարեփոխումների քողի տակ տեղի էր ունենում հեղափոխության արժեհամակարգի փլուզում, անտեսվում էին իսլամի ու հեղափոխության սկզբունքները։ Ուստի ընդդեմ հեղափոխության ու իսլամի արժեհամակարգը քայքայողների ձևավորվեց  սկզբունքայինների (Principlists) ճակատ, որոնք հավատարիմ են նշյալ սկզբունքներին  և անվերապահորեն ընդունում են Էմամ Խոմեյնիի ու հեղափոխության ներկայիս առաջնորդի գաղափարախոսությունը և պատրաստ են քաղաքական գործունեություն ծավալել հենց այդ շրջանակներում[18]։ Սակայն, ինչպես նշվեց, ի սկզբանե Իրանում իշխող իսլամական  համակարգում առկա էր աջ՝ պահպանողական հոսանք հանձին ՄՀՀ-ի, որտեղ ընդգրկված էին բազում քաղաքական-հոգևորական գործիչներ, անգամ հետագայում՝ բարենորոգչական հոսանքի կենտրոնական դեմքեր։

Պահպանողականները կամ սկզբունքայինները գործնականում ծնվեցին հենց աջ հոսանքից, որն ի սկզբանե տնօրինում էր լուրջ լծակներ։ Նրանց ազդեցության ոլորտներն էին՝ ՍՊԽ-ը, դատական իշխանությունը, Բանիմացների վեհաժողովը և այլն։ Նրանց դիրքորոշումներում հեղափոխությունից հետո առաջին 20-ամյակում լուրջ տարբերություններ չկային, եթե անգամ նրանց միջև պայքար կար, այն թույլ էր ու հանդուժողական բնույթ էր կրում։ Սակայն 2000թ․ խորհրդարանի 6-րդ գումարման ընտրություններում փայլուն հաջողություն արձանագրեցին բարենորոգիչները և բազմաթիվ օրինագծեր հաստատեցին, որոնք այդպես էլ կյանքի չկոչվեցին, քաղաքական պայքարը սուր բնույթ ստացավ, ուստի պահպանողականները, գործի դնելով իրենց լծակները, առաջին հերթին ՍՊԽ-ը, ջանք չեն խնայել բարենորոգիչներին հեռացնել  քաղաքական դաշտից, ինչը կարելի է ասել, որ այս ընտրություններով մեծապես հաջողում է նրանց։

Ահավասիկ, խորհրդարանի 7-րդ գումարման ընտրություններից առ այսօր բարենորոգիչները մեծամասնություն չեն ունեցել, նրանց ներկայությունը խորհրդարանում  հարաբերական  լավ և աննշան ազդեցությամբ փոքրամասնությունն է եղել։ Եվ, այսպիսով, Խորդադերկուսյան ճակատին ընդդեմ պահպանողականներն իրենց անվանեցին  սկզբունքայինների ճակատ, որոնք նաև արմատական պահպանողականներ են կոչվում։ Այս հոսանքի  մեջ մտնում են 15 կուսակցություն ու կազմակերպություն, այդ թվում՝ Իսլամական Իրանի դիմադրություն, Իսլամական հեղափոխության հարատևում կուսակցությունները, Մարտնչող հոգևորականության հասարակությունը, Իսլամական կոալիցիոն կուսակցությունը, Բժիշկների իսլամական միությունը, Իսլամական Իրանի շենացնողները և այլն։

Բացի այդ,  թերևս, ձևավորման ընթացքում է նեոպահպանողական հոսանքը, որը ստեղծվել է Իսլամական հեղափոխության պահապան գվարդիայի մերձավոր շրջանակներում, որտեղ չկան հոգևորականներ։ Պահպանողականների թևին է պատկանում  նաև չափավորականների հոսանքը։ Նման ճյուղավորումը, թերևս, բնական է, երբ իշխանությունը կենտրոնանում է մեկ առանցքի շուրջ։ Հատկանշական է նաև, որ ո՛չ պահպանողական հոսանքի կազմակերպությունները և ո՛չ էլ բարենորոգիչներն ընտրություններին գրեթե միայնակ չեն մասնակցում, ձևավորում են կոալիցիաներ։

ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐ, ՈՐՈՆՔ ՉԳՐԱՆՑՎԵՑԻՆ

Ըստ ընտրությունների գլխավոր շտաբի դեռևս ընթացիկ տարվա փետրվարի որոշման՝ նախագահի թեկնածուների գրանցումը ՆԳ նախարարությունում պետք է իրականացվեր մայիսի 11-15-ին։ Սահմանված ժամկետում գրանցվել էր 592 մարդ, ինչը նախորդ ընտրությունների 1936 գրանցվածի համեմատությամբ զգալիորեն կրճատվել է: Քյադխոդային, գոհունակություն հայտնելով թեկնածուների թվի կրճատման առիթով, այն իրավամբ պատճառաբանել է ՍՊԽ-ի հաստատած օրենքով։ Այլ կերպ ասած՝ իրականում օրենքը ոչ թե ավելի օբյեկտիվ գնահատելու նպատակ էր հետապնդում, այլ հենց այդ կառույցի լուծը «թեթևացնելու»,  քանզի այսպես թե այնպես մերժելու էին բարենորոգչական փոքրիշատե մրցունակ թեկնածուներին, ինչն էլ տեղի է ունեցել։ Մայիսի 16-ին ՍՊԽ-ը հայտարարել է, թե գրանցվածներից միայն 40-ն է ներկայացրել նոր օրենքով պահանջված փաստաթղթերը, հետևաբար ուսումնասիրվելու է միայն նրանց համապատասխանությունը:

Անդրադառնալով ընտրությունների մրցակից հիմնական հոսանքների թեկնածուներին՝ հարկ է նշել, որ բարենորոգիչներն անգամ ՆԳ նախարարությունում  գրանցվածների առումով թույլ էին ներկայացված։ Հավելենք, որ նրանց առավել մրցունակ  և գլխավոր թեկնածուները մինչև ՆԳ նախարարության գրանցվելու գործընթացի սկսվելը,  թերևս, զրկվեցին այդ հնարավորությունից։ Առաջինն ԱԳ նախարար Մոհամեդ  Ջավադ Զարիֆն էր, ով ընտրվելու հնարավորություն ուներ, ինչը, թերևս, պայմանավորված էր նաև  ԱՄՆ-ի, Իրան-5+1-ի (ՄԱԿ-ի 5 մշտական անդամները` Ռուսաստան, Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա, ԱՄՆ, Չինաստան և Գերմանիան) (Joint Comprehensive Plan of Action, JCPOA) համաձայնության վերադարձով: Այս առնչությամբ հավելենք, որ ապրիլի 6-10-ը Վիեննայում տեղի է ունեցել Իրան-4+1 բանակցությունների առաջին փուլը, որին անուղղակիորեն մասնակցում էր ԱՄՆ-ը։ Վերջինս JCPOA-ից հեռացել է 2018թ․, իսկ 2019-ից Իրանն աստիճանաբար նահանջի քայլեր է կատարել Համաձայնությունից, ինչի արդյունքում JCPOA-ը ձևականորեն գոյատևել է Իրան-4+1-ի ձևաչափով։

Բանակցությունների առաջին փուլը գնահատվեց որպես քայլ առաջ, երկրորդի ու երրորդի մասին արդեն կողմերի համաձայնությանը վերադառնալու իրական հնարավորությունների մասին էին խոսվում, իսկ չորրորդ փուլը, որը սկսվել էր մայիսի 7-ին, առավել հուսադրող էր։ Սակայն մայիսի 26-ին սկսված բանակցությունների 5-րդ փուլի առնչությամբ հունիսի 1-ին Իրանի պատվիրակության նախագահ, ԱԳ փոխնախարար Արաղչին հայտարարել է, որ թեև ակնհայտ առաջընթաց կա բանակցություններում, սակայն ըստ ամենայնի, բանակցող կողմերը մեկ անգամ ևս խորհրդակցության նպատակով վերադառնալու են իրենց երկրները, ինչը նշանակում է, թե ամենայն հավանականությամբ համաձայնությունը տեղի չի ունենա մինչև Իրանի նախագահական ընտրությունները։ Այսուհանդերձ, պահպանողական կողմնորոշմամբ «Թասնիմ» գործակալությունը, հենվելով սեփական աղբյուրներին,  բարենորոգիչներին մեղադրել  է «վատ համաձայնության» շուրջ բանակցելու համար, ինչը պայմանավորել է նախագահական ընտրություններով, մինչդեռ գործնականում բարենորոգիչների ճակատը չունի նախագահի հաստատած սեփական թեկնածու։[19]

Զարիֆը, հրաժարվելով  որպես թեկնածու գրանցվելուց, հայտարարել է, թե ամաչում է, որ չի կարողացել դրական արձագանքել իրեն որպես թեկնածու առաջադրելու ցանկացողների  հրավերին։[20] Ինչպես հայտնի է, Զարիֆը հեղինակազրկվեց արխիվի համար  կատարված մասնավոր հարցազրույցի հրապարակմամբ, որտեղ բաց տեքստով նա խոսել էր շատ հարցերի շուրջ, այդ թվում՝ Իսլամական հեղափոխության պահապան գվարդիայի «Ղոդս» ստորաբաժանման գործունեության և այլ հարցերի շուրջ, ինչն արժանացավ քաղաքական գործիչների ու ԶԼՄ-ների բուռն և խիստ քննադատություններին, ընդհուպ հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Խամենեին այն գնահատեց որպես «մեծ սխալ»։ Բնականաբար նման գնահատականից հետո գրանցվելու դեպքում մերժումն ապահովված էր[21]։

Բարենորոգիչների, ինչպեսև չափավորականների երկրորդ ֆավորիտը՝  բարենորոգչական  հայացքներով Իմամ Խոմեյնիի թոռ Հասան Խոմեյնիին էր, ով դեռևս ապրիլի 13-ին կտրականապես հրաժարվեց որպես թեկնածու ընտրություններին մասնակցելուց։ Նա լինելու էր անկախ թեկնածու, բայց վայելելու էր բարենորոգիչների ու չափավորականների աջակցությունը և կարող էր մրցակցել պահպանողականների գլխավոր թեկնածուի հետ։ Այս առնչությամբ նա  հանդիպել էր հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Խամենեիի հետ, վերջինս «ներկա պայմաններում» նրա մասնակցությունը որպես նախագահի թեկնածու նպատակահարմար չէր համարել[22]։

Իրանի պահպանողական  թևին հարող ԶԼՄ-ներն արևմտյան ԶԼՄ-ներին մեղադրեցին այս առնչությամբ տեղեկատվությունը խեղաթյուրելու մեջ։ «Մաշրեղ» գործակալությունը https://www.independentpersian.com/, https://www.bbc.com/persian, https://www.radiofarda.com/  և  այլ կայքերի, ինչպեսև ծայրահեղ բարենորոգիչներին մեղադրել է ճշմարտությունը խեղաթյուրելու համար՝ նշելով, որ հեղափոխության առաջնորդը, ելնելով խորհուրդ հարցնողի շահերից, սրտացավությամբ ու հայրաբար խորհուրդ է տվել, ինչը խիստ զայրացրել է բարենորոգիչներին[23]։

ԳՐԱՆՑՎԱԾ ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐԸ

Ինչպես նշվեց, ՆԳ նախարարությունում որպես նախագահի թեկնածու գրանցվել էր 592 մարդ, ընդ որում՝ 40-ը՝ իգական սեռի։ Խոսելով պահպանողական հոսանքի գրանցված թեկնածուներին մասին, նշենք, որ որպես թեկնածու մասնակցության իրավունք ստանալով գրանցվել էին մի շարք գեներալներ, հիմնականում հեղափոխության պահապան գվարդիայի անդամներ, այդ թվում՝ բրիգադի գեներալ Սաաիդ Մոհամեդը, պաշտպանության նախկին նախարար, հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Ալի Խամենեիի խորհրդական Հոսեյն Դեհղանը և բանակի ցամաքային ուժերի նախկին հրամանատար, բրիգադի գեներալ Ռոստամ Ղասեմին և այլք: Հաշվի առնելով բարենորոգչական թևի թույլ ներկայությունը՝ ենթադրվում էր, որ մրցակցությունը կընթանա պահպանողականներին ու նեոպահպանողականներին ներկայացնող թեկնածուների, այն է՝ գվարդիական գեներալների ու պահպանողական թեկնածուների միջև։ Վերջիններիս գլխավոր թեկնածուն դատական իշխանության ղեկավար Էբրահիմ Ռայիսին է, ով նախորդ ընտրություններում երկրորդ տեղում էր: Հօգուտ վերջինիս՝ պահպանողական թևի որոշ հայտնի ներկայացուցիչներ հրաժարվեցին իրենց թեկնածությունն առաջադրելուց, այդ թվում՝ խորհրդարանի խոսնակ Ղալիբա‎‎‎ֆը:

Այս հոսանքի առավել հայտնի թեկնածուներից է նաև Վարչակարգի շահերը տարբերակող վեհաժողովի (ՎՇՏԲ) իսկական անդամ, Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի նախկին քարտուղար և մի շարք այլ բարձր պաշտոններ զբաղեցրած պահպանողական Սաաիդ Ջալիլին, ով առաջադրվել է պահպանողականների միասնության խորհրդի կողմից:

Գվարդիական նախկին գեներալ, ՎՇՏԲ-ի քարտուղար Մոհսեն Ռզայի Միր Ղայդը (սա նրա երրորդ փորձն է) նախորդ ընտրություններին լուրջ պարտություն է կրել, շեշտել է, թե այս անգամ շատ լուրջ մտադրություններով  է մասնակցում։ Թեկնածուների թվում էին նաև նախկին պատգամավոր Ալի Մոթահարին, նախկին պատգամավոր, խորհրդարանի հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն Ալի Ռզա Զաքանին,  նախկին պատգամավոր Միր Հոսեյն Ղազիզադեհ Հաշեմին և այլք։ Նշենք, որ թեև համոզմունքով պահպանողական, սակայն վերջիններիս հետ շատ հարցերում լուրջ տարաձայնություններ ունեցող նախկին նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադը, ով նախորդ ընտրություններին ՍՊԽ-ից «անցագիր» չստացավ, բայց կրկին գրանցվեց ՆԳ նախարարությունում, միաժամանակ հայտարարեց, որ եթե կրկին մերժվի, ընտրություններին չի մասնակցելու, ինչը նշանակում է բոյկոտել ընտրություններն ու կողմնակիցներին։ Առաջադրվել էին նաև նրա կառավարության երեք անդամներ։

Բարենորոգիչների գլխավոր թեկնածուն փոխնախագահ էսհաղ Ջահանգիրին էր, ով գրանցվելիս հայտարարեց, թե նպատակ չուներ որպես թեկնածու մասնակցել, սակայն Զարիֆի բացակայությամբ մասնակցությունն իր պարտքն է համարել։ Բարենորոգիչների կազմում էին նաև Առողջապահության նախկին նախարար և խորհրդարանի նախկին փոխխոսնակ Մաասուդ Փեզեշքյանը, «Մարդոմսալար» օրաթերթի գլխավոր տնօրեն Մոսթաֆա Քոքյաբյանը, ՆԳ նախկին նախարար Մոսթաֆա Թաջզադեն, ով գրանցվել էր, թերևս, մերժված լինելու գիտակցությամբ, քանզի եղան ասեկոսեներ, որ ՍՊԽ-ի օրենքի որոշ կետեր նրան դուրս թողնելու նպատակ են հետապնդել, և ի վերջո չափավորական թևի առաջին հորիզոնականում խորհրդարանի նախկին խոսնակ, հեղափոխության առաջնորդի խորհրդական Ալի Լարիջանին էր, ով գնահատվում էր որպես Ռայիսիի հիմնական մրցակից, մանավանդ բացառված չէր, որ բարենորոգիչները ևս կքվեարկեն հօգուտ նրա՝ իրենց ֆավորիտների բացակայությամբ։ Այս հոսանքն են ներկայացնում նաև Կենտրոնական բանկի տնօրեն Աբդոլնասեր Հեմաթին և Թեհրանի քաղաքային խորհրդի նախագահ Մոհսեն Հաշեմին։

ՍՊԽ-ԻՑ «ԱՆՑԱԳԻՐ» ՍՏԱՑԱԾ ԹԵԿՆԱԾՈՒՆԵՐԸ

Մայիսի 16-ին ՍՊԽ-ի խոսնակ Քյադխոդային հայտարարել է, որ ՆԳ նախարարությունում  գրանցվածներից միայն 40-ն էին ներկայացրել  այն փաստաթղթերը, որոնք պահանջվել են ՍՊԽ-ի հաստատած օրենքով, ուստի միայն հենց նրանց համապատասխանության հարցն է ուսումնասիրվելու։ Օրենքով սահմանված առավելագույնս 10-օրյա ժամկետի ավարտից հետո՝ մայիսի 25-ին, հայտնի դարձավ, թե ովքեր են որպես թեկնածու ընտրություններին  մասնակցելու «անցագիր» ստացել։ ՍՊԽ-ն հաստատել էր 7 թեկնածուի համապատասխանությունը, ընդ որում  5-ը՝ պահպանողական, մեկը՝ չափավորական և մեկն էլ բարենորոգչական հոսանքի ներկայացուցիչ։

Փաստորեն առաջին անգամ ընտրություններին մասնակցելու իրավունք ստացած զինվորականներից ու կանանցից ոչ մեկը մասնակցելու իրավունք չստացավ։ Ենթադրվում էր, որ գրանցված 40 կին գործիչներից գոնե մեկն առաջին անգամ նախագահի թեկնածուի «անցագիր» կստանա ՍՊԽ-ից, բայց դա տեղի չունեցավ: Կանանց և ընտանիքի հարցերով երկրի փոխնախագահ Մաասումե Էբթեքարը դեռևս մայիսի 23-ին իր թվիթերյան էջում գրել էր, թե նախորդ շաբաթ նամակով դիմել է ՍՊԽ-ի քարտուղարին և պահանջել՝ հաշվի առնելով սահմանադրությամբ կանանց ընձեռնված հնարավորությունները, հաստատել առնվազն մեկ կնոջ համապատասխանությունը, ինչը կնպաստի վերականգնել հասարակական ներուժը: Իսկ մինչ այդ նա հույս էր հայտնել, որ ՍՊԽ-ը կհաստատի հայտնի կին քաղաքական-հասարակական գործիչ, Խաթամիի կառավարության անդամ, բարենորոգչական հայացքներով Զահրա Շոջաիի թեկնածությունը:

Անդրադառնալով հաստատված թեկնածուներին՝ կարելի է նշել, որ այն վկայում է դատական իշխանության ղեկավար, Բանիմացների վեհաժողովի[24] առաջին իսկ մշակութային հեղափոխության գերագույն խորհրդի երկրորդ փոխնախագահ, 61-ամյա Սեյյեդ Էբրահիմ Ռայիս ալ Սադաթիի՝ Իրանի հաջորդ նախագահը դառնալու մասին: Նա ծնվել է 1960թ. նոյեմբերի 14-ին Մեշհեդ քաղաքում, 5 տարեկան հասակում զրկվել է հորից: 15 տարեկանում ընդունվել է Ղոմ քաղաքի կրոնական կրթության հայտնի կենտրոն,  աշակերտել է հայտնի կրոնա-քաղաքական դեմքերի, հասել այդ կրթական  հաստատության 4-րդ աստիճանին, որը բավական բարձր է համարվում: Հետագայում Մեշհեդի Մոթահարիի անվան համալսարանում պաշտպանել է կրոնագիտական ու իրավագիտական ուղղվածությամբ ատենախոսություն: Աշխատանքային գործունեությունը սկսել է 20 տարեկանից՝ նշանակվելով Քյարաջ քաղաքի դատախազ, ամիսներ անց համատեղությամբ աշխատել նաև Համեդանի դատախազ։ 2012թ․, երբ արդեն դատական իշխանության առաջին տեղակալն էր, այաթոլա Խամենեիի հրամանագրով նշանակվեց նաև հոգևորականության հատուկ գլխավոր դատախազ՝ պահպանելով նախկին պաշտոնը։ 2015թ․ հոջաթոլէսլամ Ռայիսին հեղափոխության առաջնորդը նշանակեց Մեշեհդի սուրբ Ռեզայի սրբավայրի ունեցվածքի խնամակալ։ Խոսքը տնտեսական մի հսկայի մասին է, որը, ըստ որոշ գնահատականների, Միջին Արևելքի տնտեսական խոշորագույն կառույցն է։

2019թ․ մարտին հեղափոխության առաջնորդը նրան նշանակել է դատական իշխանության ղեկավար։ Նույն թվականի նոյեմբերի 4-ին ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը սահմանափակումներ է կիրառել, ըստ վերջինիս գնահատմամբ՝ «այաթոլա Խամենեիի 9 մերձավորների» նկատմամբ, այդ թվում՝ Էբրահիմ Ռայիսիի։ Համաձայն ԱՄՆ այս առնչությամբ հայտարարության՝ վերջինս հեղափոխության առաջնորդի սիրելի դեմքերից է և անունը շաղկապված է մարդու իրավունքների ոտնահարումների հետ։ Նա 2017թ․ մասնակցել է նախագահական ընտրություններին, ձայների 38,3 տոկոսով զբաղեցրել էր երկրորդ տեղը։ Ամուսնացած է, ունի երկու դուստր։ Նա հայտնի է իր խիստ, թերևս ծայրահեղ պահպանողական հայացքներով, ճիշտ քայլ է համարում աշխատավայրում ըստ սեռերի բաժանումը, Իսրայելից զատ արտաքին քաղաքականությունում կարևորում է բոլոր երկրների հետ փոխհարաբերությունները։ Նա շեշտում է, որ տնտեսական հարցերում սահմանափակումները պետք է դիտել նաև որպես երկրի ներուժի հզորացման ու դիմադրողականության բարձրացման խթան։ Իդեպ, կան տեսակետներ, որոնց համաձայն՝ նա այաթոլա Ալի Խամենեիից հետո ընտրվելու է երկրի ռազմաքաղաքական առաջին դեմք հանդիսացող հեղափոխության առաջնորդի պաշտոնում: Ռաիսին առաջադրվել է որպես անկախ թեկնածու, սակայն նրա թեկնածությունը պաշտպանում են պահպանողական հոսանքի հզոր կառույցները, անգամ մարզական ֆեդերացիաները: Ըստ ամենայնի, մինչև ընտրությունները պահպանողական որոշ թեկնածուներ հօգուտ նրա հեռանալու են մրցապայքարից: Նրա քարոզարշավի կարգախոսն ու կառավարության անվանումը լինելու է «Ժողովրդական կառավարություն հանուն հզոր Իրանի»: Ըստ որոշ տեղեկությունների՝ նույնիսկ լրագրողներին որոշակիորեն նախազգուշացվել է չքննադատել նրան[25]։ Այլ կերպ ասած՝ տարբերակ չկա, նա Իրանի հաջորդ նախագահն է։

Ըստ կարևորության՝ պահպանողականների հաջորդ թեկնածուն, ով վերջին պահին պայքարից հրաժարվողների թվում կլինի, ՎՇՏՎ-ի իսկական անդամ, Ազգային անվտանգության գերագույն խորհրդի նախկին քարտուղար և մի շարք բարձր այլ պաշտոններ զբաղեցրած 56-ամյա պահպանողական Սաաիդ Ջալիլին է։ ՍՊԽ-ից «անցագիր» չստացած  խորհրդարանի նախկին խոսնակ Ալի Լարիջանին, քննադատելով նրան, շեշտել էր, թե նա ընդամենը պահպանողականների գլխավոր թեկնածուի «աջակիցը, օգնականն» է, ով կոչված է ծածկելու նրա թերությունները[26]։ Նա առաջադրվել է Պահպանողականների միասնություն խորհրդի կողմից։ Ջալիլիի կարգախոսն «Անբիծ կառավարությունն» է։

Խորհրդարանի երեք գումարման նախկին պատգամավոր,  մասնագիտությամբ բժիշկ, 50-ամյա Հոսեյն Ղազիզադեհ Հաշեմին ևս առաջադրվել է պահպանողականների միասնության խորհրդի կողմից, ում ընտրվելու հավանականությունը մոտ է զրոյին, բացառված չէ, որ վերջին պահին հրաժարական տվողների թվում կլինի։  Պահպանողականների մյուս երեք թեկնածուներից է նախկին գվարդիական գեներալ, ՎՇՏԲ-ի քարտուղար, 66-ամյա Մոհսեն Ռզայի Միր Ղայդը, ով նախորդ ընտրություններում լուրջ պարտություն է կրել, այս փորձն էլ է դատապարտված, եթե չհեռանա պայքարից։  Խորհրդարանի երկու գումարման նախկին պատգամավոր, խորհրդարանի հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն 56-ամյա Ալի Ռեզա Զաքանին ևս ընտրվելու հնարավորություններ չունի։ 

Ընտրություններին մասնակցելու «անցագիր» ստացած միակ բարենորոգիչն անկախ թեկնածու, Խորասանի ու Սպահանի նախկին նահանգապետ, Քիշ կղզու տնտեսական ազատ գոտու տնօրինության անդամ և «Ասիայի ջրի զարգացում» ինժեներական ընկերության տնօրեն 65-ամյա Մոհսեն Մեհրալիզադեն է։ Նրա նախընտրական  քարոզարշավի կարգախոսն է՝ «Արդարության ու փոփոխությունների կառավարություն, իրանական արժանապատիվ կյանք և Իրանի հասարակության հպարտություն»։ Հաշվի առնելով, որ նա առաջադրվել է որպես անկախ թեկնածու, կարելի է ասել, թե բարենորոգչական հոսանքը թեկնածու չունի։

Եվ, ի վերջո, չափավորական հայացքներով Կենտրոնական բանկի 63-ամյա տնօրեն Աբդոլնասեր Հեմաթին նույնպես անկախ թեկնածու է։ Վերջինիս, ինչպես նաև բարենորոգչական կողմնորոշման թեկնածուի ընտրվելու հավանականությունը  մեծ չէ, բայց հաշվի առնելով նրա քարոզարշավի հաջող ընթացքը՝ ոմանց կարծիքով՝ հենց նա կարող է դառնալ Ռայիսիի մրցակիցը: Նշենք, որ նա ևս, անդրադառնալով իգական սեռի հարցերին, նշել է, թե բարձրագույն կրթություն ստացածների 50 տոկոսը կանայք են, ու չպետք է այս ներուժն անտեսվի։

Հատկանշական է, որ եթե քաղաքային ու գյուղական խորհուրդների մերժված թեկնածուները բողոքարկելու հնարավորություն էին ստացել, ապա նախագահի թեկնածուները զրկվել են նաև դրանից։ 

ԲՈՒՌՆ ՈՒ ԱՆՊՏՈՒՂ ՀԱԿԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՍՊԽ-Ի ՈՐՈՇՄԱՆ ԴԵՄ

Մայիսի 25-ին ՍՊԽ-ը ՆԳ նախարարությանն էր ներկայացրել նախագահի հաստատված թեկնածուների անունները, որի պաշտոնական հրապարակումից հետո արժանացավ քաղաքական կազմակերպությունների, բարձրաստիճան պաշտոնյաների, մասնավորապես բարենորոգչական ու չափավորական կողմնորոշմամբ քաղաքական գործիչների, ինչպեսև նախկին նախագահ Ահմադինեժադի բուռն հակազդեցություններին։ Վերջինս, փաստորեն, պահպանողական յուրատեսակ «ուղղություն» է որդեգրել։

Բարենորոգչական հոսանքի Իրանի բարեփոխումների ճակատը, հանդես գալով հայտարարությամբ, նշել է, որ 9 թեկնածու էր առաջադրել, որոնք մերժվել են, հետևաբար ոչ մի թեկնածու չունի։ Նա միաժամանակ ՍՊԽ-ին մեղադրել է քաղաքական տարբեր հոսանքների թեկնածուների մերժումը նախապես պլանավորելու մեջ բացի կոնկրետ հոսանքի ներկայացուցիչներից։ Ապա շեշտվել է, որ իրենց կարծիքով դա չի նշանակում միայն բարենորոգիչների ասպարեզից հեռացում, այլ դրա գլխավոր ուղերձը ժողովրդին հեռացնելն է երկրի տարբեր հարցերի վերաբերյալ որոշում ընդունելու գործընթացներից[27]։ Նշյալ հոսանքի մերժված թեկնածու Մահմուդ Սադեղին ևս հայտարարություն է տարածել, որտեղ ընդգծել է, որ ՍՊԽ-ի նման գործելակերպը ոչ միայն այդ կառույցին է հեղինակազրկում, այլև նախագահի ինստիտուտը[28]։

Առաջադրված թեկնածուների զանգվածային, թերևս նաև նպատակային մերժումներին խիստ հակազդեցություն է ցուցաբերել ՎՇՏԲ-ի նախագահ, ՍՊԽ-ի անդամ Սադեղ Ամոլի Լարիջանին՝ Ալի Լարիջանի եղբայրը։ Նա մայիսի 25-ին իր թվիթերյան էջում խիստ քննադատել է անվտանգության կազմակերպություններին՝ նշելով, որ վերջիններս իրենց զեկուցագրերով ապակողմնորոշում են ՍՊԽ-ին, որոնցում հղում են անում Տեղեկատվության նախարարությանը, սակայն, երբ դիմում են նախարարությանը, խստորեն հերքվում են։  Նա նաև շեշտել է, որ 20 տարի է, ինչ ՍՊԽ-ի անդամ է, բայց նրա որոշումները երբեք այսքան անպաշտպան չեն եղել՝ ընդգծելով, թե ինքը միշտ պաշտպանել է կառույցի որոշումները[29]։

Հասան Խոմեյնիի արձագանքն էլ շատ խիստ է եղել։ Նա անուղղակիորեն պատասխանել է ՍՊԽ-ի խոսնակին, ով նշել էր, թե ցածր մասնակցությունը խնդիր չէ։ Նա նաև հավելել է, որ յուրաքանչյուր քայլ, որը հակասում է հանրապետականությանը, հակահեղափոխական է, քանզի հնարավոր չէ, որ համակարգը լինի էմամի համակարգ ու ժողովուրդը դրանում դերակատար չլինի։ Զանգվածային մերժումներին անդրադառնալով՝  նա նշել է, որ դա սահմանափակ ու ոչ կառուցողական մտածելակերպի հետևանք է։ Խոմեյնին նշել է՝ բավական է, պարոնայք մի պահ դուրս գան իրենց կաղապարներից ու տեսնեն՝ արդյո՞ք իրենց գործելակերպն ընդունելի է իրենց իսկ համար։ Ապա ընդգծել է, որ նման գործելակերպը պարզապես ուրագով հարված է հեղափոխության արմատներին։ Խոմեյնին, շեշտելով, որ զանգվածային մերժումները հարված են նաև ազնվորեն հաստատված թեկնածուներին, նշել է․ «Եթե ես հաստատված թեկնածուների տեղը լինեի, հրաժարական կտայի[30]»։

Նախկին նախագահ Ահմադինեժադը, ում նախագահության ժամանակ նավթի աննախադեպ գնաճ էր արձանագրվել, և Իրանի դեմ սահմանվել էին ամենախիստ պատժամիջոցները, սաստիկ քննադատել է իր թեկնածությունը չհաստատելու փաստը և նախազգուշացրել «սովյալների ոտքի ելնելու» վտանգի մասին։ Ապա նա նշել է, թե ինքն օրեցօր ավելի շատ է զգում դա, և սիրտը ցավում է, որ հարյուր-հազարավորների կյանքի գնով հաղթանակած հեղափոխությունն ու իսլամական համակարգը կարող են շատ դյուրին ու էժան գնով փլուզվել ոմանց տգիտության ու անպատասխանատվության պատճառով։

Ահմադինեժադը, խոսելով իր թեկնածությունը մերժելու մասին և որևէ անուն չտալով, ոմանց մեղադրել է իրեն քաղաքականության ասպարեզից հեռացնելու ծրագիր ունենալու համար։ Նա հավելել է, որ նրանք, իրենց ներխմբային նիստերում ու օտարերկրյա հովանավորների հետ խորհրդակցելով, հանգել են եզրակացության, որ ժողովրդի թեկնածուին պետք է կա՛մ ֆիզիկապես ոչնչացնել, կա՛մ էլ չհաստատել թեկնածությունը, այդ պատճառով էլ մերժել են[31]։

Երկրի նախագահ Հասան Ռոհանին, մայիսի 26-ին կառավարության նիստում անդրադառնալով երկրի նախագահի դերին, որը, ըստ Սահմանադրության, հեղափոխության առաջնորդից հետո երկրի բարձրագույն պաշտոնյան է, ընդգծել է ընտրությունների նշանակությունը։ Նա, դժգոհություն հայտնելով ՍՊԽ-ի գործունեությունից ու թեկնածուների զանգվածային մերժումներից, միաժամանակ հայտարարել  է, թե այդ առնչությամբ նամակ է հղել երկրի հեղափոխության առաջնորդին, նշել, որ եթե նպատակահարմար է գտնում, ապա միջամտի հարցի կարգավորմանը։

Նշենք, որ սա նշանակում է «պետական հրաման արձակել», ինչն անբեկանելի ու անմիջապես կիրառելի է։ Նման լիազորություն ՍՊԽ-ն առաջնորդին վերագրել է գլխավորապես հեղափոխության առաջնորդ Էմամ Խոմեյնիի խոսքերի հիման վրա քաղաքա-հոգևորական առաջնորդի դերի առնչությամբ։ Պետական հրամանով ՍՊԽ-ի որոշումը բեկանելու նախադեպ արձանագրվել  է 2005թ․  նախագահական ընտրությունների ժամանակ, երբ ՍՊԽ-ը 1008 թեկնածուից հաստատել էր 6-ի համապատասխանությունը, ինչի առիթով խորհրդարանի խոսնակ Հադադ Ադելը նման խնդրանքով դիմել էլ հեղափոխության առաջնորդին, իսկ վերջինս պետական հրամանով հաստատել էր բարենորոգչական կողմնորոշմամբ երկու թեկնածուի համապատասխանությունը։ Սակայն հաշվի առնելով որոշ հանգամանքներ, ի սկզբանե ակնհայտ էր, որ նման բան չի կրկնվելու։ Առաջնորդի պաշտոնական արձագանքը նախագահի նամակին չի հրապարակվել, բայց, կարելի է ասել, որ նա պատասխանել է անուղղակիորեն։ Այնուհետև նախագահը նամակով դեմել է ՍՊԽ-ին, ինչը, բնականաբար, ապարդյուն է։

ԵՐԿՐԻ ՌԱԶՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ԴԵՄՔՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

 Մայիսի 27-ին երկրի ռազմաքաղաքա-կրոնական առաջին դեմքը՝ հեղափոխության առաջնորդ այաթոլա Խամենեին, խորհրդարանի պատգամավորների հետ հեռահանդիպում է ունեցել և հստակորեն անդրադարձել ընտրություններին վերաբերող գրեթե բոլոր հարցերին։ Նա առաջին հերթին խիստ կարևորել է ընտրություններին մասնակցությունն ու այն համարել անհրաժեշտություն, իսկ հեղափոխության առաջնորդի խոսքերը քննության առարկա դառնալու, առավել ևս քննադատության ենթակա չեն, այլ օրենքի ուժ ունեն։ Խամենեին շնորհակալություն է հայտնել ՍՊԽ-ին ու չհաստատված այն թեկնածուներին, որոնք դա ընդունել են ազնվությամբ։ Խոսքն առաջին հերթին վերաբերում է Ջահագիրին և Լարիջանիին, որոնք նշել են, թե նպատակամղված են ծառայել երկրին ու եթե չի ստացվում, թող կատարվի Աստծու կամքը։ Այլ կերպ ասած՝ պարտք ու պահանջ չեն ներկայացրել և ընտրողներին կոչ են արել ակտիվորեն մասնակցել ընտրություններին։ Նա, դիմելով իրանցիներին, ընդգծել է՝ սիրելի՛ իրանցիներ, ընտրությունները տեղի են ունենում մեկ օր, բայց հետևանքները՝ տարիներ։ Նա բոլորին հորդորել է մասնակցել ընտրություններին և ընտրել արժանավորին։ Վերջինս նշել է նաև, որ ընտրությունները ընտրողներինն են, ինչը պետք է ընդունել հենց այդպես, և հորդորել է չլսել նրանց, ովքեր չմասնակցելու կոչեր են հնչեցնում։

Խամենեին գոհունակություն է հայտնել խորհրդարանի մեկամյա աշխատանքներից՝ բարձր գնահատելով ձևավորված խորհրդարանի կազմը, որտեղ կան փորձառու և էներգիայով լի երիտասարդներ։ Նա կարևորել է խորհրդարանի խոսնակի ու հանձնաժողովների նախագահների շրջայցերը երկրի տարբեր նահանգներ։ Նշենք նաև, որ 2020թ․ փետրվարի խորհրդարանական ընտրություններին ևս ՍՊԽ-ի գործունեությունը, բարենորոգիչների մերժումներով պայմանավորված, խիստ աղմկահարույց եղավ, բայց և այնպես արդյունքում բարենորոգիչները ջախջախիչ պարտություն կրեցին, խորհրդարան անցան շատ քիչ թվով ու քիչ հայտնի դեմքեր։

Խամենեին, նկատի ունենալով նման զարգացումները, շեշտել է, թե ոմանք փորձեցին ու փորձում են սևացնել խորհրդարանին և պատգամավորներին, հորդորել է զգուշ լինել և ջուր չլցնել «հակառակորդի ջրաղացին»։ Նա, անդրադառնալով նախագահական ընտրությունների առնչությամբ ՍՊԽ-ի գործունեությանը, այն բարձր է գնահատել, շեշտել, թե նրանք արել են այն, ինչ անհրաժեշտ է՝ հավելելով,  որ  չհաստատվել դեռ չի նշանակում անհամապատասխան լինել, պարզապես ՍՊԽ-ը չի կարողացել ներկայացված զեկուցագրերով  հաստատել, որ կոնկրետ թեկնածուն համապատասխան է։ Սա, թերևս, սպառիչ պատասխան կարելի է համարել նախագահի նամակին՝ հասցեագրված առաջնորդին։ Խամենեին իր ելույթում սահմանագծել է նաև թեկնածուների քարոզարշավի սահմանները, շեշտել, որ պետք է բացառվեն ատելությունն ու միմյանց հասցեին մեղադրանքներ հնչեցնելը, ժողովրդին ոչ իրատեսական խոստումներ տալը և այլն։ Բացի այդ խիստ կարևորել է իսլամի բարոյական չափանիշներին հետևելը և բարոյական նորմերը չխախտելը։ Նա նաև թեկնածուների կողմնակիցներին է հորդորել չափի մեջ մնալ, շատ չտրվել վիրտուալ աշխարհի հերյուրանքներին, որտեղ հաճախ ձգտում են միմյանց դեմ հանել մրցակից թեկնածուներին, միաժամանակ ընդգծել է, որ ընտրությունների արդյունքներն ամեն դեպքում պետք է ազնվորեն ընդունել։

ՔԱՐՈԶԱՐՇԱՎ

Մայիսի 28-ին սկսվել է քարոզարշավը, որի շրջանակները ևս Խամենեին խորհրդարանի հետ տեսահանդիպման ընթացքում հստակեցրել է։ Նա շեշտել է, որ ընտրողի համար այս կամ այն անունը կարևոր չէ, այլ արդյունավետ է կառավարելու կարողությունը՝ հավելելով, որ թեկնածուները պետք է կարողանան դա ապացուցել իրենց հարցազրույցներում, ելույթներում ու բանավեճերում։ Նա, փաստորեն, ընդգծելով  նախագահի կառավարման ոլորտում ընդունակություններն ու ներքին խնդիրները, նշել է, որ ժողովրդի հիմնական խնդիրը վիրտուալ աշխարհն ու արտաքին քաղաքականությունը, այս կամ այն երկրի հետ փոխհարաբերությունները չեն, նրանց այլ հարցեր են հետաքրքրում։ Խոսելով ժողովրդին հետաքրքրող հարցերի մասին՝ գլխավոր խնդիրներն է համարել երիտասարդության շրջանում գործազրկությունը, հասարակության աղքատ դասերի կենցաղը, ներկրողների մաֆիան, որը կոտրել է ներքին արտադրողների մեջքը և սխալ քաղաքականությունների հետևանքով  ստեղծագործ երիտասարդ մասնագետին տեղ չտալն ու նրան հուսահատեցնելը։ Այլ խոսքով՝ նշվածը քարոզարշավի, իսկ հետագայում  նախագահի ներքին քաղաքականության ուղենիշներն են։ 

Ինչ վերաբերում է քարոզարշավին, նշենք, որ հիմնականում ինչպես նախանշել է հեղափոխության առաջնորդը, եթե չասենք բացարձակապես, ապա թեկնածուները հիմնականում կենտրոնացած են ներքին խնդիրների վրա, հաճախ նաև անիրատեսական խոստումներ են հնչեցնում։ Միմյանց հասցեին հնչում են քննադատություններ, սակայն պահպանողականների թիրախն առավելապես չափավորական ու բարենորոգչական երկու թեկնածուներն են։ Գլխավոր թեկնածու Ռայիսիի քարոզարշավում առկա են պոպուլիստական խոստումներ, օրինակ, բնակշինության զարգացումն իրականացնել  անվճար տարածքներ տրամադրելով ու ցածր վարկերով, գյուղատնտեսական, մասնավորապես հացահատիկի ինքնաբավության խոստում, երբ երկիրը կանգնած է քաղցրահամ ջրի լուրջ խնդրի առաջ։ Սակայն նա կարևորում է  տնտեսական ոլորտում այն բոլոր խոչընդոտների վերացումը, որոնք դանդաղեցնում են մասնավոր հատվածի տնտեսական գործունեությունը, ինչպեսև սեփականաշնորհումը՝ ճիշտ ու օրենքին համապատասխան։

Բարենորոգչական միակ, սակայն անկախ թեկնածու Մեհրալիզադեն խոսում է տնտեսական բոլոր ոլորտներում փոփոխությունների, դրանց կողմնակիցների հետ սերտ համագործակցությամբ երկիրը ոտքի հանելու մասին։ Նա կարևորում է կանանց դերը՝ շեշտելով, որ նրանց դերակատարությունը վերականգնելու է հասարակության մեջ, միաժամանակ ընդգծում է նաև իր ծագումը՝ Ադրբեջան նահանգից լինելը, թերևս թուրքախոսների քվեները ստանալու ակնկալիքով, ինչն աննախադեպ է։

Մինչդեռ պահպանողականները կնոջ դերը տեսնում են երեխաներին դաստիարակելու և տան ու ընտանիքի հարցերով զբաղվելու մեջ։ Մեհրալիզադեն շեշտել է, թե ինքը գալիս է հանրապետականության ու ժողովրդավարության դրոշը բարձրացնելու, տնտեսությունն առողջացնելու, հույսի կրակը կրկին երիտասարդների սրտում վառելու ու ազատության երգը երգելու համար։ Նա բարենորոգիչներին կոչ է անում հավաքվել իր շուրջը, սակայն բարենորոգիչների գլխավոր կազմակերպությունը՝ Մարտնչող հոգևորականների վեհաժողովը, արդեն հայտարարել է, որ որևէ թեկնածուի չի պաշտպանում։ Մինչդեռ պահպանողական բազմաթիվ, այդ թվում՝ Մարտնչող հոգևորականության հասարակությունը, հայտարարել է, որ պաշտպանում է Ռայիսիի թեկնածությունը, այլ կերպ՝ Մեհրալիզադեհի հնարավորություններն աննշան են։

ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ՝  ԳԵՐԽՆԴԻՐ

Ներկայումս ընտրություններին մասնակցությունը հարցերի հարցն է, ուստի բոլոր թեկնածուներն ու երկրի բարձրաստիճան պաշտոնյաներն ընտրողներին կոչ են անում մասնակցել ընտրություններին։ Թեև ՍՊԽ-ի խոսնակ Քյադխոդային «The Associated Press-ին» տված հարցազրույցում նշել է, որ ժողովրդի, հասարակական-քաղաքական շրջանակների սպասումները բարձր մասնակցությունն է, սակայն իրավաբանական և օրենքի տեսակետից ցածր մասնակցությունը որևէ իրավաբանական խնդիր չի առաջացնում[32]։ Սա այն դեպքում, երբ հեղափոխության առաջնորդը մայիսի 11-ին շեշտել է, թե բարձր մասնակցությունն ընտրությունների ամենակարևոր հարցն է։ Մայիսի 28-ին հրապարակվել է կրոնական հրաման՝ «Ֆաթվա» (կոնդակ), որտեղ նշվել է, որ ընտրություններին մասնակցելն ընտրողների կրոնական, իսլամական ու աստվածային պարտքն է և կրոնական անհրաժեշտությունը[33]։

Ավելին, հունիսի 6-ին հեղափոխության առաջնորդը նոր «Ֆաթվա» է հրապարակել, որտեղ նշվել է, որ Աստծու առաջ մեղք է համարում  նաև «սպիտակ քվեաթերթիկով», այն  է՝ առանց նշումի քվեարկությունը։ Այլ կերպ ասած՝ քվեարկելու իրավունք ունեցող 59 միլիոն 310 հազար մարդու քվեատուփերի մոտ բերելը համարվում է ընտրությունների գերխնդիրը։ 

Այս առնչությամբ հատկանշական է, որ այաթոլա Ալի Խամենեին տարվա իր կարևորագույն ելույթներից մեկը, որը տեղի է ունեցել հունիսի 4-ին՝ նվիրված հեղափոխության առաջնորդ ու Իրանի Իսլամական Հանրապետության հիմնադիր Իմամ Խոմեյնիի վախճանի տարելիցին, գլխավորապես նվիրված էր ընտրություններին, մասնավորապես քվեարկությանը մասնակցելուն։ Նա, խոսելով ընտրությունների վերաբերյալ Էմամ Խոմեյնիի տեսակետների մասին, շեշտել է, որ վերջինս ընտրություններին մասնակցելը համարել է կրոնական անհրաժեշտություն՝ «հույժ կարևոր ակտ»։

Խամենեին հավելել է, որ Իմամն իր կտակում շեշտել է, թե ընտրություններին  չմասնակցելը երբեմն դասվում է գերագույն մեղքերի շարքին, ինչի համար պետք է Աստծու առաջ պատասխան տալ։ Նա ընդգծել է նաև, որ նրանք, ովքեր կոչ են արել չմասնակցել  ընտրություններին, թշնամու ցանկությունն են կատարում, նշել է, որ ընտրություններին մասնակցության խրախուսումը յուրաքանչյուրի պարտքն է։ Նա կրկին կարևորել է թեկնածուների ընտրարշավի ընթացքում խոստումները, պահանջել խուսափել անիրականանալի խոստումներից, իսկ ընտրողներին  խորհուրդ է տվել  որոշում ընդունել նրանց անցյալի գործերով։ Վերջինս անդրադարձել է նաև ՍՊԽ-ի կողմից թեկնածուների  համապատասխանության մերժումներին ու շեշտել, որ ոմանց հանդեպ անարդարություն, անխղճություն է տեղի ունեցել, պետք է վերականգնվի անձի հեղինակությունն ու պատիվը[34]։ Նա որևէ անուն չի նշել, սակայն ակնարկներից ակնհայտ է, որ խոսքն Ալի Լարիջանիի մասին է։ Սա անուղղակի քննադատություն էր ՍՊԽ-ի հասցեին, ինչն իրանյան որոշ ԶԼՄ-ներ ու քաղաքական շրջանակներ շտապեցին մեկնաբանել որպես Լարիջանիի թեկնածության հաստատման հրահանգ, որն իրականությանը չէր համապատասխանում։

Ավելին, ՍՊԽ-ը, անմիջապես արձագանքելով առաջնորդի ելույթին և հանդես գալով հայտարարությամբ, շնորհակալություն է հայտնել առաջնորդին իմաստուն խորհուրդների համար, շեշտել, որ վիրտուալ տիրույթում հարգարժան որոշ թեկնածուների վերաբերյալ կեղծ, անպատվաբեր լուրեր են տարածվել՝ վիրավորելով  նրանց արժանապատվությունը և դատապարտել է նման արարքները։ ԶԼՄ-ներից խստիվ պահանջվում է հաշվի առնել, որ համապատասխանության վերաբերյալ տվյալները խիստ գաղտնի են։ Հայտարարության մեջ շեշտվել է նաև, որ համապատասխանությունները հաստատվել են բացարձակապես հիմնավոր փաստաթղթերով ու փաստարկներով, և որ կեղծ լուրերն ու տեսակետները որևէ ազդեցություն չեն ունեցել խորհրդի որոշումների վրա[35]։

Հեղափոխության առաջնորդի համար մայիսի 27-ին ՍՊԽ-ի հասցեին հնչեցրած իր բարձր գնահատականներին հակասող տեսակետ արտահայտելու համար, ըստ ամենայնի, հիմք են հանդիսացել ՍՊԽ-ի գործելակերպի վերաբերյալ խիստ հակազդեցությունները, ինչն էլ նպաստել է ընտրողների առավել պասիվությանը, բացի այդ, թերևս, ցանկացել է սփոփել նաև մերժվածներին ու բազում պաշտոնյաների։ Այնուամենայնիվ, ընտրություններին մասնակցությունն աննախադեպ ցածր է լինելու, դա են վկայում կատարված հարցումների արդյունքները։

«Իսփա» սոցիոլոգիական հետազոտությունների կենտրոնի հունիսի 2-ի հարցումների արդյունքում պարզվել է՝ ընտրություններին հաստատապես մասնակցելու է ընտրողների 34․1 տոկոսը, իսկ 7,8-ը՝ մեծ հավանականությամբ, 32,4 տոկոսը պատասխանել է՝ ոչ մի դեպքում չի մասնակցելու[36]։ Իսկ նախորդ ընտրություններում մասնակցությունը եղել է շուրջ 73 տոկոս։

***

Հունիսի 18-ի քաղաքային ու գյուղական և Իրանի 8-րդ նախագահի ընտրությունների արդյունքները տեսանելի են․ հաջորդ նախագահը լինելու է Էբրահիմ Ռայիսին, ով ՍՊԽ-ի շնորհիվ լուրջ մրցակից չունի: Տեղական ընտրություններում հաղթելու են պահպանողական  թեկնածուները, ինչում իր մեծ ներդրումն ունի այդ ընտրությունները վերահսկող պահպանողական խորհրդարանը: Այլ կերպ ասած՝ հաշվի առնելով, որ օրենսդիր և դատական  իշխանությունները ևս ղեկավարում են պահպանողականները, կարելի է նշել, որ երկրի ղեկավարումը դառնում է միատարր, իշխանությունը կենտրոնանում է  քաղաքական կոնկրետ հոսանքի ձեռքում:

Թեև երկրի տնտեսական գերծանր վիճակից ու իշխանություններից բնակչության հիասթափությունը պատճառ են դարձել ընտրությունների հանդեպ հետաքրքրության մարման, սակայն ՍՊԽ-ի գործելակերպը լուրջ ազդեցություն ունի ընտրությունների անգույնության ու սպասվելիք ռեկորդային ցածր մասնակցության վրա:

Բացի այդ հունիսի 5-ին 7 թեկնածուների առաջին՝ տնտեսական թեմայով հեռուստաբանավեճը, ինչպես շեշտում են վերլուծաբանները, իրականում բանավեճ էր 5-ը 2-ի դեմ ձևաչափով՝ միմյանց հասցեին մեղադրանքներ հնչեցնելով ու քննադատելով Ռոհանիի կառավարությանը:

Բանավեճի ընթացքում արծարծվել են բազմաթիվ հարցեր՝ արտադրության խոչընդոտների, բյուջեի բարելավման, հարկերից խուսափելու, բանկերի հսկայական պարտքերի, ազգային արժույթի հզորացման, ներմուծումների կարգավորման և այլն, սակայն մասնակիցներից որևէ մեկն իրավիճակից դուրս գալու հստակ ծրագիր չի ներկայացրել:

Ահավասիկ, փոխնախագահ Մաասումե Էբթեքարն իր թվիթերյան էջում այս առիթով գրել է, որ ժողովրդի մի հատվածի մոտ հարց է առաջացել, թե ինչու քննարկման առարկա չեն դարձել երկրի առաջ ծառացած տնտեսական գլխավոր մարտահրավերները՝ սահմանափակումները, JCPOA-ը, տարիներ շարունակվող արտաքին ու ներքին հոգեբանական պատերազմը, համավարակի և ստվերային կառավարության հզոր ազդեցության հետևանքները երկրի տնտեսության վրա:

Թեև արտաքին քաղաքականության վերաբերյալ հարցերի քննարկումը հեղափոխության առաջնորդի հորդորով քարոզարշավում  երկրորդ պլան է մղվել, սակայն այս հարցն էլ հեռուստաբանավեճերի թեմա է դառնալու։ Բայց և այնպես արտաքին քաղաքականության ոլորտում հասկանալի պատճառներով լուրջ փոփոխությունների մասին խոսք չի լինելու:

Ինչ վերաբերում է նման իշխանափոխության ազդեցությանը հայ-իրանական փոխհարաբերությունների վրա, ապա հաշվի առնելով, որ արտաքին քաղաքականության գլխավոր ուղղությունները, ինչպես նշել ենք, հեղափոխության առաջնորդի լիազորությունների շրջանակում են, ուստի հիմնական փոփոխություն տեղի չի ունենա:

Այսուհանդերձ, անցյալի փորձը ցույց է տալիս, որ ԻԻՀ-ում նախագահի դերը ևս զգալի է արտաքին քաղաքականության ոլորտում, մասնավորապես Ռայիսիի դեպքում, ով, կարծես թե, վայելում է հեղափոխության առաջնորդի համակրանքը։ Բացի այդ պահպանողականները, ընդգծելով իսլամական միասնությունը և իսլամական երկրների հետ փոխհարաբերությունների նշանակությունը, միաժամանակ ավելի զգայուն են երկրի ազգային ու անվտանգային շահերի նկատմամբ, ինչը համընկնում է Հայաստանի շահերին:

Էմմա Բեգիջանյան

Իրանագետ, ՄԱՀՀԻ ասոցացված փորձագետ

«Ժողովրդավարություն, անվտանգություն և արտաքին քաղաքականություն» ծրագիր (NED)

Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտ (ՄԱՀՀԻ)


[1] Իրանում դավանվող շիա ուղղության 12 իմամի ճյուղի հայեցակարգը սահմանում է, որ 12-րդ իմամը՝ Մահամեդ Մահդին, ով ծնված օրվանից բացակայում է, հայտնվելու է ահեղ դատաստանի օրը։ Նրա բացակայությամբ երկիրը կառավարում է բարձրաստիճան հոգևորականը, այս դեպքում՝ հեղափոխության առաջնորդը։

[2] «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթ, Խորհրդարանական ընտրություներն Իրանում, 20 փետրվարի, 2004թ․։

[3] Յուրաքանչյուր ոք կարող է Իսլամական մեջլիսին գրավոր բողոք ներկայացնել օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների աշխատանքի առնչությամբ։ Վերջինս պարտավոր է ուսումնասիրել բողոքը և սպառիչ պատասխան տալ բողոքողին։ Եթե բողոքը վերաբերում է դատականին և գուծադիրին, ապա Մեջլիսը նրանցից պետք է սպառիչ պատասխան պահանջի ու հստակեցված ժամկետում արդյունքները հայտնի բողոքողին, իսկ եթե դա հասարակությանն է վերաբերում, հայտնի նրան։

4 Թեկնածությունների համապատասխանություն չհաստատելու յուրաքանչյուր դեպք պետք է հիմնավորված լինի փաստաթղթերով ու լուրջ փաստարկներով

[5] Խորհուրդների ընտրությունների թեկնածուներին համապատասխանության մերժումների մանրամասները

[6] Խորհուրդների ընտրությունների թեկնածուների մերժումներին հակազդեցությունները

[7] Նույն տեղում։

[8] Մանրամասներ Խորհուրդների ընտրությունների թեկնածուների համապատասխանության մերժումների մասին

[9] Նույն տեղում։

[10] Երկրի իսլամական խորհուրդների ձևավորումը, դրանց պարտականություններն ու ընտրությունները

[11] Ցանկացած մերժում պետք է հիմնավորված լինի հստակ փաստաթղթերի ու փաստարկների հիման վրա

[12] Վերահսկողության կենտրոնական հանձնաժողովը խորհուրդների թեկնածուների համապատասխանությունը հաստատելու հարցում պետք է գործի համաձայն օրենքի տառին

[13] «Հազար ընտանիք» դարձվածքը նշանակում է Իրանը ղեկավարում է հազար հարուստ և կոռումպացված ընտանիք։ Այն 1966թ․ շրջանառության մեջ է դրել շահի արքունի նախարար Ասադոլահ Ալամը՝ նշելով, թե այն հորինել են ամերիկացիները։

[14] Իշխանություն մեկտեղո՞ւմ, թե՞ տարանջատում

[15] Նախագահի թեկնածության չափանիշների մասին ՍՊԽ-ի հաստատած օրենքն ամբողջությամբ

[16] Ընտրությունների «ոտնաձայնը», գործադիրների ու քաղաքական հոսանքների ճիգուջանքերը

[17] Բարենորոգչական և պահպանողական հոսանքների ձևավորում

[18] Նույն տեղում։

[19] Վիեննայի «ներկայիս վատ» համաձայնությունը և քաղաքական կոնկրետ հոսանքի խաղն ազգային շահերի հետ․ գնդակն Արաղչիի դաշտում է

[20] Եկան, չմնացին, գնացին

[21] Էմմա Բեգիջանյան, Ջավադ Զարիֆի հարցազրույցի հրապարակման արձագանքներն ու հնարավոր հետևանքները

[22] Իրանի առաջնորդի խորհրդով Հասան Խոմեյնիի հրաժարումը․ հույս, որը կորցրեցին բարենորոգիչները

[23] Հակահեղափոխականների զայրույթը․ Հասան Խոմեյնիին՝ հեղափոխության առաջնորդի տված հայրական խորհրդից

[24] Այս կառույցի պարտականությունը հեղափոխության առաջնորդի ընտրությունն ու նրա գործունեությանը հետևելն է։

[25] Քյադխոդայի․ Ժամանակից շուտ վիրտուալ տարածքում քարոզարշավը հակաօրինական է

[26] Նույն տեղում։

[27]  Բողոք՝ համապատասխանության մերժումների դեմ Ռոհանիից մինչև Ահմադինեժադ

[28] Նույն տեղում։

[29] Ամոլի Լարիջանիի խիստ քննադատությունները՝ ուղղված «անվտանգության կառույցների միջամտություններին»  ընտրությունների զանգվածային մերժումների խորապատկերին

[30] Սեյյեդ Հասան Խոմեյնիի խիստ քննադատությունն ուղղված ՍՊԽ-ին․ «Եթե ես հաստատված թեկնածուների տեղը լինեի, հրաժարական կտայի»

[31] Ահմադինեժադի բողոքն ընդդեմ իր թեկնածությունը մերժելուն․ «Երկիրը փլուզման ճանապարհին է»։

[32] Քյադխոդայի․ Համակարգի օրինականությունը նույնիսկ ցածր մասնակցության դեպքում կայուն է

[33] Նույն տեղում։

[34] Համապատասխանությունը չհաստատված առաջադրված թեկնածուների հանդեպ անարդարություն ու անխղճություն է տեղի ունեցել

[35] ՍՊԽ-ի հայտարարությունը Ձերդ մեծության առաջնորդի հրամանների առիթով

[36] Սոցհարցում

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Թուրքիան Հյուսիսային Կիպրոսում անօդաչուների ավիաբազա է կառուցում

Թուրքական իշխանությունները Հյուսիսային Կիպրոսի լքված ռազմական օդանավակայանը, որը չի օգտագործվել 1974թ.-ից, վերակազմավորում են անօդաչու թռչող սարքերի ավիաբազայի:

Թուրքական աղբյուրների հաղորդմամբ` բացման արարողությունը տեղի է ունենալու հուլիսի 20-ին` այսպես կոչված «Կիպրոսի խաղաղապահ գործողության» 47-ամյակի օրը: Գեչիթքալայի կամ Լեֆկոնիկոյի օդանավակայանը ԱԹՍ-ների ավիաբազայի վերածելու որոշումը կայացել է այն բանից հետո, երբ 2019թ. Թուրքիան և Լիբիան ծովային համաձայնագիր են ստորագրել երկու երկրների ջրային սահմանների վերանայման վերաբերյալ:

Նշվում է, որ բացումից հետո ավիաբազան ծառայելու է ինչպես ռազմական, այնպես էլ` ոչ ռազմական անօդաչուներ: Այն ունենալու է վերանորոգման կետեր, զինապահեստներ, որոնք մշտապես են տեղակայվելու ավիաբազայում: Հաղորդվում է, որ ավիաբազան կարողանալու է ընդունել նաև F-16 կործանիչներ:

Նկարը` © DHA \ Թուրքական Բայրաքթարը` Գեչիթքալայի օդանավակայանի վրա

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Նոր անվանակոչություններ` Բյուրականի աստղադիտարանում

ՀՀ ԳԱԱ Վ․ Համբարձումյանի անվան Բյուրականի աստղադիտարանի (ԲԱ) ստեղծման և կայացման գործում մեծ ավանդ ունեցած անձանց հիշատակը հավերժացնելու նպատակով, ինչպես նաև աստղադիտարանի 75-ամյակի կապակցությամբ, օրերս կայացած ԲԱ գիտական խորհրդի որոշման հիման վրա, աստղադիտարանի մի շարք կառույցներ և տարածքներ ևս անվանակոչվել են։

Աստղադիտարանի մամուլի ծառայության հաղորդմամբ` այսուհետ Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնական տարածքում գտնվող Վիկտոր Համբարձումյանի տուն-թանգարանի ու հյուրատան միջև ընկած հրապարակը կկոչվի «Բադալյանի հրապարակ»` Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնադիրներից մեկի՝ աստղագետ Հայկ Բադալյանի անունով, ԲԱ հյուրատունը՝ «Սաֆարյանի անվան հյուրատուն»` աստղադիտարանի ճարտարապետական համալիրի առաջին հերթափոխի գլխավոր ճարտարապետ, ակադեմիկոս Սամվել Սաֆարյանի անունով, իսկ ԲԱ ծառայողական բնակելի շենքերի գիտավանն այսուհետ կկրի «Աստղավան» անվանումը։

Հիշեցնենք, որ ավելի վաղ տեղի էին ունեցել մի շարք կառույցների անվանակոչություններ։ Այդ ժամանակ անվանակոչվել էին ԲԱ կարևորագույն երկու աստղադիտակները (2․6մ-ը՝ Իոաննիսյանի անվան և 1մ-ը՝ Մարգարյանի անվան), Վիկտոր Համբարձումյանի ընտանեկան և այլ աստղագետների գերեզմանատունը («Բյուրականի աստղադիտարանի պանթեոն») և ԲԱ հիմնական մուտքը («Աստղային դարպասներ»)։

Նկարը` © BAO \ ԲԱ հյուրատուն

Միացեք մեր Telegram ալիքին

Ստյոպա Սաֆարյանն ու Մեծ Բրիտանիայի դեսպանը տարածաշրջանային հարցերի լայն շրջանակ են քննարկել

Մայիսի 20-ին Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական ինստիտուտի (ՄԱՀՀԻ) հիմնադիր և հետազոտական ծրագրերի ղեկավար, Հանրային խորհրդի նախագահ Ստյոպա Սաֆարյանը հյուրընկալել է Հայաստանի Հանրապետությունում Նորին Մեծություն Թագուհու դեսպան Ջոն Գալագերին ու Քաղաքական և մամուլի հարցերով բաժնի ղեկավար Ստիվ Դոդզին:

ՄԱՀԻԻ-ի լրատվական ծառայության հաղորդմամբ` դեսպանը հետաքրքրվել է Ինստիտուտի գործունեությամբ և իրականացվող ծրագրերով, ինչպես նաև ծանոթացել փորձագիտական թիմի անդամների հետ:

Հաղորդագրության համաձայն` հանդիպման ընթացքում քննարկվել է տարածաշրջանային հարցերի լայն շրջանակ: Հանդիպման մասնակիցները հետազոտական աշխատանքների բնագավառում համագործակցության ու կանոնավոր հաղորդակցության շահագրգռվածություն են հայտնել։

Նկարը` © AIISA

Միացեք մեր Telegram ալիքին